Piłka nożna w Polsce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Piłka nożna w Polsce jest dyscypliną sportową, której organizatorem jest Polski Związek Piłki Nożnej.

Organizacja rozgrywek[edytuj | edytuj kod]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki piłki nożnej w Polsce[edytuj | edytuj kod]

W football (czyli dzisiejszą odmianę piłki nożnej) na ziemiach polskich (wówczas jeszcze pod zaborami) zaczęto prawdopodobnie grywać już w połowie lat 80. XIX wieku. Po dziś dzień rodzimi historycy zastanawiają się, w którym mieście lub regionie mogli pojawić się pionierzy. Krakowie, bądź Lwowie – w Galicji Polacy posiadali przecież względnie największą autonomię ze wszystkich zaborów. A może w Szczecinie lub Gdańsku – do których drogą morską docierało od zawsze mnóstwo obcokrajowców lub Łodzi – gdzie pracowało podówczas wielu Anglików, tworzących tzw. „polski Manchester”. Niewykluczone, że palmę pierwszeństwa dzierżyć mogą mieszkańcy Śląska – tam wpływy niemieckie powodowały szybki rozwój sportu w ogóle.

Jednak z całą pewnością pierwszy, w pełni potwierdzony, przypadek pojawienia się futbolówki w Polsce miał miejsce w roku 1889, gdy po pobycie w Niemczech Henryk Jordan przywiózł ją do Krakowa. Nieco wcześniej (w 1888), właśnie dzięki niemu władze Krakowa zgodziły się na wydzielenie terenów na Błoniach dla celów sportowych, co doprowadziło do powstania Parku Jordana. Jego oficjalna inauguracja nastąpiła 12 marca 1889 i wkrótce z możliwości czynnego spędzania wolnego czasu regularnie korzystało około 32 tysięcy ludzi, głównie dzieci i młodzieży. Od 1890 kolejne roczniki szkolnych drużyn piłkarskich uprawiały w nim tę dyscyplinę, rozgrywając między sobą spotkania oraz turnieje. W 1891 na Błoniach istniały już 4 boiska piłkarskie (zwane wówczas placami gry), na których przeprowadzano regularne treningi. We Lwowie natomiast od 7 lutego 1867 prężnie działało Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, w którym z czasem zaczęto trenować również football. Od kiedy? – tego nie wiadomo, jednak pewnym jest, iż w 1892 tamtejszy działacz Edmund Cenar przywiózł z wojaży po Anglii pierwszą prawdziwą footballówkę. W tym samym roku we Lwowie – podczas „I Zlotu Sokolego” – planowano rozegrać pierwszy prawdziwy mecz piłkarski (match footballowy, jak wówczas pisano), jednak z niewiadomych przyczyn do tego nie doszło.

Udało się to dwa lata później – podczas „II Zlotu Sokoła” (zorganizowanego również we Lwowie), w którym uczestniczyła młodzież sokola z Galicji. Wśród licznych pokazów i zawodów sportowych przeróżnych dyscyplin, na 14 lipca 1894 zaplanowano bowiem rozegranie futbolowego spotkania między reprezentacjami Sokoła lwowskiego (białe koszulki i szare spodenki gimnastyczne) – z inż. Niedzielskim, jako szkoleniowcem – oraz krakowskiego (białe koszulki i czarne spodenki gimnastyczne). Był to zatem pierwszy w dziejach udokumentowany mecz piłkarski na ziemiach polskich. Premierowego gola zdobył dla gospodarzy 16-letni lwowianin Włodzimierz Chomicki już w 6 minucie, po czym sędzia Zygmunt Wyrobek z Krakowa – z wyraźnego polecenia Antoniego Durskiego (ówczesnego szefa lwowskiego Sokoła i kierownika zlotu) – zagwizdał po raz ostatni. Wobec niezwykle napiętego programu uroczystości, fakt zdobycia bramki przez jedną ze stron uznano najwyraźniej za idealny moment do zakończenia pojedynku (toteż już chwilę później na tym samym boisku mogły rozpocząć się oczekiwane przez wszystkich – niezwykle wówczas prestiżowe – pokazy gimnastyczne, stanowiące główny punkt zlotu). Można zatem przypuszczać, iż owo pierwsze spotkanie piłkarskie i historycznego gola oglądała całkiem spora liczba widzów.

W 1895 założono w Łodzi pierwszy klub piłkarski nad wschód od OdryTouring Club Lodz, zaś rok później w LegnicyATV 1896 Liegnitz (późniejszy SpVgg 1896 Liegnitz). W 1897 we Wrocławiu utworzono dwa najstarsze w tym mieście: SV Blitz Breslau i VfR 1897 Breslau, zaś w kolejnych latach: VfB Breslau (1898), SC Schlesien Breslau (1901) oraz Sportfreunde 02 Breslau (1902). W 1903 powstał pierwszy klub piłkarski w Gdańsku – FC Danzig (późniejszy BUeV Danzig), a także w RaciborzuSV Ratibor 03. W 1905 założono Frisch Auf Kattowitz, który po swym rozpadzie w tym samym roku, dał początek SC Diana Kattowitz, 1. FC Kattowitz i Germania Kattowitz. Natomiast w Elblągu powołano wówczas Elbinger FC 05 (późniejszy Elbinger SV).

Organizowanie polskiego piłkarstwa w początkach XX wieku[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze próby organizowania życia piłkarskiego na ziemiach polskich w bardziej zwięzłych strukturach miały miejsce jeszcze pod koniec XIX wieku. Naturalnym zapleczem stały się poszczególne towarzystwa sokole, a z czasem również placówki pedagogiczne (szkoły realne, gimnazja, uczelnie wyższe), w których pracę dydaktyczną podejmowali młodzi ludzie coraz bardziej ogarniani futbolową pasją. To właśnie uczniowie lwowskich szkół – pod przewodnictwem swych opiekunów – założyli trzy pierwsze polskie kluby piłkarskie: Lechię, Czarnych oraz Pogoń.

4 czerwca 1906 doszło w Krakowie do wielkiego rewanżu na linii LwówKraków sprzed 12 lat. W Parku Jordana naprzeciw piłkarzy lwowskich Czarnych oraz IV Gimnazjum stanęła młodzież krakowska. Wizyta ta stała się bodźcem do gwałtownego rozwoju piłkarstwa w „grodzie Kraka” i już niebawem z luźnych drużyn wykształciły się potężne kluby: Cracovia, a później Wisła.

Następne kluby powstawały w Galicji jak grzyby po deszczu (m.in.: Resovia Rzeszów, Wisłoka Dębica, Tarnovia Tarnów, Polonia Przemyśl, Sandecja Nowy Sącz, JKS Czarni 1910 Jasło, Jutrzenka Kraków, czy Makkabi Kraków), z czasem sztuka ta udała się również mieszkańcom dwóch pozostałych zaborów. Normania (późniejsza Posnania) i Warta w Poznaniu, Venetia w Ostrowie Wlkp., ŁKS (wówczas pod nazwą Łodzianka) w Łodzi, Concordia Piotrków Trybunalski oraz Korona w Warszawie (wyodrębniona z Warszawskiego Koła Sportowego) stały się prekursorami w swoich miastach lub regionach.

Powstanie PZPN[edytuj | edytuj kod]

W 1911 w Galicji powstają: najpierw Związek Footbalistów Polskich, zaś później Związek Polski Piłki Nożnej. Ten drugi działał prężnie do wybuchu I wojny światowej dwukrotnie organizując Mistrzostwa Galicji w piłce nożnej. 8 maja 1913 na własnym stadionie Cracovia pokonuje Wisłę Kraków 2:1, a mecz ten to historyczne pierwsze spotkanie polskich drużyn w oficjalnych rozgrywkach w ramach struktur FIFA.

Równolegle w zaborze pruskim w 1913 powstał piłkarski Związek Polskich Towarzystw Sportowych, który organizował mistrzostwa Wielkopolski w piłce nożnej. Pierwsza edycja tych rozgrywek rozpoczęła się 18 maja 1913 meczem PosnaniaWarta Poznań. Kolejne edycje zorganizowano w latach 1914 i 1919.

Związek Polski Piłki Nożnej pod odzyskaniu przez Polskę niepodległości stał się zalążkiem dla Polskiego Związku Piłki Nożnej. Podczas 1. zjazdu polskich klubów piłki nożnej – zorganizowanego w Warszawie, w dniach 20 grudnia i 21 grudnia 1919 – doszło do utworzenia największego obecnie polskiego związku sportowego. Jego pierwszym prezesem mianowano działacza CracoviiEdwarda Cetnarowskiego. Ponadto podczas owego założycielskiego zgromadzenia: przyjęto statut, wybrano pierwszą siedzibę (Kraków), ogłoszono regulamin 1. Mistrzostw Polski w piłce nożnej (w 1920) oraz dokonano podziału kraju na 5 okręgów piłkarskich (OZPN): krakowskiego, lwowskiego, łódzkiego, warszawskiego i poznańskiego (26 lutego 1922 zatwierdzono powstanie trzech kolejnych: górnośląskiego, lubelskiego i wileńskiego, a 25 lutego 1923 ostatniego przedwojennego – toruńskiego).

Premierowe mistrzostwa Polski i oficjalny debiut międzypaństwowy reprezentacji[edytuj | edytuj kod]

Planowanych na sezon 1920 (w Polsce grano wówczas systemem „wiosna-jesień”) 1. Mistrzostw Polski w piłce nożnej – na skutek agresji wojsk bolszewickich – nie udało się dokończyć (rozpoczęto jedynie rozgrywki eliminacyjne w niektórych okręgach, zakończono tylko w Krakowie, gdzie awans uzyskała Cracovia). Pierwszy historyczny mecz w oficjalnych rozgrywkach piłkarskich w RP rozegrano 18 kwietnia 1920. Tego dnia w meczu krakowskiej klasy B Wawel Kraków uległ Cracovii II 1:3 (mimo że Wawel był gospodarzem, grano prawdopodobnie na stadionie Cracovii). Tydzień później 25 kwietnia 1920 grająca na własnym stadionie Cracovia pokonała Jutrzenkę Kraków 8:0. Był to inauguracyjny mecz w krakowskiej klasie A i zarazem historyczny pierwszy mecz w rozgrywkach mających na celu wyłonienie mistrza Polski.

W następnym roku – kiedy liczba istniejących w Polsce klubów przekroczyła 100, a grających zawodników 2000 – po raz pierwszy wyłoniono piłkarskiego mistrza kraju (tytuł zdobyła Cracovia), a nasza reprezentacja narodowa rozegrała swoje inauguracyjne spotkanie międzynarodowe, ulegając w Budapeszcie Węgrom pechowo 0:1.

PZPN w FIFA, polska reprezentacja na IO w Paryżu 1924[edytuj | edytuj kod]

20 kwietnia 1923 – na pierwszym powojennym kongresie FIFA w Genewie – PZPN został oficjalnie przyjęty w struktury tej organizacji, a już w 1924 pierwsza reprezentacja Polski wzięła udział w turnieju piłkarskim igrzysk olimpijskich w Paryżu. W jedynym rozegranym na nich meczu 0:5 uległa narodowej drużynie Węgier.

Pierwszy Puchar Polski oraz rozgrywki ligowe[edytuj | edytuj kod]

Na przełomie 1925 i 1926 przeprowadzono premierową edycję rozgrywek o Puchar Polski (w 1925 grano na szczeblu poszczególnych okręgów, zaś w 1926 na szczeblu centralnym). Pierwszym triumfatorem została Wisła Kraków po zwycięstwie 2:1 nad Spartą Lwów. Kolejną edycję Pucharu Polski przeprowadzono dopiero w 1951, a jego triumfatorowi (Ruch Chorzów) został przyznany tytuł mistrza kraju.

Jesienią 1926 większość polskich klubów zaczęła dążyć do utworzenia ligi piłkarskiej (przeciwna była jedynie Cracovia). Stało się to faktem – pomimo zdecydowanego sprzeciwu PZPN – 1 marca 1927, a rozgrywki zainaugurowano miesiąc później (3 kwietnia 1927). Rywalizację wygrała krakowska Wisła, zaś pierwszym spadkowiczem została Jutrzenka Kraków. Do pierwszego sezonu ligowego nie przystąpiła co prawda Cracovia – której prezes był zarazem szefem niechętnego lidze PZPN – ale, gdy 18 grudnia 1927 związek wreszcie zaakceptował istnienie ligi, Pasy natychmiast wyraziły chęć uczestniczenia w niej i zostały przyjęte do grona ligowców. 15 stycznia 1928 Liga Piłki Nożnej stała się autonomicznym członkiem piłkarskiej centrali (takim samym, jak wszystkie OZPN-y).

Kamień upamiętniający pierwszy mecz ligowy na ziemiach polskich, 3 kwietnia 1927 r., ŁKS – Klub Turystów, Łódź ul. Wodna 4

Pierwszy mecz ligowy w Polsce został rozegrany w Łodzi, w dniu 3 IV 1927 r., na boisku „Turystów”-Łódź u zbiegu ulic Wodnej i Nawrot; rozpoczął się o godz. 15.00. Zmierzyły się drużyny ŁKS-u i „Turyści”-Łódź. Spotkanie zakończyło się zwycięstwem ŁKS-u 2:0, obie bramki strzelił Jan Durka, w 36 i 45 minucie. W dniu 1 X 2012, w miejscu tego meczu, została odsłonięta tablica pamiątkowa umieszczona na dużym na głazie narzutowym o treści:

W tym miejscu zaczęła się historia polskiej ligi piłkarskiej, na istniejącym tu w latach 1912–1939 boisku klubu „Turystów”, rozegrano 3 kwietnia 1927, o godz. 15.00, pierwszy mecz ligowy w Polsce i padła pierwsza bramka. „Turyści” – Łódź – ŁKS 0 : 2. W 85 rocznicę tego wydarzenia, z inicjatywy „Dziennika Łódzkiego i „Fundacji „Ełkaesiak”, tablicę ufundował Zakład Wodociągów i Kanalizacji. Łódź 2012.[1].

Debiut reprezentacji Polski w MŚ[edytuj | edytuj kod]

W 1934 narodowa reprezentacja Polski zadebiutowała w eliminacjach mistrzostw świata (porażka w dwumeczu z Czechosłowacją i brak awansu do finałów). Cztery lata później – po wyeliminowaniu Jugosławii – udało się już dostać do turnieju finałowego. W debiucie, po niezwykle dramatycznym – i zakończonym dogrywką – spotkaniu Polacy ulegli Brazylii 5:6, a 4 gole zdobył wówczas Ernest Wilimowski. Na krajowym podwórku zdecydowanym hegemonem był wówczas klub legendarnego „Eziego” – Ruch Chorzów, w latach 30. pięciokrotny triumfator polskiej ligi.

Obecnie[edytuj | edytuj kod]

Obecnie w Polsce działa ok. 5700 klubów piłkarskich, grających na dziesięciu poziomach ligowych – od Ekstraklasy po Klasę C.

Przypisy

  1. KONDRACIUK Marek, Głaz na boisku klubu „Turystów” .... . Porównaj: Archiwum Państwowe w Łodzi, wirtualna wystawa pt. „Jak łodzianie grali w piłkę nożną [1].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • HAŁYS J., Polska piłka nożna. Kraków 1980.
  • Jarosław Owsiański, Tomasz Siwiński: Historia futbolu wielkopolskiego. WZPN Poznań, 2013. ISBN 978-83-64237-00-3.

prasa[edytuj | edytuj kod]

  • KONDRACIUK Marek, Głaz na boisku klubu „Turystów” [Union-Toruring–Łódź], świadectwem historii futbolu, [w:] „Polska. Dziennik Łódzki”, 2 X 2012, nr 230, s. 24 (odsłonięcie tablicy upamiętniającej pierwszy ligowy mecz w Polsce).
  • ............, Obok „Czarnych” znak „Pogoni”. [w:] „Polityka”, nr 33, 16 VIII 2003, s. 83 (Z dziejów piłki nożnej w Polsce).

Inne[edytuj | edytuj kod]

  • Archiwum Państwowe w Łodzi, wirtualna wystawa pt. „Jak łodzianie grali w piłkę nożną [2].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Reprezentacja narodowa[edytuj | edytuj kod]

Rozgrywki klubowe[edytuj | edytuj kod]

Inne[edytuj | edytuj kod]

Historia piłki nożnej w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]