I liga polska w piłce nożnej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
I Liga
Sports current event.svg 2013/2014
Państwo  Polska
Dyscyplina piłka nożna
Organizator rozgrywek PZPN
Data założenia 30 maja 1948
Warszawa
Założyciel zobacz
Poprzednia nazwa (do sezonu 2007/2008 oficjalnie II liga polska)
Przekształcona
na zawodową
2002
Prezes Michał Listkiewicz
Partner TV Orange Sport
Rozgrywki
Liczba drużyn 18
Wyższy poziom ligowy Ekstraklasa
Niższy poziom ligowy II liga
Puchary: Puchar Polski
Zwycięzcy
Pierwszy zwycięzca Górnik Radlin
Obecny zwycięzca GKS Bełchatów

I liga polska w piłce nożnej (do sezonu 2007/2008 oficjalnie II liga polska) – druga w hierarchii klasa męskich ligowych rozgrywek piłkarskich w Polsce. Nazywana zwyczajowo „zapleczem ekstraklasy”, stanowi pośredni szczebel rozgrywkowy między Ekstraklasą a II ligą polską (dawną III ligą polską), będąc jednocześnie drugim szczeblem centralnym (II poziom ligowy). Zmagania w jej ramach toczą się cyklicznie (co sezon) systemem kołowym i przeznaczone są dla 18 polskich klubów piłkarskich. Czołowe drużyny I ligi polskiej uzyskują awans do Ekstraklasy, zaś najsłabsze zespoły relegowane są do II ligi polskiej. Od samego początku do dziś zarządzana przez Polski Związek Piłki Nożnej. Od 2002 do udziału w jej rozgrywkach zostają dopuszczone wyłącznie kluby posiadające status profesjonalny (tj. działające w formie spółki akcyjnej), które – po spełnieniu wszelkich niezbędnych kryteriów – otrzymały roczną licencję na występy na tym szczeblu. W sezonie 2009/2010 przez kilka miesięcy sponsorem tytularnym ligi została szwedzka firma bukmacherska Unibet, jednakże z powodu uchwalenia przez polski rząd ustawy antyhazardowej, współpracę zakończono.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Krajowa klasa B[edytuj | edytuj kod]

W latach 1913 i 1914 przeprowadzono dwie edycje piłkarskich mistrzostw Galicji – określanych mianem mistrzostw klasy A – w których udział wzięły cztery czołowe polskie kluby futbolowe zaboru austriackiego.
Równocześnie – dla pozostałych 20 polskich zespołów działających na terenie Galicji – zorganizowano rozgrywki klasy B. Nie była to co prawda klasyczna liga – w dodatku jej zwycięzca nie wywalczał promocji do klasy A – jednak to właśnie od tego momentu można mówić o hierarchiczności zmagań piłkarskich w Polsce i uznać owe rozgrywki za pierwsze w historii polskiej piłki nożnej zmagania drugiego szczebla.

Także w 1921, podczas nieligowych Mistrzostw Polski, istniał podział na dwie klasy. Zwycięzcy okręgowych klas A walczyli o tytuł mistrza Polski, natomiast dla słabszych zespołów, triumfatorów klas B zorganizowano wspólne rozgrywki finałowe. Wystąpiły w nich 4 zespoły: Cracovia II, Pogoń II Lwów, AZS Warszawa i Union Łódź, z których najlepsze okazały się rezerwy Cracovii. Z przyczyn finansowych w kolejnych latach zrezygnowano z ich przeprowadzania.

Turnieje barażowe (okres międzywojenny)[edytuj | edytuj kod]

Później, w okresie międzywojennym nie było stopni pośrednich pomiędzy Ekstraklasą, a mistrzostwami okręgów (czyli rozgrywkami regionalnymi). Problem awansów do I ligi polskiej rozwiązywały turnieje barażowe. Raz na jakiś czas pojawiały się jednak koncepcje jej utworzenia, których w rzeczywistości nigdy nie zrealizowano. 2 listopada 1929 projekt jej powołania zaproponował na swych łamach Przegląd Sportowy. Idea nie została podchwycona przez piłkarską centralę, więc dalsze próby jej forowania porzucono. Do pomysłu wrócono niemal dekadę później. W niedzielę, 26 września 1937 odbyła się w Częstochowie konferencja przedstawicieli ośmiu klubów A-klasowych, podczas której omawiano szczegóły utworzenia ogólnokrajowej II ligi, a uczestniczyli w niej delegaci:

Dodatkowo do udziału w niej zaproszono przedstawicieli czterech kolejnych drużyn, którzy jednakże nie pojawili się na spotkaniu. Były to:

Podczas konferencji rozmawiano o utworzeniu narodowej B-klasy, którą miało tworzyć wspomnianych 12 klubów, jednak i z tego projektu nic nie wyszło.

Turnieje barażowe o awans do Ekstraklasy były w czasach międzywojennych sprawą dość skomplikowaną. Najpierw należało wygrać właściwą miejscowo regionalną A-klasą. Następnie rozgrywano spotkania między mistrzami A-klas z sąsiednich województw, wyłaniając w ten sposób mistrza makroregionu. Ostatnim etapem były zaś ogólnopolskie baraże, do których przystępowali czterej mistrzowie makroregionów: Polski płd.-zach., Polski płd.-wsch., Polski płn.-zach. oraz Polski płn-wsch. Z tego grona do Ligi awansowały dwa kluby.

Przykładem na opisanie tego procesu są baraże, które miały miejsce jesienią 1937. Zwycięzca warszawskiej A-klasy Polonia Warszawa, spotkała się najpierw z mistrzami sąsiednich okręgów – Gryfem Toruń, HCP Poznań oraz Unionem-Touring Łódź, a zwyciężając w tym turnieju została mistrzem północno-zachodniej Polski.

W barażach ogólnopolskich warszawianie grali ze Śmigłym Wilno (mistrz płn.-wsch. Polski), Unią Lublin (mistrz płd.-wsch. Polski) oraz Brygadą Częstochowa (mistrz płd.-zach. Polski). Z grona tych czterech drużyn awans do Ekstraklasy sezonu 1938 wywalczyły Polonia oraz Śmigły, które zastąpiły spadkowiczów – Garbarnię Kraków oraz Dąb Katowice.

Powstanie II ligi polskiej[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze, realne plany zawiązania właściwej II ligi polskiej pojawiły się w 1947. Już rok później, w trakcie 31. Walnego Zgromadzenia PZPN (zorganizowanego w Warszawie w dniach 14 lutego i 15 lutego 1948) projekt jej utworzenia próbowali przeforsować delegaci z Gdańska. Przeciwni temu byli jednak działacze z najsilniejszych piłkarsko ośrodków (Warszawa, Łódź, Kraków, Śląsk) i koncepcję tę trzeba było odłożyć do następnego spotkania. Tak się też stało i podczas 32. Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia PZPN w Warszawie, uchwałą z dnia 30 maja 1948, formalnie powołano II ligę państwową (jak ją pierwotnie nazywano), mającą liczyć 18 drużyn grających w jednej grupie. Jednak w przeddzień oficjalnego startu – uchwałą PZPN z 19 lutego 1949 – powiększono ją do 20 klubów, dzieląc przy tym na dwie grupy: północną i południową (w każdej po 10 drużyn).
Pierwsze mecze (w sumie 10 spotkań) rozegrano podczas inauguracyjnej kolejki sezonu 1949 w dniu 20 marca 1949. Premierowego gola zdobył Józef Kokot (piłkarz Naprzodu Lipiny) w pojedynku Naprzód LipinyBłękitni Kielce. Pierwszymi zwycięzcami zostały: Garbarnia Kraków (w grupie północnej) i Górnik Radlin (w grupie południowej) i to one awansowały do Ekstraklasy. Formalnie tytuł mistrza II ligi polskiej przyznano jednak tylko „Górnikom”, którzy po dramatycznym barażowym trójmeczu ograli krakowian (4:2, 0:2 i 4:3). Tytuły pierwszych drugoligowych królów strzelców wywalczyli: w grupie północnej – Mieczysław Nowak (Garbarnia Kraków) z 24 bramkami (później słusznie uznany za króla strzelców całych rozgrywek), zaś w grupie południowej – Franke (Górnik Radlin), strzelec 19 goli. Niezbyt chlubne miano pierwszych spadkowiczów przypadło natomiast: Ognisku Siedlce i PTC Pabianice (w grupie północnej) oraz Błękitnym Kielce i Pafawagowi Wrocław (w grupie południowej).

Różne formuły rozgrywek II ligi polskiej[edytuj | edytuj kod]

Później II liga polska wielokrotnie zmieniała swoją formułę – rozgrywana była w jednej, dwóch lub czterech (jedynie w latach 1951-1952) grupach. 4 lutego 1951 podjęto bowiem uchwałę o przekształceniu II ligi polskiej na wzór radziecki tak, by każde z 17 nowo utworzonych województw miało przynajmniej jeden zespół w tej klasie, toteż już w sezonie 1951 wystąpiły w niej aż 32 drużyny (po 8 ekip w każdej z 4 grup). Dodatkowo, przed sezonem 1952 powiększono ją o kolejnych 8 zespołów, do – rekordowej w całej historii tej klasy – liczby 40 drużyn, grających nadal w 4 grupach. Różnice w poziomie były jednak na tyle znaczne, że po roku wycofano się z tego pomysłu i w marcu do rozgrywek sezonu 1953 dopuszczono jedynie 14 ekip. Wycofanie prawie 1/3 wcześniejszego składu stało się zaczątkiem utworzenia III ligi polskiej. Systemem jednogrupowym grano przez cztery kolejne sezony (w edycji 1954 – na skutek wycofania się Lotnika Warszawa i Zawiszy Bydgoszcz – w zaledwie jedenastozespołowym gronie, co do dziś jest najmniejszą liczbą w historii).

Uchwałą z 16 lutego 1957 powiększono II ligę polską – od sezonu 1957 – do 24 drużyn (grających ponownie w dwóch grupach). Kolejna zmiana nastąpiła przed sezonem 1961, gdy to 18 lutego 1961 połączono obydwie grupy w jedną 18-zespołową, by po roku (17 lutego 1962) znów je podzielić na dwie (zaledwie 8-zespołowe). Ta reforma miała jednak logiczne uzasadnienie, bowiem podczas 47. Walnego Zgromadzenia (sprawozdawczego) PZPN, obradującego Warszawie w dniach 17 lutego i 18 lutego 1962, podjęto uchwałę by od sezonu 1963 (a formalnie 1962/1963) – wzorem niższych klas rozgrywkowych – przejść z systemu „wiosna-jesień” na bardziej europejski model „jesień-wiosna” (podobnie miało się stać w przypadku Ekstraklasy). Pierwszą kolejkę nowego systemu (będącą jednocześnie inauguracyjną sezonu 1962/1963) rozegrano 11 sierpnia 1962. Od tego czasu w jednej grupie II ligi polskiej występowało niezmiennie 16 klubów. O tym, że przemyślane koncepcje są dużo trwalsze, niż „genialne” przebłyski niech świadczy fakt, iż przez następnych 11 sezonów... nic już nie zmieniono.

27 czerwca 1973 uchwałą Prezydium PZPN – na fali euforii, spowodowanej wspaniałymi występami narodowej reprezentacji Polski Kazimierza Górskiego – postanowiono od sezonu 1973/1974 dwukrotnie powiększyć II ligę polską (dwie grupy po 16 drużyn). W tenże sposób i z niezmienną liczbą drugoligowców (czyli w sumie 32) grano przez kolejnych 16 sezonów (do sezonu 1988/1989), zmieniały się tylko osie nazw grup (raz „północ-południe”, raz „wschód-zachód”). Dopiero w 1989 – poniekąd na fali przemian ustrojowych kraju – postanowiono przy okazji zreformować rodzimą piłkę. W ten sposób od sezonu 1989/1990 II liga polska liczyła 20 klubów, grających w jednej grupie. Eksperyment ów przetrwał zaledwie dwa lata (do sezonu 1990/1991) i od edycji 1991/1992 grano z powrotem w dwóch grupach (tym razem już 18-zespołowych).

System dwugrupowy utrzymał się do sezonu 1998/1999 (jedynie przed edycją 1998/1999 – pod kątem planowanej reformy – zmniejszono liczbę klubów w każdej z nich do 14). W 1999 połączono obydwie grupy w jedną (aż 24-drużynową), tak więc w sezonie 1999/2000 każda z ekip rozegrała aż 46 ligowych bojów, co jest absolutnym rekordem w długiej historii polskiego futbolu i pewnie przez całe dekady takim pozostanie. Motywem przewodnim reformy PZPN była 20-zespołowa II liga polska i w sezonie 2000/2001 udało się do niego dojść. Po dwóch latach – przed sezonem 2002/2003 – zmniejszono liczbę klubów do 18.

II liga polska obecnie[edytuj | edytuj kod]

Od sezonu 2002/2003 w II lidze polskiej występuje 18 klubów, grających systemem ligowym (tj. „każdy z każdym mecz i rewanż”). Mistrz oraz wicemistrz uzyskiwali bezpośredni awans do I ligi, natomiast drużyna z 3. miejsca rozgrywała dwumeczowy baraż z 14. zespołem I ligi. Cztery ostatnie kluby (z miejsc 15., 16., 17. i 18.) spadały bezpośrednio do starej III ligi polskiej, zaś cztery kolejne (z miejsc 11., 12., 13. i 14.) rozgrywały dwumeczowe baraże z wicemistrzami poszczególnych grup starej III ligi (o układzie poszczególnych par decydowało losowanie).

Na skutek pojawienia się pierwszych kar dyscyplinarnych dla I- i II-ligowych klubów uwikłanych w aferę korupcyjną, PZPN w trakcie trwania sezonu 2006/2007 dwukrotnie dokonał zmian regulaminu spadków i awansów. Pierwsza została zawieszona przez Tomasza Lipca, jako przyjęta niezgodnie ze statutem Związku. Ostatecznie 10 maja 2007 Zarząd PZPN podjął uchwałę, według której OE opuszczą zespoły zajmujące po zakończeniu sezonu dwa ostatnie miejsca, zaś zespół sklasyfikowany na pozycji 14. rozegra baraże z trzecią drużyną starej II ligi. Niezależnie od tego OE opuszczą zespoły ukarane dyscyplinarnie. W przypadku, gdy co najmniej jedna z relegowanych dyscyplinarnie drużyn zajmie miejsce powyżej 15., baraży nie będzie się rozgrywać, a awans ze starej drugiej ligi (wg kolejności w tabeli na koniec sezonu) uzyska tyle drużyn, by uzupełnić do 16 liczbę zespołów występujących w OE w następnym sezonie[1].

II liga polska od 1949[edytuj | edytuj kod]

Sezony Liczba grup Liczba drużyn w grupie Liczba drużyn
1949-1950 2 10 20
1951 4 8 32
1952 4 10 40
1953-1956 1 14 14
1957-1960 2 12 24
1961 1 18 18
1962 2 8 16
1962/63-1972/73 1 16 16
1973/74-1988/89 2 16 32
1989/1990-1990/1991 1 20 20
1991/92-1997/98 2 18 36
1998/99 2 14 28
1999/2000 1 24 24
2000/2001-2001/2002 1 20 20
2002/2003- 1 18 18

Skład ligi w sezonie 2013/2014[edytuj | edytuj kod]

I liga w piłce nożnej 2013/2014
Klub Siedziba Stadion Pojemność Założony Trener Pozycja w
poprzednim
sezonie
Pierwszy
sezon
w lidze
Ilość
sezonów
w lidze
Ilość
tytułów
w lidze
Ostatni
tytuł
w lidze
Arka Gdynia Gdynia Stadion GOSiR 15 139 1929 Polska Paweł Sikora 9 1961 27 2 1975/76
Chojniczanka Chojnice Chojnice Stadion Miejski w Chojnicach 3000 1930 Polska Mariusz Pawlak 2  ????/??  ?  ?
Dolcan Ząbki Ząbki Stadion Dolcanu 2100 1927 Polska Robert Podoliński 14 1996/97 7 0
Energetyk ROW Rybnik Rybnik Stadion Miejski w Rybniku 10 304 1939 Polska Marek Wleciałowski 1 2013/14 1 0
Flota Świnoujście Świnoujście Stadion Miejski 3240 1957 Polska Dominik Nowak 8 2008/09 5 0
Górnik Łęczna Łęczna Stadion Górnika Łęczna 7226 1979 Ukraina Jurij Szatałow 6 1988/89 13 0
GKS Katowice Katowice Stadion GKS Katowice 6710 1964 Polska Rafał Górak 13 1964/65 18 2 1981/82
GKS Tychy Tychy Stadion Miejski 7 tys. 1971 Polska Jan Żurek 2 (IIIz) 1973/74 10 1 1973/74
Kolejarz Stróże Stróże Stadion Kolejarza 1500 1949 Polska Przemysław Cecherz 4 2010/11 3 0
Miedź Legnica Legnica Stadion Miejski 6177 1971 Polska Bogusław Baniak 1 (IIIz) 1989/90 11 0
Nieciecza KS Nieciecza Stadion Nieciecza KS 2093 1922 Polska Kazimierz Moskal 5 2010/11 3 0
Okocimski KS Brzesko Brzesko Stadion Okocimskiego Brzesko 3 tys. 1933 Polska Krzysztof Łętocha 1 (III w.) 1993/94 6 0
Olimpia Grudziądz Grudziądz Stadion Miejski 5 tys. 1923 Polska Tomasz Asensky 11 2011/12 2 0
Puszcza Niepołomice Niepołomice Stadion Miejski w Niepołomicach 1000 1923 Polska Dariusz Wójtowicz 2 2013/14 0 0
Sandecja Nowy Sącz Nowy Sącz Stadion im. Ojca Władysława Augustynka 5 tys. 1910 Polska Mirosław Hajdo 6 1986/87 6 0
Stomil Olsztyn Olsztyn Stadion OSiR 16 800 1945 Polska Zbigniew Kaczmarek 2 (III w.) 1973/74 8 1 1993/94
Wisła Płock Płock Stadion im.Kazimierza Górskiego 12 800 1947 Polska Marcin Kaczmarek 1  ????/??  ?  ?  ?

Mistrzowie drugiego poziomu ligi polskiej[edytuj | edytuj kod]

Miejscowości reprezentowane na drugim poziomie ligowym[edytuj | edytuj kod]

7 klubów Warszawa Gwardia, Hutnik, Lotnik, Marymont, Polonia, Polonez, RKS Ursus[2]
6 klubów Wrocław Lotnik, Odra, Polar, Stal, Śląsk, Ślęza
5 klubów Kraków Cracovia, Garbarnia, Hutnik, Wawel, Wisła
Bydgoszcz BKS, Brda, Chemik, Polonia, Zawisza
4 kluby Łódź ŁKS, Start, Widzew, Włókniarz
Ruda Śląska Grunwald, Slavia, Urania, Wawel Wirek
3 kluby Białystok Hetman, Jagiellonia, Włókniarz
Bytom Polonia, Ruch Radzionków[3], Szombierki
Częstochowa KS, Raków, Skra
Gdańsk Gedania, Lechia, Polonia
Katowice Dąb, GKS, Stal
Lublin Gwardia, Lublinianka, Motor
Poznań Lech, Olimpia, Warta
Rzeszów Resovia, Stal, Walter
Szczecin Arkonia, Pogoń, Stal Stocznia
Wodzisław Śląski Górnik Pszów[4], Naprzód Rydułtowy[5], Odra
2 kluby Bielsko-Biała BKS Stal, Podbeskidzie
Chorzów AKS, Ruch
Dębica Iglopool, Wisłoka
Gdynia Arka, Bałtyk
Jaworzno Szczakowianka, Victoria
Kielce Błękitni, Korona
Kluczbork Metal, MKS
Olsztyn Stomil, Warmia
Pabianice PTC, Włókniarz
Piotrków Trybunalski Concordia, Piotrcovia
Przemyśl Czuwaj, Polonia
Radom Broń, Radomiak
Sosnowiec AKS Niwka, Zagłębie
Tarnów Tarnovia, Unia
Toruń Elana, Pomorzanin
Wałbrzych Górnik, Zagłębie
Włocławek Kujawiak, Włocłavia
Zabrze Górnik, Sparta
Zielona Góra Lechia, Zastal
1 klub Bełchatów GKS
Brzesko Okocimski KS
Chełmek KS
Chodaków Bzura
Czermno HEKO
Dąbrowa Górnicza Zagłębianka
Dębno Dąb
Dzierżoniów Lechia
Elbląg Elbląg
Gliwice Piast
Głogów Chrobry
Gorzów Wielkopolski GKP
Gorzyce Tłoki
Grodzisk Wielkopolski Dyskobolia
Grudziądz Olimpia
Iława Jeziorak
Inowrocław Goplania
Janikowo Unia
Jastrzębie-Zdrój GKS
Jelenia Góra Karkonosze
Kalisz Calisia
Kędzierzyn-Koźle Chemik
Kietrz Włókniarz
Knurów Górnik
Konin Górnik/Aluminium/KP
Kostrzyn nad Odrą Celuloza
Koszalin Gwardia
Krosno Karpaty
Legnica Miedź
1 klub Leszno Polonia
Lipiny Naprzód[6]
Lubań Sparta
Lubin Zagłębie
Łęczna Górnik
Łomża ŁKS
Łowicz Pelikan
Malbork Pomezania
Mielec Stal
Mława MKS
Myszków KS
Namysłów Start
Nieciecza KS
Nowa Ruda Piast
Nowa Sól Dozamet
Nowe Miasto Lubawskie Drwęca
Nowy Dwór Mazowiecki Świt
Nowy Sącz Sandecja
Oleśnica Pogoń
Oława Moto Jelcz
Opoczno Ceramika
Opole Odra
Ostrowiec Świętokrzyski KSZO
Ostrów Wielkopolski Ostrovia
Ozimek Małapanew
Piaseczno FC
Płock Wisła
Pniewy Sokół
Police Chemik
Polkowice Górnik
Pruszków Znicz
Racibórz Unia
Radlin Górnik
Radomsko RKS
Radzionków Ruch[3]
Rydułtowy Naprzód[5]
Rybnik ROW
Sanok Stal
Siedlce Pogoń
Słupsk Gryf
Stalowa Wola Stal
Starachowice Star
Stargard Szczeciński Błękitni
Stronie Śląskie Kryształ
Stróże Kolejarz
Szczytno Gwardia
Świdnica Polonia
Świdnik Avia
Świętochłowice Naprzód Lipiny[6]
Świnoujście Flota
Tarnobrzeg Siarka
Tomaszów Mazowiecki Lechia
Turek Tur
Tychy GKS
Ursus RKS[2]
Wojkowice Górnik
Wronki Amica
Wyszków Bug
Zabierzów Kmita
Zamość Hetman
Ząbki Dolcan
Zgierz Boruta

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Drużyny rezerw nigdy nie grały w II lidze polskiej, niewiele jednak brakowało by do tego doszło. W 1952 awans na ten szczebel wywalczyły bowiem w barażach Cracovia II i Legia II Warszawa. Nie zagrały jednak w tej klasie, ponieważ decyzją władz piłkarskich zostały przesunięte do specjalnie w tym celu utworzonej ligi rezerw. Obecne przepisy zabraniają gry w I lidze polskiej zespołom rezerw, gdyż drużyny te nie mogą brać udziału w rozgrywkach ligowych na szczeblu centralnym.

Widzew Łódź jako jedyny zespół w historii zdołał obronić tytuł mistrza I ligi w kolejnym roku. W sezonie 2008/2009 Widzew wywalczył awans do Ekstraklasy, jednak decyzją PZPNu został karnie zdegradowany za korupcję, więc pozostał w I lidze. W kolejnym sezonie, tj. 2009/2010 Widzew ponownie wywalczył awans do najwyższego szczebla rozgrywek w Polsce i awansował broniąc tytuł mistrzowski wywalczony w poprzednim sezonie. Jak się później okazało, degradacja Widzewa była niesłuszna.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. pzpn.pl: Zarząd PZPN – 10 maja.
  2. 2,0 2,1 Do 1976 Ursus był odrębnym miastem, w 1977 został włączony do Warszawy.
  3. 3,0 3,1 W latach 1975–1997 Radzionków był dzielnicą Bytomia.
  4. W latach 1975–1994 Pszów był dzielnicą Wodzisławia Śląskiego.
  5. 5,0 5,1 W latach 1975–1991 Rydułtowy były dzielnicą Wodzisławia Śląskiego.
  6. 6,0 6,1 Do 1950 Lipiny były odrębną miejscowością, w 1951 zostały włączone do Świętochłowic.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]