Norka amerykańska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Norka amerykańska
Neovison vison[1]
(Schreber, 1777)
Norka amerykańska
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada ssaki żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd drapieżne
Rodzina łasicowate
Podrodzina łasice właściwe
Rodzaj Neovison
Gatunek norka amerykańska
Synonimy

Mustela vison Schreber, 1777

Podgatunki

zobacz opis w tekście

Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     zasięg naturalny

     introdukowana

Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Norka amerykańska, wizon (Neovison vison[3]) – gatunek drapieżnego ssaka z rodziny łasicowatych.

Nie jest blisko spokrewniona z norką europejską i oba gatunki nie mogą się krzyżować. W Polsce gatunek łowny bez okresu ochronnego.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Norka amerykańska jest powszechnie spotykana w Ameryce Północnej. Występuje w niemal całej Kanadzie i 48 z 50 stanów USA.

Od lat 50. XX w. norka amerykańska występuje dziko także w Europie, gdzie została sprowadzona jako zwierzę futerkowe.

Dzikie populacje tego gatunku, zostały zapoczątkowane poprzez wypuszczenia w latach 50. XX wieku na terenach ówczesnego Związku Radzieckiego i obecnie występują na Islandii, w krajach skandynawskich, Wielkiej Brytanii, Hiszpanii, Francji, Niemczech, Polsce i części Rosji.

Wygląd[edytuj | edytuj kod]

Norki amerykańskie mają wydłużone ciało z relatywnie krótkimi łapami i ogonem. Głowa norki jest mała i dość płaska; palce tylnych nóg spięte błoną.

Pokryte są gęstym, miękkim, nieprzepuszczającym wody futrem, zwykle barwy brązowej. Podbródek zwykle biały.

Norka amerykańska jest większa i cięższa od swej europejskiej krewniaczki. Ciało norki amerykańskiej ma długość 30 – 43 cm, zaś długość ogona to ok. 13 – 23 cm. Masa ciała zawiera się w przedziale od 0,7 do 1,3 kg. Samce i samice dość znacznie różnią się wielkością; podane przedziały wielkości i masy w swych górnych granicach dotyczą samców, zaś w dolnych – samic.

Hodowlana odmiana tego gatunku osiąga większe rozmiary o 30% w stosunku do dzikiej.

Tryb życia[edytuj | edytuj kod]

Norka amerykańska
Młode, hodowlane norki amerykańskie
Hodowlana norka amerykańska – biała
Hodowlana norka amerykańska – odmiana srebrzystoniebieska
American Mink.jpg

Gatunek ten żyje w pobliżu śródleśnych wód. Norki amerykańskie przejawiają aktywność głównie w nocy i o zmierzchu, w ciągu dnia przebywają w samodzielnie wykopanych norach ziemnych, które mogą mieć do 3 metrów długości. Niekiedy norka nie buduje własnej nory, lecz zajmuje już istniejącą lub osiedla się w nisko położonej dziupli lub wykrocie.

Poza okresem godowym prowadzą samotniczy tryb życia i agresywnie reagują na innych przedstawicieli własnego gatunku. Granice własnego terytorium oznaczają przy pomocy wydzieliny gruczołów okołoodbytowych. Wielkość terytorium poszczególnych osobników związana jest z płcią zwierzęcia: samice mają rewiry wielkości 8 – 20 ha, obszar samca dochodzi niekiedy do 800 ha.

Dobrze pływają i potrafią nurkować do głębokości 6 metrów.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Norki amerykańskie są mięsożerne i są zręcznymi myśliwymi. Zjadają drobne ssaki (piżmaki, zające, ryjówki), a także żaby, bezkręgowce – stawonogi (np. raki) i owady, a często również ryby i ptactwo wodne. Norki zjadają także jaja ptaków.

Rozmnażanie[edytuj | edytuj kod]

Raz do roku samica po ok. 40 – 80-dniowej ciąży rodzi 2 – 8 młodych (najczęściej 2 – 3). Okres godowy przypada na okres od lutego do początku kwietnia, narodziny młodych – na koniec kwietnia lub maj. Samica rodzi w gnieździe wyścielonym włosami, piórami i suchymi roślinami. Młode spędzają w nim pierwsze tygodnie życia. Po ok. 6 tygodniach są już częściowo samodzielne, zaś na jesieni matka opuszcza je ostatecznie. Dojrzałość płciową samice osiągają po ok. roku, zaś samce – po 18 miesiącach. Żyją do 4 – 6 lat.

Podgatunki[edytuj | edytuj kod]

Wyróżnia się kilkanaście podgatunków norki amerykańskiej[3]:

  • N. vison aestuarina (Ginnell, 1916)
  • N. vison aniakensis (Burns, 1964)
  • N. vison energumenos (Bangs, 1896)
  • N. vison evagor (Hall, 1932)
  • N. vison evergladensis (Hamilton, 1948)
  • N. vison ingens (Osgood, 1900)
  • N. vison lacustris (Preble, 1902)
  • N. vison letifera (Hollister, 1913)
  • N. vison lowii (Anderson, 1945)
  • N. vison lutensis (Bangs, 1898)
  • N. vison melampeplus (Elliot, 1904)
  • N. vison mink (Peale & Palisot de Beauvois, 1796)
  • N. vison nesolestes (Heller, 1909)
  • N. vison vison (Schreber, 1777)
  • N. vison vulgivaga (Bangs, 1895)

Norki w hodowli[edytuj | edytuj kod]

Norki amerykańskie są w wielu krajach europejskich (w tym także w Polsce) i na rosyjskiej Syberii dość powszechnie hodowane na fermach, jako zwierzęta futerkowe.

Forma fermowa tego gatunku jest znacznie większa od dzikiej (30 – 50 cm długości, ogon – 12 – 20 cm, waży dwukrotnie więcej aniżeli dzika).

W warunkach fermowych uzyskano kilka odmian barwnych norki m.in.:

  • biała
  • czarna
  • brązowa
  • ciemnobrązowa (tzw. mahoń, „mahogen”)
  • cross
  • żółta (tzw. palomino)
  • srebrzystoniebieska
  • „velvet” – charakteryzująca się wyraźnie skróconą, jedwabistą okrywą włosową[4]

Od 1991 r. istnienie ferm hodujących norki amerykańskie jest zakazane w Szwajcarii (mimo że wcześniej norki nie były tam nawet hodowane), od 1998 – w Austrii (istniały tam 3 fermy), a od 2003 – w Wielkiej Brytanii. Norki hodowlane nie radzą już sobie tak dobrze w środowisku naturalnym jak ich przodkowie

Największym producentem skór norek na świecie są (stan w roku 2010): Dania (na ten kraj przypada ponad połowa światowej produkcji), Holandia, Norwegia, Finlandia i Szwecja[5].

W 2013 roku Polska zajęła drugie miejsce w produkcji i eksporcie futer m.in. z norek[6].

Norki hodowane na fermach żywią się produktami ubocznymi pochodzenia zwierzęcego (zarówno z ubojni drobiu, jak i zakładów przetwórstwa rybnego)[7]. Kontrolą nad obrotem tymi produktami oraz fermami pełni Inspekcja Weterynaryjna. Fermy poddawane są obligatoryjnej kontroli na podstawie listy kontrolnej SPIWET 52[7][8].

W Polsce opracowany został także tak zwany „wskaźnik sprawności utylizacyjnej fermy”. Wskazuje on, w jakim procencie fermy zwierząt futerkowych mięsożernych redukują ilość odpadów pochodzenia zwierzęcego poprzez podawanie ich jako pokarmu[7].

Wpływ na przyrodę[edytuj | edytuj kod]

Norki amerykańskie sprowadzone zostały do Europy jako zwierzęta futerkowe. W stanie dzikim gatunek ten występuje w Ameryce Północnej, ale obecnie można go już również spotkać na terenie całej Eurazji, gdzie została introdukowana. Zdania na temat jej wpływu na populację rodzimej dla Europy norki europejskiej są podzielone: niektórzy uważają, że norka amerykańska wyparła europejską, a inni - że zajęła miejsce wcześniej wytępionej norki europejskiej[9].

Do powstania dzikiej populacji norek amerykańskich przyczynił się były ZSRR, na terenie którego prowadzono od lat 1937-1937 do lat 50. XX w. na szeroką skalę jej aklimatyzację. Szacuje się że wypuszczono wtedy celowo ponad 20 tysięcy tych zwierząt. W Polsce pierwsze hodowle norek amerykańskich powstały w roku 1953, a już wkrótce zaobserwowano pierwszych pojedynczych uciekinierów i sporadyczne przypadki rozrodu tego gatunku poza hodowlą. Do lat 70. obserwacje norek były sporadyczne i pochodziły z północnej i wschodniej części Polski (Pomorze, Pojezierze Warmińsko-Mazurskie, Podlasie, Mazowsze). Na początku lat 80. obserwacje stały się liczniejsze, pochodziły najczęściej z dolin rzecznych Narwi, Biebrzy, Supraśli, z Mazur, Suwalszczyzny i Podlasia, Mazowsza, oraz Pomorza Zachodniego (Ruprecht 1996). W latach 80. kolonizacja terenu Polski nabrała tempa i gatunek zajął kolejne rejony kraju, należące dziś do województw: kujawsko-pomorskiego, wielkopolskiego, lubuskiego i dolnośląskiego. Do końca lat 90. norka amerykańska skolonizowała niemal cały obszar Polski. Wkrótce po rozpowszechnieniu się norka amerykańska zaczęła wśród przyrodników uchodzić za gatunek bardzo destrukcyjny dla rodzimych zoocenoz, wręcz wyniszczający lokalne populacje niektórych ptaków i ssaków. Szczególnie wiosną i latem ptaki w okresie lęgów i wyprowadzania piskląt są bardzo wrażliwe na jej drapieżnictwo. Ponadto samice kaczek, gęsi, łysek i perkozów podczas wychowu piskląt pierzą się na kilka tygodni, tracąc zdolność lotu i stając się wówczas bezbronne wobec drapieżników. Przypuszcza się, że ekspansja norki amerykańskiej odpowiada za obserwowane spadki populacji wielu gatunków ptaków, szczególnie łyski, a także za spadek liczebności piżmaka [10]. W ramach ochrony przyrody podejmowane są próby eliminacji tego gatunku ze środowiska (jak dotąd na wyspach Szkocji i Morza Bałtyckiego[11]), lub ograniczania liczebności populacji (np. w wielu parkach narodowych w Polsce, m. in. w ramach projektu "Polskie ostoje ptaków" finansowanego przez europejski instrument LIFE+[12]).

Opinie na temat znaczenia współczesnych ferm norek dla zagrożenia dzikiej przyrody przez norkę amerykańską są podzielone. Współczesne badania genetyczne wskazują, że w Polsce dzika populacja norek amerykańskich jest wciąż zasilana w osobniki z różnych źródeł, a w pobliżu ferm norek wykazuje podobieństwa genetyczne do norek na fermie, co oznacza, że ucieczki norek z ferm wciąż zasilają dziką populację tego gatunku [13] [14]. Zwolennicy hodowli norek podkreślają natomiast, że tylko niewielki procent norek dziko żyjących pochodzi od hodowanych fermowo przodków, obecnie hodowane norki dalece odbiegają od swoich dzikich protoplastów i wątpliwe, czy obecnie utrzymywane na fermach zwierzęta potrafiłyby tak dobrze się zaaklimatyzować i przeżyć jak norki hodowane 20 i więcej lat temu. Ponadto obecne przepisy zabezpieczają fermy przed ucieczkami zwierząt, a także hodowcom nie zależy na utracie cennych zwierząt[15][16] [17].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Neovison vison w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Neovison vison. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  3. 3,0 3,1 Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Neovison vison. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 9 grudnia 2007]
  4. Polski Związek Hodowców i Producentów Zwierząt Futerkowych – Dzikie i hodowlane zwierzeta gospodarskie. [dostęp 2010-12-01].
  5. Elitarny biznes na prowincji. [dostęp 2010-11-26].
  6. Wyborcza.biz Polska europejską potęgą w produkcji futer z norek |data dostępu=2014-05-10
  7. 7,0 7,1 7,2 Polski Związek Hodowców i Producentów Zwierząt Futerkowych – Naturalna utylizacja. [dostęp 2010-11-26].
  8. Inspekcja Weterynaryjna – Listy kontrolne SPIWET - utylizacja. [dostęp 2010-11-26].
  9. prof. dr hab. Marian Brzozowski: Opinia "W sprawie listy roślin i zwierząt gatunków obcych, które w przypadku uwolnienia do środowiska przyrodniczego mogą zagrozić gatunkom rodzimym lub siedliskom naturalnym".
  10. Magdalena Bartoszewicz i Andrzej Zalewski: Norka amerykańska w: Obce gatunki inwazyjne w faunie Polski. W: Gatunki obce w faunie Polski [on-line]. Instytut Ochrony Przyrody PAN. [dostęp 2014-06-26].
  11. M. Nordström, J. Högmander, J. Laine, J. Nummelin i inni. Effects of feral mink removal on seabirds, waders and passerines on small islands in the Baltic Sea.. „Biological Conservation”. 109, 3, s. 359-368, 2003 (ang.). 
  12. Instytut Biologii Ssaków PAN: Polskie Ostoje Ptaków. Instytut Biologii Ssaków PAN. [dostęp 2014-06-26].
  13. Andrzej Zalewski, Aleksandra Michalska-Parda, Magdalena Bartoszewicz, Michał Kozakiewicz i inni. Multiple introductions determine the genetic structure of an invasive species population: American mink Neovison vison in Poland. „Biological Conservation”. 143, s. 1355-1363, 2010 (ang.). 
  14. Andrzej Zalewski, Aleksandra Michalska-Parda, Mirosław Ratkiewicz, Michał Kozakiewicz i inni. High mitochondrial DNA diversity of an introduced alien carnivore: comparison of feral and ranch American mink Neovison vison in Poland. „Diversity and Distributions”, s. 1-12, 2011 (ang.). 
  15. prof. dr hab. Andrzej Gugołek: Zwierzęta futerkowe mięsożerne – ważnym ogniwem polskiego rolnictwa.
  16. dr Tadeusz Jakubowski: Norka fermowa a norka amerykańska dziko żyjąca.
  17. prof. dr hab. Andrzej Gugołek: Zwierzęta futerkowe mięsożerne – ważnym ogniwem polskiego rolnictwa.