Skrzyp
| Skrzyp | |
|---|---|
 Węzeł z rozgałęzieniem pędu skrzypu łąkowego
|
|
| Systematyka[1] | |
| Domena | eukarionty |
| Królestwo | rośliny |
| Podkrólestwo | naczyniowe |
| Gromada | skrzypy |
| Klasa | skrzypowe |
| Rząd | skrzypowce |
| Rodzina | skrzypowate |
| Rodzaj | skrzyp |
| Nazwa systematyczna | |
| Equisetum L. Sp. Pl. 2. 1061. 1753 |
|
 Systematyka w Wikispecies |
|
 Zdjęcia i grafiki w Commons |
|
Skrzyp (Equisetum L.) – jedyny współcześnie występujący rodzaj należący do typu (gromady) skrzypów. Obejmuje 15 gatunków, z których w Polsce występuje 10. Rodzaj znany jest ze wszystkich kontynentów z wyjątkiem Australazji oraz Antarktyki. Gatunkiem typowym jest Equisetum fluviatile L.[2]
Spis treści |
[edytuj] Morfologia
- Pokrój
- Pędy nadziemne osiągają u większości gatunków do 1 m wysokości. Spośród gatunków występujących w Polsce, wyjątkowo wysoki jest skrzyp olbrzymi osiągający do 2 m wysokości, natomiast występujące w Ameryce Środkowej i Południowej gatunki E. giganteum i E. myriochaetum osiągają maksymalnie do 8 m[3].
- Pęd
- Zbudowany jest z rozrastających się pod ziemią, rozgałęzionych kłączy i odchodzących od niego, pionowo wzniesionych pędów nadziemnych. Pędy tworzone są z na przemian ułożonych członów długich – międzywęźli i krótkich – węzłów. Z węzłów na pędach nadziemnych wyrastają okółkowo ułożone liczne pędy boczne (również członowane) i liście. Z węzłów części podziemnej wyrastają korzenie i bulwki pędowe. Bulwki są magazynami substancji zapasowych rośliny, wykorzystywanych podczas jej wiosennego rozwoju, przed rozpoczęciem fotosyntezy. Łodygi, a zwłaszcza gęste odgałęzienia boczne, pełnią funkcje asymilacyjne.
- Liście
- Ułożone okółkowo i zrośnięte bocznie w pochewkę otaczającą łodygę. Na spodzie odmiennie wykształconych, tarczowatych liści zarodnionośnych (sporofili) tworzą się zarodnie.
- Zarodniki
- Opatrzone wstęgowatymi wyrostkami ściany komórkowej, hapterami, które przyczyniają się do rozprzestrzeniania zarodników ze względu na wykonywanie higroskopowych ruchów i ułatwianie roznoszenia zarodników przez wiatr (anemochoria).
- Przedrośla
- Drobne, zielone, ich płeć mogą określać niekiedy warunki środowiskowe.
[edytuj] Biologia i ekologia
- Rozwój
- Byliny, geofity. Dominującym pokoleniem u skrzypów jest sporofit. Do tego pokolenia należą pędy podziemne i nadziemne, zwieńczone kłosami zarodnionośnymi (sporofilostanami).
- Pod względem sposobu wykształcania pędów nadziemnych skrzypy można podzielić na trzy typy:
- Wytwarzające wiosną niezielony (pozbawiony chlorofilu) i nierozgałęziony pęd zarodnionośny, zakończony kłosem zarodnionośnym. Po wyprodukowaniu zarodników pęd ten obumiera. Następnie wyrastają zielone i przeważnie rozgałęzione pędy asymilacyjne.
- Wytwarzające wiosną niezielony i nierozgałęziony pęd zarodnionośny, który nie obumiera, lecz zazielenia się i rozgałęzia.
- Wytwarzające pędy zarodnionośne i płonne równocześnie.
- Siedlisko
- Zależnie od gatunku, rosną w różnych, przeważnie wilgotnych i zacienionych środowiskach, np. na wilgotnych glebach piaszczystych (skrzyp polny), podmokłych łąkach (skrzyp błotny i skrzyp bagienny), w lasach (skrzyp leśny), nad brzegami potoków, w runie lasów liściastych. Niektóre mogą żyć w suchszych miejscach, np. nasypy kolejowe (skrzyp polny). W bardzo wielu przypadkach skrzypy są trudnymi do wytępienia chwastami polnymi i łąkowymi.
[edytuj] Systematyka
Presla Dulac
- Pozycja w systemie Reveala
Gromada skrzypy Equisetophyta B. Boivin, podgromada Equisetophytina Reveal, klasa skrzypowe Equisetopsida C. Agardh, podklasa Equisetidae Engl. & Gilg, rząd skrzypowce Equisetales Dumort., podrząd Equisetineae Rabenh., rodzina skrzypowate Equistaceae Michx. ex DC., podrodzina: Equisetoideae Eaton[4].
- Gatunki
W Polsce występuje 10 gatunków skrzypu (Equisetum), na całym świecie tylko 15 gatunków[5][6][7]. Według analiz filogenetycznych przeprowadzonych przez Jean-Michela Guillona najbardziej bazalnym przedstawicielem rodzaju jest Equisetum bogotense. Włączanie go do podrodzaju Equisetum nieobejmującego Hippochaete czyni ten podrodzaj taksonem parafiletycznym[1].
- Podrodzaj: Equisetum
- skrzyp bagienny (Equisetum fluviatile L.)
- skrzyp błotny (Equisetum palustre L.)
- skrzyp leśny (Equisetum sylvaticum L.)
- skrzyp łąkowy (Equisetum pratense Ehrh.)
- skrzyp olbrzymi (Equisetum telmateia Ehrh.)
- skrzyp polny (Equisetum arvense L.)
- skrzyp pośredni (Equisetum ×litorale Kühlew. ex Rupr.
- Equisetum bogotense
- Equisetum diffusum
- Podrodzaj: Hippochaete
- skrzyp gałęzisty (Equisetum ramosissimum Desf.)
- skrzyp pstry (Equisetum variegatum Schleich.)
- skrzyp zimowy (Equisetum hyemale L.)
- Equisetum giganteum
- Equisetum myriochaetum
- Equisetum laevigatum
- Equisetum scirpoides
[edytuj] Ewolucja
Uważa się, że rodzaj skrzyp Equisetum wykształcił się w trzeciorzędzie, powstając ze znacznie starszego rodzaju Equisetites, pochodzącego z ery paleozoicznej – permu lub karbonu[8]. Triasowy gatunek Equisetites arenaceus był początkowo zaliczany do rodzaju Equisetum[9]. Niektóre kopalne gatunki z rodzaju Equisetites tak bardzo przypominają współczesne skrzypy, że kwestionowano rodzajową odrębność pomiędzy Equisetum a Equisetites i sugerowano, że Equisetum może być uznawany za najstarszą współczesną roślinę naczyniową[1]. Przedstawiciele tego rodzaju osiągali do 10 m wysokości i 25 cm średnicy.
[edytuj] Zastosowanie
- Roślina lecznicza (głównie skrzyp polny)
- Surowiec zielarski : ziele skrzypu
- Zbiór : przez całe lato.
- Działanie : moczopędne. Używany jest w nieżytach dróg moczowych i w profilaktyce kamicy nerkowej. Wykazuje również właściwości remineralizujące. W dolegliwościach reumatycznych i artretycznych oraz w zaburzeniach krążenia stosowane są kąpiele z dodatkiem wyciągu ze skrzypu. Wyciąg ze skrzypu stosowany jest do wzmacniania włosów i paznokci.
- Skrzypy wykorzystywane były do barwienia tkanin, ze względu na wysoką zawartość krzemionki stosowano je do mycia metalowych naczyń i czyszczenia broni (silne własności polerskie), bulwki spożywano jako pokarm.
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Jean-Michel Guillon. Phylogeny of horsetails (Equisetum) based on the chloroplast rps4 gene and adjacent noncoding sequences. „Systematic Botany”. 29 (2), s. 251–259, 2004. doi:10.1600/036364404774195467 (ang.).
- ↑ 2,0 2,1 Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-30].
- ↑ Alena Gribskov: Reconstructing Calamites: Building Giants from Fragments (ang.). Yale College Writing Center. [dostęp 2010-05-03].
- ↑ Crescent Bloom: Systematyka rodziny Equisetaceae (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2010-05-03].
- ↑ W systemie Reveala z rodzaju Equisetum wyłączone są w randze odrębnych rodzajów: Allostelites Borner i Hippochaete J.Milde. Podział taki jest jednak rzadko stosowany w literaturze naukowej.
- ↑ Michael Hassler, Brian Swale 2001, 2002. Family Equisetaceae, genus Equisetum; world species list.
- ↑ Anthony Pigott 2001. Summary of Equisetum Taxonomy.
- ↑ Wilfried Bennert, Marcus Lubienski, Simone Körner, Matthias Steinberg. Triploidy in Equisetum subgenus Hippochaete (Equisetaceae, Pteridophyta). „Annals of Botany”. 95 (5), s. 807–815, 2005. doi:10.1093/aob/mci084 (ang.).
- ↑ K.-P. Kelbera, J.H.A. van Konijnenburg-van Cittert. Equisetites arenaceus from the Upper Triassic of Germany with evidence for reproductive strategies. „Review of Palaeobotany and Palynology”. 100 (1-2), s. 1–26, 1998. doi:10.1016/S0034-6667(97)00061-4 (ang.).
