Bażyna czarna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bażyna czarna
Bażyna czarna obupłciowa
Bażyna czarna obupłciowa
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad astrowych
Rząd wrzosowce
Rodzina wrzosowate
Rodzaj bażyna
Gatunek bażyna czarna
Nazwa systematyczna
Empetrum nigrum L.
Sp. pl. 2:1022. 1753[2]
"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Morfologia
Pokrój
Górski podgatunek bażyny czarnej

Bażyna czarna (Empetrum nigrum L.) – gatunek rośliny z rodziny bażynowatych. Występuje w Azji, Europie i Ameryce Północnej na obszarach o klimacie arktycznym i umiarkowanym[2]. W Polsce występuje na torfowiskach, głównie w północnej części kraju oraz na halach w Sudetach i Karpatach. Występuje również nad morzem, w zbiorowisku roślinnym zwanym borem bażynowym.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Płożąca krzewinka, pokrojem przypominająca wrzos. Jej gałązki, a także liście są gruczołowato owłosione. Osiąga wysokość 15-50 cm.
Liście
Ciemnozielone, igiełkowe, równowąskie spodem prawie zrośnięte, z białym kantem. Wyrastają w gęstych okółkach po 3-4.
Kwiaty
Jasnoróżowe kwiaty zebrane są w kilkukwiatowe baldachogrona na szczytach pędów. Działki kielicha orzęsione, korona dzbaneczkowatego kształtu. Jeden górny słupek z kilkukomorową, pękatą zalążnią i szerokim, podzielonym na kilka płatów znamieniem, które utrzymuje się jeszcze długo po przekwitnięciu kwiatów. Pręciki na długich nitkach z czerwonawymi pylnikami.
Owoce
Kulista, czarna, jagoda o średnicy do 5 mm.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Bażyna czarna jest wieloletnim, zimozielonym chamefitem. Kwitnie od kwietnia do czerwca. Roślina obupłciowa lub dwupienna (u różnych podgatunków). Owadopylna lub wiatropylna. Jest reliktem polodowcowym, całkowicie mrozoodporna. Rośnie na borówczyskach i torfowiskach nizinnych. W górach w wilgotnych zaroślach kosodrzewiny oraz na torfowiskach i halach górskich. Lubi gleby torfowe, kwaśne i wilgotne. Na nizinach jest średnio pospolita, w górach jest rośliną rzadką. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla All. Empetrion nigri[3]. Liczba chromosomów 2n = 26, 39, 52[4].

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Roślina umieszczona na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski (2006)[5] w grupie gatunków narażonych na wyginięcie, poza głównym obszarem występowania, na izolowanych stanowiskach (kategoria zagrożenia [V]). Od 2014 roku jest objęta w Polsce ochroną częściową[6].

Systematyka i zmienność[edytuj | edytuj kod]

Według systemu Reveala[7] gatunek dzieli się na dwa podgatunki:

  • bażyna czarna typowa (Empetrum nigrum L. subsp. nigrum) – roślina dwupienna. Występuje w północnej części Polski, nad wybrzeżem Bałtyku. Ma węższe iście i cienkie, pokładające się i zakorzeniające pędy.
  • bażyna czarna obupłciowa (Empetrum nigrum L. subsp. hermaphroditum) – roślina o obupłciowych kwiatach. Występuje w wyższych górach. Ma szersze liście, krótkie i zielone pędy.

Według Krytycznej listy roślin naczyniowych Polski[8] są to oddzielne gatunki: bażyna czarna i bażyna obupłciowa.

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Nazwą enpetron w starożytności określano roślinę górską (en znaczy – z, w, na, przy, między; petros znaczy – skała) nazwę tę przeniesiono na bażynę. Epitet nigrum znaczy czarne i nawiązuje do koloru owoców bażyny.

Zastosowania[edytuj | edytuj kod]

  • W dawnych czasach sok z jagód używano do farbowania płótna i wełny na kolor brunatny i czerwony (po zmieszaniu z ałunem).
  • Jagody są niesłodkie i jadalne (niektóre źródła podają, że owoce bażyny czarnej są niejadalne). Są bogate w witaminy: C i B3 oraz w mikroelementy takie jak jod i lit.

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-03-13].
  2. 2,0 2,1 Empetrum nigrum. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. [dostęp 2014-10-30].
  3. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  4. Empetrum nigrum na Flora of North America [dostęp 2013-11-28].
  5. Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  6. Dz. U. z 2014 r. Nr 0, poz. 1409 – Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin
  7. Reveal James L. System of Classification. PBIO 250 Lecture Notes: Plant Taxonomy. Department of Plant Biology, University of Maryland, 1999 Systematyka rodzaju Empetrum według Reveala
  8. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular Plants of Poland - A Checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 1995. ISBN 83-85444-38-6.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
  2. Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1988.