10 Brygada Kawalerii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy brygady kawalerii polskiej okresu II RP. Zobacz też: 10 Brygada Kawalerii Pancernej – stronę ujednoznaczniającą.
10 Brygada Kawalerii
Historia
Państwo Polska II Rzeczpospolita
Sformowanie 1921
Rozformowanie 1939
Dowódcy
Pierwszy płk kaw. Adam Kiciński
Ostatni płk dypl. Stanisław Maczek
Organizacja
Rodzaj wojsk Jazda
Rodzaj sił zbrojnych Wojska lądowe

10 Brygada Kawalerii (10 BK) [1]wielka jednostka kawalerii Wojska Polskiego II RP w latach 1930-1939.

Historia brygady[edytuj | edytuj kod]

Armata przeciwpancerna wz. 36 z Dywizjonu Przeciwpancernego 10. Brygady Kawalerii Zmotoryzowanej. Strzelanie na obozie ćwiczebnym Dęba-Rozalin w roku 1938
Tankietka TKS bedąca na wyposażeniu brygady, eksponowana w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie

Początki brygady sięgają 1921 roku. Wówczas, w garnizonie Przemyśl została sformowana X Brygada Jazdy. Nowo utworzona jednostka podlegała dowódcy Okręgu Korpusu Nr X w Przemyślu.

W 1924 roku brygada została przemianowana na X Brygadę Kawalerii i podporządkowana dowódcy 4 Dywizji Kawalerii. Doszło również do reorganizacji, w ramach której:

Po rozwiązaniu 4 DK w 1930 roku, brygada została usamodzielniona i przemianowana na 10 Brygadę Kawalerii.

Siedem lat później, w 1937 roku 10 Brygada Kawalerii uległa przeformowaniu w oddział pancerno-motorowy. Pomimo zmiany specjalizacji, jednostka zachowała dotychczasową nazwę i tradycję kawaleryjską. Ponadto:

  • 20. Pułk Ułanów odszedł do Kresowej Brygady Kawalerii
  • Do składu brygady powrócił 24. Pułk Ułanów
  • 10. Dywizjon Artylerii Konnej został rozformowany. W zajmowanych przez niego koszarach sformowano szwadron łączności, pluton regulacji ruchu, dywizjon przeciwpancerny i dywizjon rozpoznawczy.

Dotychczasowy dowódca brygady, płk Wincenty Jasiewicz, mianowany został zastępcą dowódcy Nowogródzkiej BK, a na jego miejsce wyznaczony został płk dypl. Antoni Trzaska-Durski.

W 1938 roku podczas wielkich manewrów wojskowych na Wołyniu zostały przećwiczone działania zaczepne z jej udziałem, ale wypadły niezbyt zachęcająco ze względu na słaby potencjał ofensywny jednostki. Do 1939 roku 10 BK pozostawała w podporządkowaniu Departamentu Kawalerii M.S.Wojsk, po czym została podporządkowana Dowództwu Broni Pancernych M.S.Wojsk.

W czerwcu 1938 roku nastąpiła kolejna istotna zmiana w organizacji obu pułków brygady. Otrzymały po jednym szwadronie rozpoznawczym, składające się z plutonu tankietek TK – TKS, plutonu ppanc., i plutonu motocyklistów. Niestety, tankietki w szwadronach rozpoznawczych pułków przydzielono tylko na wypadek ćwiczeń.

1 lipca 1938 roku został sformowany dyon rozpoznawczy brygady.

18 września 1938 roku brygada została przetransportowana koleją na Śląsk Cieszyński i podporządkowana dowódcy SGO "Śląsk", gen. bryg. Władysławowi Bortnowskiemu. SGO "Śląsk" miała być użyta, w zależności od potrzeb, albo do demonstracji siły, albo do działań zbrojnych. Gdy 2 października 1938 Wojsko Polskie przekroczyło Olzę, 10 BK pozostała w odwodzie. Płk Dworak, dowódca 24 p.uł., został mianowany d-cą Oddziału Wydzielonego (OW) 10 BK, który miał za zadanie zajęcie ważnego węzła komunikacyjnego – Bogumina. Wyjazd Oddziału nastąpił 8 października, a węzeł zdobyto następnego dnia. Niemcy byli zaskoczeni tym manewrem. 16 października brygada została cofnięta do Bielska, gdzie stanowiła odwód SGO "Śląsk".

31 października 1938 dowództwo brygady objął płk dypl. Stanisław Maczek.

Obsada personalna dowództwa brygady w latach 1921-1939[edytuj | edytuj kod]

dowódcy brygady:

zastępca dowódcy brygady:

szefowie sztabu:

Oficerowie sztabu:

  • por. kaw. Tadeusz Klepacki - I oficer sztabu (1923)
  • por. kaw. Stanisław Jan Wołoszyn-Broczyński - II oficer sztabu (1923)
  • rtm. dr Kazimierz Kajetan Turyczyn (p.o. 1924)
  • por. kaw. Tadeusz Leonard Jaworski (1932)

Struktura organizacyjna 10 BK w latach 1937-1939[edytuj | edytuj kod]

Udział w kampanii wrześniowej 1939 r.[edytuj | edytuj kod]

Armia krakow 1939.png

10 Brygada Kawalerii pod dowództwem płk. dypl. Stanisława Maczka wchodziła w skład Armii "Kraków" jako jej szybki odwód.

1 września otrzymała rozkaz zatrzymania wojsk niemieckich przed Myślenicami i Dobczycami, aby nie dopuścić do ich wyjścia z wąwozów górskich. Pod jej dowództwo został oddany 1 Pułk Piechoty KOP z 1 Brygady Górskiej. 2 września zacięte walki z niemiecką 2 Dywizją Pancerną toczył o wzgórze Wysoka 24 Pułk Ułanów i szwadron przeciwpancerny. Po południu Niemcom za cenę dużych strat w wyniku polskich kontrataków udało się zdobyć wzgórze. Pod Chabówką 1 pułk KOP zatrzymał niemiecką 4 Dywizję Lekką. Brygada wykonała swoje zadanie, zatrzymując cały niemiecki XXII Korpus Armijny i zadając mu duże straty (zniszczenie ok. 50 czołgów). W nocy z 2 na 3 września wycofała się na północ od doliny Skawy, zamykając przejścia do Krzeczowa, Naprawy i Mszany Dolnej.

3 września toczyła całodniowy bój pod Jordanowem, w rejonie Krzeczowa i Mszany Dolnej. Po południu lewe skrzydło 10 Pułku Strzelców Konnych zaatakowały duże siły Niemców, na które z kolei spod Krzeczowa uderzyła 121 Kompania Vickersów, co pozwoliło zlikwidować włamanie. 4 września 10 BK otrzymała zadanie odwrotu nad Dunajec w kierunku Tarnowa. 24 Pułk Ułanów uderzył na oddziały niemieckiej 4 Dywizji Lekkiej, zmuszając je do wycofania się. Odebrano Niemcom dwa pasma wzgórz pod Kasiną Wielką i Mszaną Dolną. Tego dnia stracono 2 czołgi typu Vickers E i kilka tankietek typu TKS.

5 września 10 Pułk Strzelców Konnych przeprowadził kontratak pod Pcimiem na oddziały niemieckich 3 Dywizji Górskiej i 2 Dywizji Pancernej, lecz wobec ich dużej przewagi musiał odstąpić. Cały dzień nie ustawał duży napór wroga. Tego dnia ponownie stracono kilka tankietek. Postępy Niemców pod Myślenicami zmusiły Brygadę do odwrotu w kierunku Nowego Wiśnicza. 6 września pod Nowym Wiśniczem i Bochnią Brygada walczyła z niemieckimi oddziałami 2 Dywizji Pancernej i 4 Dywizji Lekkiej. Obie miejscowości musiała jednak opuścić.

7 września osłaniała odwrót 6 Dywizji Piechoty i 21 Dywizji Piechoty Górskiej. Następnie otrzymała rozkaz przejścia w rejon Rzeszowa do odwodu Armii "Małopolska". 8 września zdziesiątkowana Brygada znajdowała się w rejonie Mielca. Dostała wówczas rozkaz osłony odwrotu 24 Dywizji Piechoty na kierunku Dębica-Jarosław. Tego samego dnia, po walkach z niemiecką 2 Dywizją Pancerną, Brygada oddała Rzeszów i wycofała się pod Łańcut. 9 września pod Łańcutem odrzuciła pierwsze natarcie niemieckie. Pod Albigową Niemcy przełamali jednak skrzydło polskiej obrony i dopiero kontratak kompanii TKS i dywizjonu rozpoznawczego ich odrzucił. Późnym wieczorem, wobec groźby okrążenia, Brygada opuściła Łańcut i przeszła do odwrotu za San. 10 września walczyła w rejonie Jarosławia. Po przeprawieniu się niemieckich oddziałów pancernych przez San pod Radymnem Brygada otrzymała rozkaz wycofania się na Lwów. Pod Lwowem stoczyła wiele ciężkich walk z niemiecką 1 Dywizją Górską.

W dniach 14–17 września walczyła z sukcesem o miejscowość Zboiska oraz wzgórze 324, które obsadzili Niemcy, kontrolując drogę do Lwowa z północy. 17 września odeszła spod Lwowa, gdyż – wobec agresji ZSRR na Polskę – otrzymała rozkaz wycofania się na Węgry poprzez tzw. przedmoście rumuńskie. 19 września resztki Brygady w sile ok. 1,5 tys. żołnierzy z kilkoma tankietkami na czele z płk. dypl. Stanisławem Maczkiem przekroczyły granicę węgierską na Przełęczy Tatarskiej, po czym zostały internowane.

Po klęsce w wojnie obronnej 1939 r., 10 Brygada Kawalerii Pancernej została odtworzona w 1940 we Francji i wzięła udział w kampanii 1940 roku. W Wielkiej Brytanii w 1942, na jej podstawie utworzono 1 Dywizję Pancerną.

Skład[edytuj | edytuj kod]

Dowództwo i sztab (zmobilizowane w Rzeszowie)

Oddziały i pododdziały

Służby

  • pluton żandarmerii[4] (improwizowany) – dowódca p.o. st. sierż. Sylwester Jackowski
  • tabory – dowódca mjr Stanisław Maniak
  • Kolumna Samochodów Ciężarowych nr 551 (typ I, lekka) (zmobilizowana przez 5 Batalion Pancerny w Krakowie) – dowódca ppor. rez. Tadeusz Spychalski
  • park intendentury – komendant ppor. rez. Stanisław Bobra

Ośrodek Zapasowy 10 Brygady Kawalerii

  • ppłk Jarosław Kaczyński – dowódca
  • rtm. Jerzy Liehr – kwatermistrz

Etaty i wyposażenie[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z etatem poszczególne pododdziały Brygady miały posiadać następujące wyposażenie i uzbrojenie:

  • szwadron gospodarczy i pluton sanitarny: 11 oficerów i 55 szeregowych wyposażonych w 6 samochodów osobowych i terenowych, 2 samochody łączności, 5 samochodów ciężarowych, 7 motocykli;
  • pluton regulacji ruchu: 1 oficer i 29 szeregowych wyposażonych w 5 samochodów ciężarowych, 8 motocykli;
  • szwadron łączności: 3 oficerów i 84 szeregowych wyposażonych w 1 samochód osobowy, 4 samochody łączności, 10 samochodów półciężarowych, 8 motocykli;
  • 2 pułki zmotoryzowane, każdy złożony z czterech szwadronów liniowych, szwadronu ckm, plutonu przeciwpancernego, plutonu pionierów, plutonu motocyklistów, w każdym pułku po 34 oficerów i 940 szeregowych wyposażonych w 20 ckm, 42 rkm, 12 karabinów przeciwpancernych, 2 moździerze kalibru 81 mm, 3 armaty przeciwpancerne kalibru 37 mm, 20 samochodów osobowych i terenowych, 6 samochodów łączności, 56 samochodów ciężarowych, 3 ciągniki, 66 motocykli;
  • dywizjon rozpoznawczy złożony ze szwadronu czołgów rozpoznawczych, szwadronu zmotoryzowanego, plutonu ckm, plutonu przeciwpancernego, plutonu motocyklistów i plutonu łączności: 15 oficerów i 363 szeregowych wyposażonych w 13 czołgów rozpoznawczych, 3 armaty przeciwpancerne kalibru 37 mm, 3 ckm, 15 rkm, 3 karabiny przeciwpancerne, 9 samochodów osobowych i terenowych, 9 samochodów łączności, 23 samochody ciężarowe, 6 ciągników, 52 motocykle;
  • dywizjon przeciwpancerny złożony z dwóch kompanii armat przeciwpancernych i plutonu łączności: 12 oficerów i 241 szeregowych wyposażonych w 18 armat przeciwpancernych kalibru 37 mm, 5 samochodów osobowych i terenowych, 4 samochody łączności, 16 samochodów ciężarowych, 18 ciągników, 20 motocykli;
  • dywizjon artylerii zmotoryzowanej złożony z baterii haubic kalibru 100 mm i baterii armat kalibru 75 mm: 21 oficerów i 394 szeregowych wyposażonych w 4 haubice kalibru 100 mm, 4 armaty kalibru 75 mm, 7 samochodów osobowych i terenowych, 32 samochody ciężarowe, 12 samochodów łączności, 8 ciągników, 9 motocykli;
  • batalion saperów złożony z kompanii zaporowej i kompanii przeprawowej: 24 oficerów i 424 szeregowych wyposażonych w 3 samochody osobowe, 16 samochodów ciężarowych, 4 samochody półciężarowe, 3 samochody łączności, 4 ciągniki, 3 motocykle;
  • bateria motorowa artylerii przeciwlotniczej: 6 oficerów i 163 szeregowych wyposażonych w 4 armaty przeciwlotnicze kalibru 40 mm wz. 36, 1 samochód osobowy, 1 samochód łączności, 15 samochodów ciężarowych, 8 ciągników, 6 motocykli;
  • kompania czołgów lekkich złożona z 3 plutonów po 5 wozów oraz wozu dowódcy: 4 oficerów i 110 szeregowych wyposażonych w 16 czołgów Vickers E (w tym 6 uzbrojonych tylko w ckm), 1 samochód osobowy, 8 samochodów ciężarowych, 3 terenowe samochody półgąsienicowe, 9 motocykli;
  • kompania czołgów rozpoznawczych złożona z 2 plutonów po 6 wozów oraz wozu dowódcy: 3 oficerów i 50 szeregowych wyposażonych w 13 czołgów rozpoznawczych TKS, 1 samochód terenowy, 1 samochód łączności, 2 samochody ciężarowe, 5 motocykli;
  • dwie kolumny transportowe i kolumna benzynowa: 6 oficerów i 201 szeregowych wyposażonych w 3 samochody osobowe, 23 cysterny, 43 samochody ciężarowe, 5 motocykli,
  • warsztat naprawczy: 1 oficer i 29 szeregowych wyposażonych w 2 samochody-warsztaty, 4 samochody ciężarowe, 1 motocykl.

Dawało to łącznie:

Żołnierzy – 5.527
oficerów: 175
szeregowych: 5.352
Samochodów – 439
osobowych i terenowych – 77
łączności – 44
ciężarowych – 276
półciężarowych – 14
samochodów-warsztatów – 2
półgąsienicowych – 3
cystern – 23
Ciągniki – 32
Motocykle – 265
czołgów – 42
Vickers E – 16
rozpoznawczych – 26
broni strzeleckiej
pistoletów i karabinów – około 5.300 (?)
ciężkich karabinów maszynowych – 43
ręcznych karabinów maszynowych – 99
karabinów przeciwpancernych – 27
dział – 43, w tym:
armat przeciwpancernych 37 mm – 27
armat przeciwlotniczych 40 mm – 4
moździerzy – 4
haubic 100 mm – 4
armat 75 mm – 4

W 1984 roku odznaczona została Gwiazdą Wytrwałości. [5]

Przypisy

  1. W celu odróżnienia 10 BK od pozostałych brygad kawalerii, w niektórych opracowaniach nazywana jest 10 Brygadą Pancerno-Motorową lub częściej 10 Brygadą Kawalerii Zmotoryzowanej.
  2. 2 Batalion Pancerny dostarczył czołgi TKF, którymi zastąpiono wyeksploatowany sprzęt szkolny będący na wyposażeniu dywizjonu
  3. Pierwszy dowódca dywizjonu, mjr dypl. Franciszek Stachowicz odszedł na stanowisko szefa sztabu WBPM.
  4. Etatowy 124 Pluton Żandarmerii, zmobilizowany przez 5 Dywizjon Żandarmerii w Krakowie, rozformowano na rozkaz dowódcy Okręgu Korpusu nr X w dniu 25 sierpnia 1939 r., tzn. 10 dni po jego zmobilizowaniu dla 10 BK
  5. Stefan Melak, Gwiazda Wytrwałości, usqe ad finem, Warszawa 1997.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kacper Śledziński, "Czarna kawaleria. Bojowy szlak pancernych Maczka", Znak 2011, ISBN 978-83-240-1607-5;
  • Stanisław Maczek, Od podwody do czołga.Wspomnienia wojenne 1918-1945, wydanie I krajowe, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo, Wrocław-Warszawa-Kraków, ISBN 83-04-03659-2;
  • Jerzy Majka, Brygada Motorowa płk. Maczka. 10 Brygada Kawalerii 1937–1939, wydanie I, Wydawnictwo Libra, Rzeszów 2004, ISBN 83-89183-08-0;
  • Franciszek Skibiński, Pierwsza pancerna, wydanie I, Czytelnik, Warszawa 1959;
  • Rajmund Szubański, Polska broń pancerna w 1939 roku, Wydawnictwo MON, Warszawa 1982;
  • tenże, Polska broń pancerna 1939, wydanie II poprawione i uzupełnione, Wydawnictwo MON, Warszawa 1989, ISBN 83-11-07660-X;
  • tenże, Polska broń pancerna w 1939 roku, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2004, ISBN 83-11-10031-4;
  • "Żołnierze Generała Maczka", Muzeum Tradycji niepodległościowych w Łodzi, Łódź 2010.