Pál Teleki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Teleki Pál
Pál Teleki 01.jpg
Data i miejsce urodzenia 1 listopada 1879
Budapeszt
33. Premier Węgier (4. premier Królestwa Węgier)
Okres urzędowania od 19 lipca 1920
do 14 kwietnia 1921
Poprzednik Sándor Simonyi-Semadam
Następca István Bethlen
39. Premier Węgier (10. premier Królestwa Węgier)
Okres urzędowania od 16 lutego 1939
do 3 kwietnia 1941
Poprzednik Béla Imrédy
Następca László Bárdossy
Minister spraw zagranicznych Węgier
Okres urzędowania od 21 grudnia 1940
do 4 lutego 1941
Poprzednik István Csáky
Następca László Bárdossy
Odznaczenia
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Zasługi RP
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Pál Teleki hrabia Szék (ur. 1 listopada 1879 w Budapeszcie, zm. 3 kwietnia 1941, tamże) – węgierski polityk, minister wychowania i dwukrotny premier Węgier w latach 1920-1921 oraz 1939-1941, hrabia. Z wykształcenia geograf, członek Węgierskiej Akademii Nauk i założyciel węgierskiego skautingu.

Teleki bywa określany mianem polityka kontrowersyjnego. Za jego rządów wprowadzone zostały prawa o wydźwięku antyżydowskim. Jednocześnie jednak 24 sierpnia 1939 r. Teleki odmówił wzięcia udziału w przygotowywanym przez Niemcy ataku na Polskę, powołując się na względy moralne i historyczne. Powiedział: „że prędzej wysadzi swoje własne linie kolejowe, niż weźmie udział w inwazji na Polskę”.

Dzieciństwo i wczesna kariera[edytuj | edytuj kod]

Rodzicami Pála Telekiego byli Géza Teleki (1844-1913), węgierski polityk, i jego żona Irén Muráty (Muratisz, 1852-1941). Teleki rozpoczął edukację w 1885 r. i ukończył uniwersytet w 1903 r. Następnie został profesorem i wykładowcą geografii i stosunków socjoekonomicznych na Węgrzech przed I wojną światową; jednym z jego uczniów był Erik von Kuehnelt-Leddihn.

Gromadząc dane społeczne i geograficzne, wykonywał mapy o świetnej jakości, nawet przyjmując kryteria Systemu Informacji Geograficznej.

W 1916 r. Pál Teleki został naczelnikiem Węgierskiego Towarzystwa Turańskiego.

W 1919 r. Teleki został delegatem na konferencję pokojową w Wersalu.

Skauting[edytuj | edytuj kod]

Tematem skautingu Pál Teleki zainteresował się po rozmowie z Fritzem de Molnár, skautmistrzem jego syna. Latem 1927 r. młody Géza Teleki podczas wodniackiego wyjazdu do Helsingør w Danii nie wykonał polecenia de Molnára. Gdy skautmistrz zagroził poinformowaniem ojca, chłopiec odparł: Och, taty nie interesuje skauting. To zmotywowało de Molnára do rozmowy z hrabią Telekim.

Pál Teleki zainteresował się ideą skautingu. Wkrótce zaprzyjaźnił się z Robertem Baden-Powellem, został Węgierskim Naczelnikiem Skautowym i członkiem Międzynarodowego Komitetu Skautowego na przestrzeni lat 1929-1939. Był komendantem obozu podczas IV Światowego Skautowego Jamboree w Gödöllő, w Lesie Królewskim na Węgrzech. Jego działalność i inspiracja wpłynęły na kształt i skalę ruchu skautowego na Węgrzech oraz w świecie.

Sprawa polska[edytuj | edytuj kod]

W 2001 roku Pal Teleki został odznaczony Orderem Zasługi RP

Na uwagę zasługuje jego postępowanie wobec Polski i Polaków. W początkach lipca 1920 rząd Węgier premiera Pála Telekiego podjął decyzję o udzieleniu militarnej pomocy Polsce, przekazując nieodpłatnie i dostarczając w krytycznym momencie wojny polsko-bolszewickiej na własny koszt drogą przez Rumunię zaopatrzenie wojskowe: 48 mln naboi karabinowych do Mausera, 13 mln naboi do Mannlichera, amunicję artyleryjską, 30 tysięcy karabinów Mauser i kilka milionów części zapasowych, 440 kuchni polowych, 80 pieców polowych. 12 sierpnia 1920 do Skierniewic dotarł transport m.in. 22 mln naboi do Mausera z fabryki Manfréda Weissa w Czepel[1].

Po rozpadzie Czechosłowacji 15 marca 1939 r. Węgry zaatakowały Ruś Zakarpacką i w wyniku tzw. małej wojny zajęły obszar wokół Stakčína i Sobranec. Odtąd Polska i Węgry miały, jak przez wieki, wspólną granicę.

Tuż przed atakiem w 1939 roku na zapytanie strony niemieckiej o możliwość dokonania inwazji z terytorium Węgier, kierowany wielowiekową tradycją dobrych stosunków z Polską, Teleki odparł: Prędzej wysadzę nasze linie kolejowe, niż wezmę udział w inwazji na Polskę. Ze strony Węgier jest sprawą honoru narodowego nie brać udziału w jakiejkolwiek akcji zbrojnej przeciw Polsce. W depeszy wysłanej do Adolfa Hitlera z 24 lipca 1939 roku Teleki argumentował, że Węgry nie mogą przedsięwziąć żadnej akcji militarnej przeciw Polsce ze względów moralnych. List ten wywołał wściekłość kanclerza Trzeciej Rzeszy[2].

Po polskiej klęsce wrześniowej węgierski rząd podjął decyzję o otwarciu granic dla polskich uchodźców oraz zapewnił im wszelką możliwą pomoc – na Węgrzech działały polskie szkoły i organizacje społeczne, aż do momentu wkroczenia na Węgry Niemców w 1944 roku. Polskie oddziały, m.in. zmotoryzowana 10 Brygada Kawalerii płka Maczka, uzyskały możliwość ewakuacji żołnierzy do Francji.

W 2001 r. postanowieniem Prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej[3]. Jego nazwisko nosi jedna z warszawskich ulic[4]. 3 kwietnia 2004 r. w miejscowości Balatonboglár odbyła się uroczystość odsłonięcia pomnika Pala Telekiego.

Sprawa jugosłowiańska[edytuj | edytuj kod]

Nie chcąc się ugiąć przed żądaniami Niemiec dotyczącymi ataku na Jugosławię (z którą Węgry były do tej pory sprzymierzone), 3 kwietnia 1941 r. – na wieść o wkroczeniu wojsk niemieckich na terytorium Węgier w drodze do Jugosławii – popełnił samobójstwo strzałem z pistoletu. Zostawił list pożegnalny, w którym napisał: Naród czuje, że straciliśmy nasz honor. Sprzymierzyliśmy się z draniami. Staniemy się narodem śmieci. Ja jestem temu winny.

Winston Churchill, premier Wielkiej Brytanii komentując to wydarzenie oświadczył, że samobójcza śmierć Telekiego była ofiarą, która oczyściła naród węgierski z hańby umożliwienia niemieckiego ataku na Jugosławię[5].

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • József Antall: Uchodźcy polscy na Węgrzech w czasie wojny. Budapeszt: Athenaeum, 1946.
  • István Lagzi: Uchodźcy polscy na Węgrzech w latach drugiej wojny światowej. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1980. ISBN 83-11-06490-3.
  • Balazs Albonczy: Pal Teleki (1879-1941): The Life of a Controversial Hungarian Politician. 2007. ISBN 978-0-88033-595-9. (ang.)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]