Salvador Allende

Salvador Allende Gossens
Salvador Allende Gossens
Data i miejsce urodzenia	26 czerwca 1908 Valparaíso
Data i miejsce śmierci	11 września 1973 Santiago
Prezydent Chile
Przynależność polityczna	Front Jedności Narodowej
Okres urzędowania	od 1970 do 1973
Poprzednik	Eduardo Frei (starszy)
Następca	Augusto Pinochet
Odznaczenia

Salvador Allende Gossens (ur. 26 czerwca 1908 w Valparaíso, zm. 11 września 1973 w Santiago) – polityk chilijski, w latach 1970-1973 prezydent Chile z ramienia lewicowej koalicji „Front Jedności Ludowej” (Unidad Popular), który został obalony przez wojskowy zamach stanu 11 września 1973, w trakcie którego popełnił samobójstwo.

Biografia

Przed dojściem do władzy prezydenckiej

Allende urodził się w 1908 roku w Valparaíso jako syn Salvadora Allende Castro i Laury Gossens Uribe. Ukończył średnią szkołę Liceo Eduardo de la Barra w Valparaíso oraz wydział medyczny Uniwersytetu Chile, broniąc doktorat w roku 1933.

Poślubił Hortensię Bussi, z którą miał trzy córki.

Salvador Allende podczas pełnienia służby wojskowej, 1925

Salvador Allende, ok. 1937

Już na studiach stał się zdeklarowanym marksistą, ale jednocześnie zawsze odżegnywał się od komunizmu rewolucyjnego. Według jego własnych słów, cała jego kariera polityczna była nakierowana na wprowadzenie daleko idących reform w duchu socjalizmu na drodze pokojowych przemian i otwarcie odrzucał kapitalizm w stylu neoliberalnym, z poszanowaniem zasad demokracji parlamentarnej. Allende był współtwórcą i od 1943 sekretarzem generalnym Socjalistycznej Partii Chile. Był wielokrotnym deputowanym do parlamentu, którego raz był także przewodniczącym. W koalicji z innymi ugrupowaniami współtworzył kilka rządów Chile. Pełnił m.in. urząd ministra zdrowia w latach 1939-1941. Od roku 1952 rozpoczął swoją walkę o fotel prezydenta Chile. Startował bez sukcesu w wyborach w latach 1952, 1958 i 1964. Kandydaturze prezydenckiej Allende z niepokojem przyglądały się administracje kolejnych prezydentów USA. Salvador Allende potępił radziecką inwazję na Węgry w 1956 roku i Czechosłowację w 1968.

Wybory z roku 1970

Allende wygrał wybory powszechne 4 września 1970 roku, startując jako lider koalicji lewicowej o nazwie Unidad Popular. Zwyciężył minimalną większością głosów (36,2%) z dwoma innym kandydatami – byłym prezydentem – Jorge Alessandri (Partia Konserwatywno-Liberalna) (34,9%) oraz liderem Partii Chrześcijańsko-Demokratycznej (PDC) Radomiro Tomic (27,8%). Zgodnie z konstytucją, w związku z tym, że żaden z kandydatów nie otrzymał ponad 50% głosów, ostateczna decyzja wyboru prezydenta należała do parlamentu. Parlament chilijski tradycyjnie w takich przypadkach wybierał na prezydenta zwycięzcę wyborów powszechnych, nawet jeśli różnica między głosami kandydatów była minimalna.

Zaraz po wyborach powszechnych CIA zaangażowała się w tajną operację dyplomatyczno-wywiadowczą, która miała na celu przekonanie odchodzącego prezydenta Eduardo Freia i jego partię (PDC), aby ta zagłosowała w parlamencie, wbrew tradycji, na drugiego w kolejności kandydata, Jorge Alessandri, który przyrzekł podanie się do dymisji zaraz po nominacji i rozpisanie nowych wyborów prezydenckich. Dzięki temu Eduardo Frei mógłby ponownie startować w wyborach i prawdopodobnie pokonać Allende. Konstytucja chilijska obowiązująca w tym czasie zabraniała bowiem urzędującemu prezydentowi startowania w wyborach. Plan ten jednak się nie powiódł i ostatecznie parlament wybrał na prezydenta Salvadora Allende, po podpisaniu przez niego „Aktu Gwarancji Konstytucyjnych”, w którym zobowiązywał się on, że wprowadzane przez niego reformy socjalistyczne nie naruszą żadnego z punktów aktualnie obowiązującej Konstytucji Chile. Stany Zjednoczone były szczególnie zaniepokojone planami nacjonalizacji przemysłu w Chile, ze względu na poważne zaangażowanie kapitałowe w ten kraj kilku wielkich amerykańskich korporacji – szczególnie w przemysł wydobywczy rud miedzi. Szczególnie wrogo nastawiony był do niego prezydent Richard Nixon, który krytykował Allende w oficjalnych przemówieniach i wspierał otwarcie finansowo i moralnie jego oponentów w drodze do prezydentury. Z drugiej jednak strony Allende wspierany był środkami finansowymi gromadzonymi przez partie marksistowskie, socjaldemokratyczne i komunistyczne z całego świata. Stany Zjednoczone reprezentowane były w Chile przez korporacje takie jak Anacoda, ITT i Kennecott, zdaniem rządu amerykańskiego reformy miały uderzyć w korporacje.

Okres sprawowania prezydentury

Pomnik Salvadora Allende

Allende objął urząd prezydenta Chile 3 listopada 1970, zaraz po inauguracji rozpoczął wprowadzanie obiecywanego w trakcie kampanii wyborczej pakietu reform socjalistycznych, nazywanych przez samego Allende La vía chilena al socialismo („Chilijska droga do socjalizmu”). Między innymi znacjonalizowano jednym aktem wielkie przedsiębiorstwa, z których najważniejsze były kopalnie rud miedzi, dotychczas zarządzane przez amerykańskie koncerny, oraz cały system bankowy, wprowadzono państwowy system opieki zdrowotnej i socjalnej, uruchomiono szeroko zakrojoną reformę systemu edukacji oraz kontynuowano rozpoczętą jeszcze przez poprzedniego prezydenta Eduardo Freia reformę rolną. Wykorzystując luki prawne, zawarte m.in. w dokumencie el Decreto Ley Nº 520 z 1932 roku czyli okresu istnienia Socjalistycznej Republiki Chile, prowadził nacjonalizację.

W drugim etapie reform, w obliczu nadchodzącego kryzysu budżetowego wprowadzono „podatek od nadmiernego zysku”, który wywołał ostre niezadowolenie zamożnych obywateli oraz ogłoszono moratorium na spłatę zadłużenia zagranicznego, co praktycznie odcięło kraj od zewnętrznych źródeł kapitału i zablokowało handel zagraniczny. W 1971 roku w obliczu narastającej lawinowo inflacji ogłoszono zamrożenie wszystkich cen przy jednoczesnym braku zamrożenia płac. Efektem zamrożenia cen i wzrostu płac było powstanie gigantycznych kolejek przed sklepami związanych ze stałym niedoborem podstawowych dóbr konsumpcyjnych na rynku wewnętrznym oraz ogólne rozregulowanie mechanizmów gospodarczych. Na sytuację w kraju, duży wpływ miał także spadek cen miedzi na rynkach światowych. Surowiec ten był głównym chilijskim produktem eksportowym. Stosunki Allende z parlamentem były przez cały czas sprawowania jego władzy napięte. Największy klub parlamentarny – centrowej Partii Chrześcijańsko-Demokratycznej (PLD) – początkowo ostrożnie sprzyjał poczynaniom Allende. W momencie jednak, gdy skutki ekonomiczne jego reform dawały się coraz bardziej we znaki, partia ta przechodziła stopniowo do opozycji, decydując się w końcu na utworzenie wspólnej koalicji z prawicową Partią Narodową, na skutek czego rząd Allende utracił parlamentarną większość. Koalicja ta zaczęła oskarżać Allende o próbę przekształcania Chile w dyktaturę komunistyczną w stylu kubańskim oraz rozpoczęła blokowanie ustaw mających wprowadzić kolejne radykalne reformy. Obie strony konfliktu zaczęły się nawzajem oskarżać o łamanie konstytucji.

Spór został dodatkowo zaogniony w roku 1971, kiedy Allende zdecydował się nawiązać stosunki dyplomatyczne z Kubą, mimo że Chile podpisało wcześniej traktat o przystąpieniu do Organizacji Państw Amerykańskich, który zabraniał członkom tej organizacji nawiązywania tego rodzaju stosunków z Kubą. Co więcej, Allende zaprosił Fidela Castro, z którym już wcześniej utrzymywał przyjazne kontakty, do złożenia oficjalnej wizyty w Chile. Castro spędził w Chile trzy tygodnie. W trakcie swego pobytu podczas przemówień i pochodów kubański przywódca wielokrotnie wyrażał poparcie dla reform rządu Jedności Ludowej. Od tego momentu Allende podjął (a według przeciwników ujawnił) szeroką współpracę z Ruchem Państw Niezaangażowanych, Kubą a później z ZSRR. Jako prezydent kraju, Chile jako pierwsze państwo w regionie (na obu kontynentach Ameryki) uznało niepodległość Chińskiej Republiki Ludowej która w tym czasie uważała się za głównego przeciwnika ZSRR na arenie światowej.

Nagonka na prezydenta

Wiec poparcia dla Allende w 1964

Allende coraz bardziej rozszerzał zakres reform socjalnych w coraz mniejszym stopniu zważając na zasady konstytucyjne. W powiązaniu z publicznie prezentowaną przyjaźnią z Kubą spowodowało to wzrost zaniepokojenia administracji Nixona, która zaczęła intensywnie dążyć do obalenia Allende poprzez tworzenie silnej presji ekonomicznej połączonej z oficjalnymi działaniami dyplomatycznymi przez Organizację Państw Amerykańskich i sekretnym destabilizowaniem Chile od wewnątrz poprzez wspieranie opozycji i akcje dywersyjne organizowane przez CIA. W ramach walki propagandowej CIA razem z prawicową i chadecką opozycją rozgłaszały informacje o tym, że służby specjalne Kuby i ZSRR dążą do zradykalizowania rządu Allende i zaprowadzenia w Chile dyktatury proletariatu oraz marionetkowego reżimu „wykorzystując do tych celów świeżo sprowadzonych obcokrajowców, tj. różnej maści komunistów i bolszewików w sile dywizji”. Rozdawano ulotki i wieszano plakaty na których radzieckie czołgi z kubańskimi emblematami jechały przez centrum Santiago. Straszono ludzi inwazją kubańskich wojsk i terrorem uzbrojonych lewackich bojówek.

Po wyborze Allende na prezydenta, CIA opracowała plan szkodzenia rządowi nowego prezydenta. Rząd amerykański zaangażował akcję porwania głównodowodzącego armii generała Scheidera, w trakcie próby porwania został on jednak zastrzelony.

Kryzys gospodarczy

Reformy agrarne Allende doprowadziły do niedoborów podstawowych produktów spożywczych. Wielkie latyfundia zostały podzielone na małe skrawki ziemi, które przydzielano chłopom nie posiadającym doświadczenia w samodzielnym prowadzeniu gospodarstw rolnych ani pieniędzy na ich urządzenie, co spowodowało zmniejszenie produkcji rolnej. Krytyczni autorzy wykazują jednak olbrzymi stopień manipulacji danymi statystycznymi przez reżim Pinocheta. Dzielenie latyfundiów zaczął chadecki rząd Frei’a w 1965. Podobny proces nastąpił w znacjonalizowanych przedsiębiorstwach, których zarządzanie powierzono samorządom pracowniczym. Brak walut i blokada handlu zagranicznego na skutek decyzji zaprzestania spłacania długów zagranicznych spowodowały braki w zaopatrzeniu w surowce i części zamienne. Wszystko to razem sprawiło, że całe gałęzie przemysłu były praktycznie unieruchomione.

Galopująca inflacja, połączona z ciągłymi brakami w zaopatrzeniu, doprowadziła do silnego niezadowolenia średnio zamożnych obywateli. Wprowadzenie kontroli cen przy jednoczesnym stałym podnoszeniu płac pogłębiło chaos ekonomiczny. Dla najbiedniejszych, reformy Allende były raczej korzystne, gdyż otrzymali oni dostęp do przeznaczonego dla nich państwowego systemu zapomóg, bezpłatnego lecznictwa i edukacji, a także szanse awansu społecznego. Jednak dla części społeczeństwa reformy Allende oznaczały kilometrowe kolejki i utratę bezpieczeństwa ekonomicznego. Społeczeństwo Chile uległo silnej polaryzacji na zwolenników i przeciwników Allende.

Zamach stanu

Ten fragment tekstu dotyczy tylko osobistego udziału Allende w puczu. Pełniejszy opis historyczny puczu znajduje się w haśle Pucz w Chile 1973.

Zagrożenie zamachem stanu pojawiło się już w 1972 roku Na tydzień przed zamachem większość parlamentarna wystosowała odezwę do Armii, aby ta „przywróciła porządek prawny”. Dokument ten, podpisany przez marszałka Senatu, Patricio Aylwina, był później często przytaczany jako dowód na to, że zamach został przeprowadzony legalnie, jednak w czasie gdy go ogłaszano nikt specjalnie nie zwracał już uwagi na tego rodzaju „drobnostki” prawne, a przygotowania do zamachu szły pełną parą. Pod koniec 1973 roku cały kraj praktycznie stanął w miejscu. Permanentnie strajkowały lub wzywały do strajku związki zawodowe kierowców ciężarówek, górników, lekarzy, nauczycieli, prawników oraz organizacje zrzeszające drobnych przedsiębiorców. Ostatnią ostoją władzy Allende była armia, której głównodowodzący, generał Carlos Prats, robił wszystko, aby zapobiec zamachowi. Sytuacja zmieniła się jednak drastycznie, gdy oficerowie Armii wymogli na Allende zmianę głównodowodzącego na Augusto Pinocheta, który przed nominacją na to stanowisko obiecał jednak Allende, że armia zachowa neutralność do końca.

W rezultacie ostrej krytyki ze strony związków zawodowych i parlamentu, niezmiennie negatywnych wyników sondaży opinii publicznej (47% ocen negatywnych i 52% pozytywnych w ostatnim sondażu przeprowadzonym przez lewicową gazetę, w sondażach gazet prawicowych poparcie dla rządu oscylowało wokół błędu statystycznego) oraz narastającego chaosu gospodarczego i groźby wybuchu wojny domowej, Allende zdecydował się przeprowadzić plebiscyt, w którym obywatele mieli się opowiedzieć za kontynuacją jego rządów albo przeciw. Ogłoszenie terminu plebiscytu miało nastąpić 11 września 1973 roku przeciwnicy Allende oskarżali go o przygotowania do sfałszowania plebiscytu i plany rozwiązania parlamentu po hipotetycznie sfałszowanym zwycięstwie^{[potrzebne źródło]}.

Grobowiec Salvadora Allende na Cmentarzu Generalnym w Santiago

W tym samym dniu chilijskie siły zbrojne przeprowadziły zamach stanu, który rozpoczął się od zbombardowania przez lotnictwo pałacu prezydenckiego La Moneda, a następnie jego zajęcia przez siły lądowe. Osamotniony Allende popełnił samobójstwo, używając do tego celu karabinu AK. Zwolennicy Allende uważają że został on zastrzelony przez wkraczających do pałacu żołnierzy, jednak ekshumacja zwłok dokonana w latach dziewięćdziesiątych XX wieku potwierdziła tezę o samobójstwie. Potwierdziła ją również relacja ochroniarza Allende, Pablo Zepedy, jak też orzeczenie chilijskiego sądu wydane 11 września 2012 roku.

Szacuje się że 11 września zamordowanych zostało co najmniej 3000 ludzi, między 11 a 15 września walki pochłonęły kolejne 5000 ofiara, liczba zabitych i porwanych między 12 a 13 września wynosiła około 6000 osób. W ciągu pierwszych 18 dni od obalenia prezydenta Allende liczba cywilnych ofiar wyniosła 15 000. Historycy zgadzają się dość powszechnie, że USA odgrywały znaczącą rolę w polityce chilijskiej już przed zamachem, ale charakter i stopień zaangażowania w przygotowania do zamachu jest sprawą licznych kontrowersji. CIA wiedziała o planach zamachu na co najmniej dwa dni przed jego rozpoczęciem. Po dojściu do władzy Pinocheta sekretarz stanu USA, Henry Kissinger, odpowiedział na publicznie zadane pytanie prezydenta Nixona, że „służby specjalne i dyplomatyczne USA nie uczestniczyły bezpośrednio w przygotowywaniu zamachu, lecz uczestniczyły w przygotowywaniu warunków, aby zamach mógł nastąpić i skończyć się sukcesem”. Niedawno ujawnione dokumenty dowodzą, że tajne służby USA wiedziały o przygotowywaniu zamachu stanu i starały się za wszelką cenę ułatwić armii chilijskiej jego przeprowadzenie. CIA była w ten zamach pośrednio zaangażowana. Wiele dokumentów CIA na temat zamachu w Chile pozostaje jednak nadal utajnionych. Warto wspomnieć, iż już w 1970 roku w ramach tajnej operacji o kryptonimie „FUBELT” CIA planowała zamach na życie szefa sztabu armii chilijskiej generała René Schneidera, który sprzeciwiał się pozbawieniu władzy Allende w drodze przewrotu wojskowego. Generał został zamordowany przez ultraprawicowych spiskowców z kręgów wojskowych należących do organizacji Front Narodowy Ojczyzna i Wolność

Debaty wokół osoby Allende

Ocena osoby Salvadora Allende, mimo upływu dziesiątek lat od jego śmierci, nadal pozostaje sprawą bardzo kontrowersyjną. Ze względu na to, że jego śmierć nastąpiła w połowie jego kadencji, istnieje wiele rozważań na temat jak wyglądałoby obecnie Chile, gdyby pozostał on w 1973 roku u władzy. Stopień i natura zaangażowania USA w zamach stanu, który skończył się śmiercią Allende, pozostaje wciąż tematem wielu debat na całym świecie. Spośród wielu zamachów stanu w Ameryce Południowej i Środkowej, w których USA prawdopodobnie w ten czy inny sposób były zaangażowane, upadek Allende pozostaje ciągle jednym z najbardziej kontrowersyjnych tematów.

Allende jest często przedstawiany jako lewicowy bohater, który poświęcił swoje życie w imię obrony demokracji i idei sprawiedliwości społecznej. Jego twarz była często stylizowana na sposób podobny do Che Guevary. Często był też on przedstawiany przez lewicę jako ofiara amerykańskiego imperializmu, który w osobach Henry Kissingera i pracowników CIA miał być bezpośrednio zaangażowany w zamach stanu. W 2009 Allende wygrał telewizyjny ranking na „największego Chilijczyka”. W głosowaniu przeprowadzonym w ciągu dziesięciu tygodni za pomocą internetu przez kanał telewizji publicznej, Allende uzyskał on 38,81% głosów.

Dla zwolenników prawicowy Allende jest przykładem „wilka w owczej skórze”, który najpierw mamił wyborców obietnicami bez pokrycia, a następnie próbował przekształcić Chile w kolejne państwo komunistyczne, mające się znaleźć w orbicie wpływów ZSRR i być zarządzane dyktatorsko na wzór Kuby. Koronnym dowodem na to miała być przyjaźń z Fidelem Castro, jak i zgoda na otwarcie kraju dla uchodźców politycznych z krajów latynoamerykańskich i sympatyków lewicowych ze świata zachodniego których prawicowa propaganda finansowana przez CIA przedstawiała jako „komunistyczną agenturę w sile dywizji kierowaną przez agentów wywiadu kubańskiego”. Zwolennicy prawicy przypominają że według dokumentów KGB z Archiwum Mitrochina Allende został zarejestrowany jako współpracownik KGB pod kryptonimem „LEADER”. Oficerem prowadzącym był Światosław Kuźniecow, przez którego przekazywano Allende środki pieniężne w latach 1971-1973.

Bibliografia

• Rodney Castleden: Morderstwa polityczne, spiski, tajne zmowy, Bellona, Warszawa, 2007 ISBN 978-83-11-11443-2.

Linki zewnętrzne

• Raport senatora Churcha (komisji Kongresu USA) o zamachu na rząd Allende
• Salvador Allende and his government (esej w jęz. angielskim)
• Ostatnie przemówienie radiowe Allende w 1973 r. (tłumaczenie)