Simondsja kalifornijska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Simondsja kalifornijska
Kwitnący pęd rośliny męskiej
Kwitnący pęd rośliny męskiej
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd goździkowce
Rodzina simondsjowate
Rodzaj simondsja
Gatunek simondsja kalifornijska
Nazwa systematyczna
Simmondsia chinensis (Link) C.K. Schneid.
Ill. Handb. Laubholzk. 2: 141 141 1907[2]
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Owoce
Pokrój

Simondsja kalifornijska, jojoba (wym. żożoba albo chochoba[3]) - (Simmondsia chinensis) – gatunek rośliny z monotypowego rodzaju (simondsja Simmondsia) i rodziny (simondsjowate Simmondsiadaceae) z rzędu goździkowców. Wbrew swej nazwie naukowej nie pochodzi z Chin, lecz z pustyni Sonora w południowo-zachodniej części Ameryki Północnej – rozciągającej się od Arizony po Meksyk. Przyczyną nadania jej mylącej nazwy naukowej (chinensis oznacza „chiński, chińska”) było omyłkowe umieszczenie przez uczonych opisujących po raz pierwszy ten gatunek jego materiału zielnikowego wśród okazów pochodzących z Chin. Nasiona simondsji zawierają płynny wosk, ceniony i wykorzystywany szeroko jako olej jojoba[4]. Ze względu na olej roślina rozpowszechniona została w uprawie w Ameryce Południowej, Afryce i południowej Azji[5][6]. Ze względu na podobieństwo nazw gatunek ten można pomylić z głożyną pospolitą, znaną jako „jujuba” (Ziziphus jujuba), która jest inną, niespokrewnioną rośliną.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Niewielki, zawsze zielony i silnie rozgałęziony krzew osiągający do 4 m wysokości[5][6].
Liście
Małe, sinozielone, naprzeciwległe, skórzaste i całobrzegie[5][1].
Kwiaty
Jojoba to roślina dwupienna – rośliny męskie mają drobne kwiaty pręcikowe zebrane w główkowate skupienia u nasady ogonków liściowych[5]. Mają okwiat 4- lub 6-krotny oraz odpowiednio dwukrotnie większą od liczby listków okwiatu liczbę pręcików[1]. Kwiaty słupkowe wyrastają zwykle pojedynczo na szczytach gałązek. Ich listki okwiatu utrzymują się długo – do czasu dojrzenia owoców[5]. Słupek jest górny, 3-krotny. Każda komora zawiera pojedynczy zalążek[1].
Owoce
Torebki trójklapowe zawierające zwykle pojedyncze, ciemnobrązowe nasiono[5][7].

Biologia[edytuj | edytuj kod]

Anatomia
Charakterystyczną cechą tego gatunku jest anomalna struktura drewna polegająca na występowaniu w przekroju pnia kilku grup koncentrycznych słojów przyrostów rocznych[6].
Rozwój
Roślina wieloletnia, owocująca od 3–5 roku życia i później powtarzająca owocowanie rokrocznie przez 100–200 lat. Największy plon dają rośliny w wieku ponad 7 lat. Owoce dojrzewają w ciągu 90 do 180 dni po zapłodnieniu[8].
Właściwości fizykochemiczne
Nasiona zawierają do ok. 60% wosku, będącego mieszaniną estrów kwasów tłuszczowych i alkoholi o długości łańcucha C20–C26 (kwasu eikozenowego, kwasu dokozenowego, eikozenolu, dokozanolu, heksakozanolu). W odróżnieniu od olejów roślinnych wosk ten nie zawiera triglicerydów. Wosk jojoba jest ciekły nawet w niskiej temperaturze, dlatego przed zastosowaniem np. w kosmetyce jest uwodorniany dzięki czemu w postaci stałej utrzymuje się do ok. 65 °C. Charakterystyczna dla tego wosku jest łatwość przenikania przez wierzchnie warstwy skóry. Nie powinien być stosowany doustnie ze względu na działania niepożądane. Poza woskami nasiona zawierają nitrylozydy (simmondsynę)[5].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Takson włączany był przez długi czas do rodziny bukszpanowatych, gdzie tworzył monotypowe plemię Simmondsieae lub wyodrębniany był w randze rodziny, jednak blisko sytuowanej wobec bukszpanowatych[1][6]. Takie pokrewieństwo sugerowały podobieństwa morfologiczne[6]. W systemie Takhtajana z 1997 takson wyodrębniony został jako rząd Simmondsiales w obrębie Hamamelididae[1]. Przynależność do goździkowców wynika z analiz sekwencji DNA oraz licznych dowodów związanych z morfologią i anatomią nasion, fitochemią i budową plastydów[7].

Synonimy[2]

Buxus chinensis Link, Simmondsia californica Nutt.

Pozycja systematyczna w rzędzie goździkowców według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)
goździkowce





Droseraceaerosiczkowate




Nepenthaceaedzbanecznikowate




Drosophyllaceaerosolistnikowate




Ancistrocladaceae



Dioncophyllaceae











Frankeniaceaepomorzlinowate



Tamaricaceaetamaryszkowate





Plumbaginaceaeołownicowate



Polygonaceaerdestowate







Rhabdodendraceae




Simmondsiaceaesimondsjowate





Asteropeiaceae



Physenaceae





Microteaceae





Caryophyllaceaegoździkowate




Achatocarpaceae



Amaranthaceaeszarłatowate






Stegnospermataceae




Limeaceaelibawowate





Lophiocarpaceae




Barbeuiaceae




Gisekiaceae




Aizoaceaepryszczyrnicowate




Phytolaccaceaeszkarłatkowate



Sarcobataceae



Nyctaginaceaedziwaczkowate









Molluginaceaeugłastowate




Halophytaceae



Basellaceaewyćwiklinkowate



Montiaceaezdrojkowate



Didiereaceae




Talinaceaeporwinkowate




Portulacaceaeportulakowate




Anacampserotaceae



Cactaceaekaktusowate
















Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Uprawy jojoby na pustyni Thar w Indiach
Information icon.svg Osobny artykuł: Olej jojoba.

Woski zawarte w nasionach były wykorzystywane przez Indian w leczeniu schorzeń skóry. Współcześnie, znane jako olej jojoba są szeroko stosowane jako składnik kosmetyków, leków[5] i pestycydów[7]. Olej służy też jako smar w delikatnych mechanizmach[6][5]. Ponieważ jest pełnowartościowym substytutem spermacetu, jego uprawy i wykorzystanie zyskało na znaczeniu po ograniczeniu polowań na wieloryby[6].

Poza pozyskiwaniem nasion jako surowca do produkcji oleju jojoba, stanowią one źródło białek roślinnych. Rośliny służą także do nasadzeń chroniących przed erozją[8].

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Rośliny uprawiane są na plantacjach, na których sadzi się głównie rośliny żeńskie. Do skutecznego zapylania i zawiązywania nasion wystarcza, że rośliny męskie posadzone zostaną w co 20 rzędzie[5]. Krzewy silniej rosną na siedliskach silniej nawodnionych. Młode rośliny tolerują spadki temperatury do −5 °C, starsze do −9 °C[8].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Stevens P.F.: Caryophyllales (ang.). Angiosperm Phylogeny Website, 2001–. [dostęp 2011-05-29].
  2. 2,0 2,1 Simmondsia chinensis (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2011-05-28].
  3. Maciej Malinowski.Jojoba to 'żożoba' albo 'chochoba'
  4. Bogdan Zemanek: Jojoba. W: Encyklopedia biologiczna. Zdzisława Otałęga (red. nacz.). Wyd. tom V. Kraków: Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, 1998.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 5,8 5,9 Ben-Erik van Wyk, Michael Wink: Rośliny lecznicze świata. Wrocław: MedPharm Polska, 2008, s. 301. ISBN 978-83-60466-51-3.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe. Warszawa: Muza SA, 1998. ISBN 83-7079-778-4.
  7. 7,0 7,1 7,2 Heywood V.H., Brummitt R.K., Culham A., Seberg O.: Flowering plant families of the world. Ontario: Firely Books, 2007, s. 304. ISBN 1-55407-206-9.
  8. 8,0 8,1 8,2 Simmondsia chinensis (ang.). W: Ecocrop [on-line]. FAO - Food and Agriculture Organization of the UN. [dostęp 2011-05-29].