Oradea

Oradea Nagyvárad
Herb Flaga
Państwo	Rumunia
Okręg	Bihor
Mer	Ilie Bolojan
Powierzchnia	115,56 km²
Położenie	47°03′N 21°56′E
Wysokość	102-249 m n.p.m.
Ludność (2002) • liczba ludności • gęstość • aglomeracja	206 614 1858 os./km² 240 800
Nr kierunkowy	02-59
Kod pocztowy	3700
Tablice rejestracyjne	BH
Podział miasta	6 dzielnic
Położenie na mapie Rumunii Oradea Nagyvárad
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Strona internetowa miasta

Ratusz

Teatr

Katedra katolicka

Synagoga

UFL w Oradei

Oradea (węg. Nagyvárad) - miasto w Rumunii w okręgu Bihor, stolica krainy historycznej Kriszana. Miasto liczy, zgodnie ze spisem ludności z 2002 roku, 206 614 mieszkańców. Natomiast liczba mieszkańców całego zespołu miejskiego wynosi ok. 241 tys. Oradea należy do najlepiej rozwiniętych miast w Rumunii. Merem miasta jest Ilie Bolojan.

Nazwa miasta w różnych językach:

• jidysz אורדאה
• łacina Magnovaradinum
• niemiecki Großwardein
• polski Wielki Waradyn, Warad Wielki
• rumuński Oradea, dawniej Oradea Mare
• turecki Varat
• węgierski Nagyvárad (od 2001 r. nazwa urzędowa)

Geografia

Miasto położone jest w pobliżu granicy z Węgrami (13 km) nad rzeką Crişul Repede (Szybki Keresz).

Historia

Miasto pod łacińską nazwą Varadinum istniało tutaj z pewnością już w XI stuleciu. W 1093 r. król węgierski Władysław I Święty doprowadził do powstania tutaj biskupstwa. Miasto stało się jednym z ważniejszych grodów Królestwa Węgier, a jego katedra miejscem pochówku królów Stefan II, Zygmunt Luksemburski, Maria Andegaweńska, Andrzej II. W Katedrze przechowywany jest także relikwiarz z drzazgą czaszki św. króla Władysława. Po kanonizacji Władysława w 1192 roku stało się również znanym celem pielgrzymek (m.in. w 1412 roku do grobu swojego patrona pielgrzymował król Polski Władysław Jagiełło).

Rozwój miasta zahamowało jego zniszczenie podczas najazdu tatarskiego w 1241 r. Oradea długo odzyskiwała dawne znaczenie. W mieście pracował Georg von Peurbach, skutkiem czego była Tabula Varadiensis. od 1445 biskupem Waradynu był Jan Vitéz, protektor Grzegorza z Sanoka. Losy w 1541 rzuciły ją w granice Księstwa Siedmiogrodzkiego, zależnego od Imperium Osmańskiego. Od XVIII wieku - już w granicach państwa Habsburgów - zaczęła odzyskiwać swą świetność. To wówczas wiedeński architekt Franz Anton Hillebrandt zaprojektował przebudowę miasta w stylu barokowym. Rozkwit przyniósł miastu wiek XIX, gdy Oradea stała się ważnym centrum gospodarczym i kulturalnym.

Po rozpadzie Austro-Węgier Oradea znalazła się w granicach Rumunii, mimo, iż większość stanowili w niej Węgrzy (w 1910 91,1%, w 1919 62%). Po drugim arbitrażu wiedeńskim miasto powróciło do Węgier w 1940, ale w wyniku traktatu paryskiego ponownie znalazło się w granicach Rumunii w 1947.

Gospodarka

Przez wieki Oradea należała do najbogatszych miast Węgier. Po roku 1989, w Oradei doszło do szerokich zmian ekonomicznych, które dotyczyły głównie sektora usług, ze względu na znaczący rynek konsumencki.

Bezrobocie w Oradei wynosi ok. 6% i jest nieco mniejsze niż średnia krajowa, jednak większe niż w całym regionie Bihor (ok. 2%). Miasto wytwarza ok. 63% całej produkcji przemysłowej regionu Bihor, chociaż zamieszkuje go zaledwie 34,5% mieszkańców regionu.

Główne działy gospodarki to:

• przemysł meblowy
• przemysł tekstylny i odzieżowy
• przemysł obuwniczy
• przemysł spożywczy

W roku 2003, w Oradei powstał pierwszy hipermarket - Lotus Market.

Demografia

Rys historyczny

• 1910: 69 000 (narodowość rumuńska: 5.6%, narodowość węgierska: 91.10%)
• 1920: 72 000 (R: 5%, W: 92%)
• 1930: 90 000 (R: 25%, W: 67%)
• 1966: 122 634 (R: 46%, W: 52%)
• 1977: 170 531 (R: 53%, W: 45%)
• 1992: 222 741 (R: 64%, W: 34%)

Stan obecny

Skład etniczny według spisu z 2002 roku:

• Rumuni: 145 284 (70,31%)
• Węgrzy: 56 985 (27,58%)
• Romowie: 2449 (1,18%)
• Niemcy: 563 (0,27%)
• Słowacy: 474 (0,22%)
• Żydzi: 166 (0,08%)
• Ukraińcy: 93
• Bułgarzy: 25
• Rosjanie: 25
• Serbowie: 20
• Polacy: 10
• Czesi: 9
• Turcy: 8

Dzielnice

Miasto dzieli się na następujące dzielnice (rum. cartiere):

• Centrul civic
• Vie
• Nufărul
• Rogerius
• Velenţa
• Cantemir
• Ioşia

Komunikacja

Komunikację w Oradei zapewnia przedsiębiorstwo OTL. Składają się na nią 3 linie tramwajowe (1R, 1N, 2, 3R, 3N) i większa ilość linii autobusowych. W mieście znajdują się 3 dworce kolejowe Główny, Wschodni (Est) i Zachodni (Vest). Vest mieści się w dzielnicy Ioşia, a dworzec Główny (zwany też po prostu Oradea) mieści się w centrum miasta, koło dzielnicy Vie.

Architektura

Architektura Oradei jest mieszanką między budowlami ery socjalistycznej oraz barokową i secesyjną architekturą z czasów monarchii austro-węgierskiej. Po upadku reżimu Ceauşescu doszło do znacznych zaniedbań, jednak od roku 2002, kiedy Rumunia weszła w okres boomu gospodarczego doprowadzono do renowacji zabytkowej architektury.

Zabytki i turystyka

Hotel Vulturul Negru (Czarny Orzeł) - przykład secesyjnej architektury

Główne atrakcje turystyczne to zabytkowe centrum miasta oraz uzdrowiska Băile Felix i Băile 1 Mai, położone w pobliżu miasta.

• Muzeul Ţării Crişurilor - sławne muzeum barokowe z 365 oknami, obecnie nie czynne, a zbiory są transportowane w inne miejsce.
• Catedrala barocă - największa barokowa katedra w Rumunii
• Cetatea Oradea - Twierdza Oradea w formie pięciokąta, obecnie budynek Instytutu Sztuk Pięknych miejscowego uniwersytetu.
• Biserica cu Lună - wyjątkowy na miarę europejską kościół z mechanizmem zegarowym wskazującym fazy księżyca
• Pasajul "Vulturul Negru" pasaż hotelu "Czarny Orzeł"
• Muzeul "Ady Endre" - muzeum i dom jednego z największych węgierskich poetów
• Teatrul de Stat - Teatr Narodowy, zbudowany przez 2 austriackich architektów, którzy stworzyli setki znaczących budowli w wielu krajach Europy
• 100 kościołów, 3 synagogi i największy zbór baptystyczny w Europie wschodniej

Sport

Stadion Iuliu Bodola w Oradei

W mieście tym swoją siedzibę ma klub piłkarski FC Bihor Oradea, który został założony w 1958 roku jako Crişul Oradea. W 1961 roku klub po raz pierwszy w swojej historii awansował do drugiej ligi rumuńskiej. W 1963 roku wygrał te rozgrywki i wywalczył historyczny awans do pierwszej ligi Rumunii. W 2003 roku został wicemistrzem drugiej ligi i wygrywając baraż z Oţelulem Gałacz powrócił do pierwszej ligi. W 2004 roku był ostatni w Divizii A i znów został zdegradowany do drugiej ligi.

Miasta partnerskie

• Linköping, Szwecja
• Coslada, Hiszpania
• Debreczyn, Węgry
• Giv'atayim, Izrael
• Mantua, Włochy
• Montbéliard, Francja
• Ceyrat, Francja
• Reims, Francja
• Iwano-Frankowsk, Ukraina
• Vršac, Serbia
• Waregem, Belgia

Linki zewnętrzne

• Zdjęcie satelitarne z Google Maps
• Oradea i Bihor