Skrzyp

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Skrzyp
Węzeł z rozgałęzieniem pędu skrzypu łąkowego
Węzeł z rozgałęzieniem pędu skrzypu łąkowego
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Podkrólestwo naczyniowe
Gromada skrzypy
Klasa skrzypowe
Rząd skrzypowce
Rodzina skrzypowate
Rodzaj skrzyp
Nazwa systematyczna
Equisetum L.
Sp. Pl. 2. 1061. 1753
"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Pędy płonne skrzypu olbrzymiego
Pędy płodne skrzypu polnego
Przekrój przez kłos zarodnionośny skrzypu polnego
Ruchy higroskopowe zarodników skrzypu polnego
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło skrzyp w Wikisłowniku

Skrzyp (Equisetum L.) – jedyny współcześnie występujący rodzaj należący do typu (gromady) skrzypów. Obejmuje 15 gatunków, z których w Polsce występuje 10. Rodzaj znany jest ze wszystkich kontynentów z wyjątkiem Australazji oraz Antarktyki. Gatunkiem typowym jest Equisetum fluviatile L.[2]

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Pędy nadziemne osiągają u większości gatunków do 1 m wysokości. Spośród gatunków występujących w Polsce, wyjątkowo wysoki jest skrzyp olbrzymi osiągający do 2 m wysokości, natomiast występujące w Ameryce Środkowej i Południowej gatunki E. giganteum i E. myriochaetum osiągają maksymalnie do 8 m[3].
Pęd
Zbudowany jest z rozrastających się pod ziemią, rozgałęzionych kłączy i odchodzących od niego, pionowo wzniesionych pędów nadziemnych. Pędy tworzone są z na przemian ułożonych członów długich – międzywęźli i krótkich – węzłów. Z węzłów na pędach nadziemnych wyrastają okółkowo ułożone liczne pędy boczne (również członowane) i liście. Z węzłów części podziemnej wyrastają korzenie i bulwki pędowe. Bulwki są magazynami substancji zapasowych rośliny, wykorzystywanych podczas jej wiosennego rozwoju, przed rozpoczęciem fotosyntezy. Łodygi, a zwłaszcza gęste odgałęzienia boczne, pełnią funkcje asymilacyjne.
Liście
Ułożone okółkowo i zrośnięte bocznie w pochewkę otaczającą łodygę. Na spodzie odmiennie wykształconych, tarczowatych liści zarodnionośnych (sporofili) tworzą się zarodnie.
Zarodniki
Opatrzone wstęgowatymi wyrostkami ściany komórkowej, hapterami, które przyczyniają się do rozprzestrzeniania zarodników ze względu na wykonywanie higroskopowych ruchów i ułatwianie roznoszenia zarodników przez wiatr (anemochoria).
Przedrośla
Drobne, zielone, ich płeć mogą określać niekiedy warunki środowiskowe.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój
Byliny, geofity. Dominującym pokoleniem u skrzypów jest sporofit. Do tego pokolenia należą pędy podziemne i nadziemne, zwieńczone kłosami zarodnionośnymi (sporofilostanami).
Pod względem sposobu wykształcania pędów nadziemnych skrzypy można podzielić na trzy typy:
  • Wytwarzające wiosną niezielony (pozbawiony chlorofilu) i nierozgałęziony pęd zarodnionośny, zakończony kłosem zarodnionośnym. Po wyprodukowaniu zarodników pęd ten obumiera. Następnie wyrastają zielone i przeważnie rozgałęzione pędy asymilacyjne.
  • Wytwarzające wiosną niezielony i nierozgałęziony pęd zarodnionośny, który nie obumiera, lecz zazielenia się i rozgałęzia.
  • Wytwarzające pędy zarodnionośne i płonne równocześnie.
Siedlisko
Zależnie od gatunku, rosną w różnych, przeważnie wilgotnych i zacienionych środowiskach, np. na wilgotnych glebach piaszczystych (skrzyp polny), podmokłych łąkach (skrzyp błotny i skrzyp bagienny), w lasach (skrzyp leśny), nad brzegami potoków, w runie lasów liściastych. Niektóre mogą żyć w suchszych miejscach, np. nasypy kolejowe (skrzyp polny). W bardzo wielu przypadkach skrzypy są trudnymi do wytępienia chwastami polnymi i łąkowymi.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Synonimy taksonomiczne[2]

Presla Dulac

Pozycja w systemie Reveala

Gromada skrzypy Equisetophyta B. Boivin, podgromada Equisetophytina Reveal, klasa skrzypowe Equisetopsida C. Agardh, podklasa Equisetidae Engl. & Gilg, rząd skrzypowce Equisetales Dumort., podrząd Equisetineae Rabenh., rodzina skrzypowate Equistaceae Michx. ex DC., podrodzina: Equisetoideae Eaton[4].

Gatunki

W Polsce występuje 10 gatunków skrzypu (Equisetum), na całym świecie tylko 15 gatunków[5][6][7]. Według analiz filogenetycznych przeprowadzonych przez Jean-Michela Guillona najbardziej bazalnym przedstawicielem rodzaju jest Equisetum bogotense. Włączanie go do podrodzaju Equisetum nieobejmującego Hippochaete czyni ten podrodzaj taksonem parafiletycznym[1].

Ewolucja[edytuj | edytuj kod]

Uważa się, że rodzaj skrzyp Equisetum wykształcił się w trzeciorzędzie, powstając ze znacznie starszego rodzaju Equisetites, pochodzącego z ery paleozoicznejpermu lub karbonu[8]. Triasowy gatunek Equisetites arenaceus był początkowo zaliczany do rodzaju Equisetum[9]. Niektóre kopalne gatunki z rodzaju Equisetites tak bardzo przypominają współczesne skrzypy, że kwestionowano rodzajową odrębność pomiędzy Equisetum a Equisetites i sugerowano, że Equisetum może być uznawany za najstarszą współczesną roślinę naczyniową[1]. Przedstawiciele tego rodzaju osiągali do 10 m wysokości i 25 cm średnicy.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

  • Roślina lecznicza (głównie skrzyp polny)
    • Surowiec zielarski: ziele skrzypu
    • Zbiór: przez całe lato.
    • Działanie: moczopędne. Używany jest w nieżytach dróg moczowych i w profilaktyce kamicy nerkowej. Wykazuje również właściwości remineralizujące. W dolegliwościach reumatycznych i artretycznych oraz w zaburzeniach krążenia stosowane są kąpiele z dodatkiem wyciągu ze skrzypu. Wyciąg ze skrzypu stosowany jest do wzmacniania włosów i paznokci.
  • Skrzypy wykorzystywane były do barwienia tkanin, ze względu na wysoką zawartość krzemionki stosowano je do mycia metalowych naczyń i czyszczenia broni (silne własności polerskie), bulwki spożywano jako pokarm.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Jean-Michel Guillon. Phylogeny of horsetails (Equisetum) based on the chloroplast rps4 gene and adjacent noncoding sequences. „Systematic Botany”. 29 (2), s. 251–259, 2004. doi:10.1600/036364404774195467 (ang.). 
  2. 2,0 2,1 Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-30].
  3. Alena Gribskov: Reconstructing Calamites: Building Giants from Fragments (ang.). Yale College Writing Center. [dostęp 2010-05-03].
  4. Crescent Bloom: Systematyka rodziny Equisetaceae (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2010-05-03].
  5. W systemie Reveala z rodzaju Equisetum wyłączone są w randze odrębnych rodzajów: Allostelites Borner i Hippochaete J.Milde. Podział taki jest jednak rzadko stosowany w literaturze naukowej.
  6. Michael Hassler, Brian Swale 2001, 2002. Family Equisetaceae, genus Equisetum; world species list.
  7. Anthony Pigott 2001. Summary of Equisetum Taxonomy. [zarchiwizowane z adresu 2012-06-30]..
  8. Wilfried Bennert, Marcus Lubienski, Simone Körner, Matthias Steinberg. Triploidy in Equisetum subgenus Hippochaete (Equisetaceae, Pteridophyta). „Annals of Botany”. 95 (5), s. 807–815, 2005. doi:10.1093/aob/mci084 (ang.). 
  9. K.-P. Kelbera, J.H.A. van Konijnenburg-van Cittert. Equisetites arenaceus from the Upper Triassic of Germany with evidence for reproductive strategies. „Review of Palaeobotany and Palynology”. 100 (1-2), s. 1–26, 1998. doi:10.1016/S0034-6667(97)00061-4 (ang.).