Oradea

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Oradea
Nagyvárad
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Rumunia
Okręg Bihor
Mer Ilie Bolojan
Powierzchnia 115,56 km²
Wysokość 102-249 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

183 123[1]
1584,7 os./km²
Nr kierunkowy 02-59
Kod pocztowy 3700
Tablice rejestracyjne BH
Podział miasta 6 dzielnic
Położenie na mapie okręgu Bihor
Mapa lokalizacyjna okręgu Bihor
Oradea
Oradea
Położenie na mapie Rumunii
Mapa lokalizacyjna Rumunii
Oradea
Oradea
Ziemia 47°03′N 21°56′E/47,050000 21,933333Na mapach: 47°03′N 21°56′E/47,050000 21,933333
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Oradea w Wikisłowniku
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa
Portal Portal Rumunia
Ratusz
Teatr
Katedra katolicka
Synagoga

Oradea (węg. Nagyvárad[2]) - miasto w Rumunii w okręgu Bihor, stolica krainy historycznej Kriszana. Miasto liczy, zgodnie ze spisem ludności z 2002 roku, 206 614 mieszkańców. Natomiast liczba mieszkańców całego zespołu miejskiego wynosi ok. 241 tys. Oradea należy do najlepiej rozwiniętych miast w Rumunii. Merem miasta jest Ilie Bolojan.

Nazwa miasta w różnych językach:

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Miasto położone jest w pobliżu granicy z Węgrami (13 km) nad rzeką Crișul Repede (Szybki Keresz).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Miasto pod łacińską nazwą Varadinum istniało tutaj z pewnością już w XI stuleciu. W 1093 r. król węgierski Władysław I Święty doprowadził do powstania tutaj biskupstwa. Miasto stało się jednym z ważniejszych grodów Królestwa Węgier, a jego katedra miejscem pochówku królów Stefan II, Zygmunt Luksemburski, Maria Andegaweńska[8], Andrzej II[potrzebne źródło]. W Katedrze przechowywany jest także relikwiarz z drzazgą czaszki św. króla Władysława[9]. Po kanonizacji Władysława w 1192 roku stało się również znanym celem pielgrzymek (m.in. w 1412 roku do grobu swojego patrona pielgrzymował król Polski Władysław Jagiełło[potrzebne źródło]).

Rozwój miasta zahamowało jego zniszczenie podczas najazdu tatarskiego w 1241 r. Oradea długo odzyskiwała dawne znaczenie. W mieście pracował Georg von Peurbach, skutkiem czego była Tabula Varadiensis. od 1445 biskupem Waradynu był Jan Vitéz, protektor Grzegorza z Sanoka. Losy w 1541 rzuciły ją w granice Księstwa Siedmiogrodzkiego, zależnego od Imperium Osmańskiego. Od XVIII wieku - już w granicach państwa Habsburgów - zaczęła odzyskiwać swą świetność. To wówczas wiedeński architekt Franz Anton Hillebrandt zaprojektował przebudowę miasta w stylu barokowym. Rozkwit przyniósł miastu wiek XIX, gdy Oradea stała się ważnym centrum gospodarczym i kulturalnym.

Po rozpadzie Austro-Węgier Oradea znalazła się w granicach Rumunii, mimo, iż większość stanowili w niej Węgrzy (w 1910 91,1%, w 1919 62%). Po drugim arbitrażu wiedeńskim miasto powróciło do Węgier w 1940, ale w wyniku traktatu paryskiego ponownie znalazło się w granicach Rumunii w 1947 (faktycznie od października 1944, po zdobyciu miasta przez Armię Czerwoną).

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Przez wieki Oradea należała do najbogatszych miast Węgier. Po roku 1989, w Oradei doszło do szerokich zmian ekonomicznych, które dotyczyły głównie sektora usług, ze względu na znaczący rynek konsumencki.

Bezrobocie w Oradei wynosi ok. 6% i jest nieco mniejsze niż średnia krajowa, jednak większe niż w całym regionie Bihor (ok. 2%). Miasto wytwarza ok. 63% całej produkcji przemysłowej regionu Bihor, chociaż zamieszkuje go zaledwie 34,5% mieszkańców regionu.

Główne działy gospodarki to:

  • przemysł meblowy
  • przemysł tekstylny i odzieżowy
  • przemysł obuwniczy
  • przemysł spożywczy

W roku 2003, w Oradei powstał pierwszy hipermarket - Lotus Market.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Rys historyczny[edytuj | edytuj kod]

  • 1910: 69 000 (narodowość rumuńska: 5.6%, narodowość węgierska: 91.10%)
  • 1920: 72 000 (R: 5%, W: 92%)
  • 1930: 90 000 (R: 25%, W: 67%)
  • 1966: 122 634 (R: 46%, W: 52%)
  • 1977: 170 531 (R: 53%, W: 45%)
  • 1992: 222 741 (R: 64%, W: 34%)

Stan obecny[edytuj | edytuj kod]

Skład etniczny według spisu z 2002 roku:[10]

Dzielnice[edytuj | edytuj kod]

Miasto dzieli się na następujące dzielnice (rum. cartiere):

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Tramwaje w Oradei.

Komunikację w Oradei zapewnia przedsiębiorstwo OTL. Składają się na nią 3 linie tramwajowe (1R, 1N, 2, 3R, 3N) i większa ilość linii autobusowych. W mieście znajdują się 3 dworce kolejowe Główny, Wschodni (Est) i Zachodni (Vest). Vest mieści się w dzielnicy Ioșia, a dworzec Główny (zwany też po prostu Oradea) mieści się w centrum miasta, koło dzielnicy Vie.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Architektura Oradei jest mieszanką między budowlami ery socjalistycznej oraz barokową i secesyjną architekturą z czasów monarchii austro-węgierskiej. Po upadku reżimu Ceaușescu doszło do znacznych zaniedbań, jednak od roku 2002, kiedy Rumunia weszła w okres boomu gospodarczego doprowadzono do renowacji zabytkowej architektury.

Zabytki i turystyka[edytuj | edytuj kod]

Hotel Vulturul Negru (Czarny Orzeł) - przykład secesyjnej architektury

Główne atrakcje turystyczne to zabytkowe centrum miasta oraz uzdrowiska Băile Felix i Băile 1 Mai, położone w pobliżu miasta.

  • Muzeul Țării Crișurilor - sławne muzeum barokowe z 365 oknami, obecnie nieczynne, a zbiory są transportowane w inne miejsce.
  • Catedrala barocă - największa barokowa katedra w Rumunii
  • Cetatea Oradea - Twierdza Oradea w formie pięciokąta, obecnie budynek Instytutu Sztuk Pięknych miejscowego uniwersytetu.
  • Biserica cu Lună - wyjątkowy na miarę europejską kościół z mechanizmem zegarowym wskazującym fazy księżyca
  • Pasajul "Vulturul Negru" pasaż hotelu "Czarny Orzeł"
  • Muzeul "Ady Endre" - muzeum i dom jednego z największych węgierskich poetów
  • Teatrul de Stat - Teatr Narodowy, zbudowany przez 2 austriackich architektów, którzy stworzyli setki znaczących budowli w wielu krajach Europy
  • 100 kościołów, 3 synagogi i największy zbór baptystyczny w Europie wschodniej

Sport[edytuj | edytuj kod]

Stadion Iuliu Bodola w Oradei

W mieście tym swoją siedzibę ma klub piłkarski FC Bihor Oradea, który został założony w 1958 roku jako Crișul Oradea. W 1961 roku klub po raz pierwszy w swojej historii awansował do drugiej ligi rumuńskiej. W 1963 roku wygrał te rozgrywki i wywalczył historyczny awans do pierwszej ligi Rumunii. W 2003 roku został wicemistrzem drugiej ligi i wygrywając baraż z Oțelulem Gałacz powrócił do pierwszej ligi. W 2004 roku był ostatni w Divizii A i znów został zdegradowany do drugiej ligi.

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Nord-Vest (Romania): Counties, Cities and Towns - Statistics & Maps on City Population (ang.)
  2. Nazwa przyjęta jako druga urzędowa, obok rumuńskiej, w 2001: HOTĂRÂRE pentru aprobarea Normelor de aplicare a dispozițiilor privitoare la dreptul cetățenilor aparținând unei minorități naționale de a folosi limba maternă în administrația publică locală, cuprinse în Legea administrației publice locale nr. 215/2001. Monitorul Oficial al Românei, Anul XIII, Nr. 781, 7 decembrie 2001.
  3. Mapa "Kraje Korony Węgierskiej" Ed. Hözla geogr. zakład w Wiedniu. w atlasie Geograficznym wyd.1893 nakładem "Wędrowca" w Warszawie.
  4. S. Orgelbranda Encyklopedja powszechna z ilustracjami i mapami. T.15, str. 138 - Warszawa 1903
  5. Łukasz Galusek, Alexandru Dumitru, Tomasz Poller Transylwania Twierdza rumuńskich Karpat Wydawnictwo Bezdroża, Kraków 2002
  6. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN tom 8, 1966 str 274
  7. Vide ad. 2
  8. Nieuźródłowiona kategoryzacja na en:Wiki Burials at Oradea Cathedral, Crișana
  9. en:Wiki Baroque Palace of Oradea
  10. Structura Etno-demografică a României

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]