Ujgurzy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujgurzy
ئۇيغۇر
Liczebność ogółem
11,37 mln
Regiony zamieszkania
Chiny
Języki
ujgurski
Główne religie
islam
Pokrewne grupy etniczne
ludy tureckie
Ujgurzy z Hotenu.
Ujgurzy z Hotenu.

Ujgurzy (ujgurski: ئۇيغۇر; chiń. upr.: 维吾尔; chiń. trad.: 维吾尔; pinyin: Wéiwú'ěr) – są grupą etniczną pochodzenia tureckiego, jedną z 55 mniejszości uznanych oficjalnie w Chińskiej Republice Ludowej. Mieszkają głównie w Ujgurskim Autonomicznym Regionie Xinjiang. W 2010 W Xinjiangu mieszkało ich 10 001 320[1].

Słowo „Ujgur” pochodzi od starotureckiego słowa “Uyγur”[2], co dosłownie oznacza „zjednoczeni”[3].

Historia i pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Obecnie Ujgurzy w większości zamieszkują Ujgurski Autonomiczny Region Xinjiang, jednakże migracja na to terytorium odbyła się dopiero w drugiej połowie IX wieku. W starożytności Ujgurzy byli uważani za członków rasy tureckiej, która miała duży wpływ między innymi na stosunki chińskich imperiów, szczególnie za czasów panowania dynastii Tang (618-907). Nie tylko chińskie źródła zawierają informacje o Ujgurach, ale także arabskie, perskie oraz europejskie, zebrane w średniowieczu. Zapiski w języku Ujgurów również są dostępne, ale są to głównie fragmentaryczne ręcznie wykonane inskrypcje[2].

Pierwsze wzmianki o Ujgurach pojawiają się w odniesieniu do plemion Tiele w czasie Północnego Wei (386-584), do których mieliby pierwotnie należeć. Byli opisywani jako ludzie nie posiadający stałych mieszkań, prowadzący koczowniczy tryb życia. Między V a VI wiekiem, lud ujgurski zaczął przemieszczać się z wcześniej zajmowanego terenu, na północny-zachód od rzeki Orchon w górnej Mongolii, na wschód, w pobliże rzeki Tula. Mniejsza grupa wyemigrowała w okolice gór Tienszan. W połowie VI wieku Ujgurzy znowu się przenieśli, tym razem w pobliże rzeki Selenga[4]. W VII i VIII wieku Ujgurzy stali się potężną nacją. Współpracowali z dynastią Tang w celu pokonania Tujue – grupy, z którą Ujgurzy walczyli już wcześniej. Gdy Ujgurzy ustanowili swój własny chanat ich sposób życia zmienił się z koczowniczego na osiadły[5]. W roku 840 ujgurski chanat upadł i Ujgurzy przemieścili na południe oraz zachód. Większość osiedliła się w pobliżu gór Tienszan. Następnie podzielili się na trzy grupy: pierwsza przeniosła się na Wyżynę Pamirską, zakładając królestwo, którego panowało trwał od IX do XIII wieku; druga ulokowała się w Korytarzu Gansu (później podbita przez Zachodnie Xia w pierwszej połowie XI wieku); trzecia natomiast wyemigrowała do dzisiejszej prefektury Turfanu, tworząc królestwo podbite przez mongolską dynastię Yuan w XIII wieku[6].

W 1759, dynastia Qing podbiła większość północno-zachodniego terytorium dzisiejszego Xinjiangu i włączyła je do swojego imperium[7].

W 1864 Ujgurzy zbuntowali się i wyparli Qingów ze Wschodniego Turkiestanu i utworzyli niepodległe państwo Yettishar. W 1876 Qing zaatakowało królestwo ujgurskie, ponownie przyłączając je do Chin. Dynastia zawarła wówczas układ z Rosjanami i zaanektowała Ujgurów, nadając terytorium nazwę Prowincja Xinjiang. W 1933 roku Ujgurzy sprzeciwili się Chińczykom i ogłosili Xinjiang Pierwszą Republiką Wschodniego Turkiestanu. Chiński rząd obalił Republikę rok później, jednak Ujgurzy po raz kolejny sięgnęli po niepodległość 10 lat później, ustanawiając Drugą Republikę Wschodniego Turkiestanu, która tym razem przetrwała pięć lat[8] do momentu ogłoszenia przez Mao Zedonga Chińskiej Republiki Ludowej 1 października 1949 roku.

Ujgurski Region Autonomiczny Xinjiang w Chińskiej Republice Ludowej powstał oficjalnie pierwszego października 1955 roku, zastępując wcześniejszą nazwę Prowincja Xinjiang.

Po ogłoszeniu rozpadu Związku Radzieckiego i powstaniu nowych, niezależnych państw, Ujgurzy także zaczęli domagać się oddzielenia Xinjiangu od Chin. Przy narastających ruchach separatystycznych, narastały także działania terrorystyczne, wymierzone w ludność Han, które trwają po dziś dzień.

Rozmieszczenie[edytuj | edytuj kod]

W 2008 roku Ujgurów w Xinjiangu było 9,8 mln. Migracje Ujgurów odbywają się przede wszystkim, w obrębie samego Xinjiangu, z obszarów wiejskich (południe) na obszary miejskie (północ)[9]. Małe grupy Ujgurów zamieszkują również na terenie prowincji Hunan i Henan[10].

Południowy Xinjiang to obszar, na którym rezyduje zdecydowana większość populacji ujgurskiej, podczas gdy w miastach położonych w obszarze północnym dominuje ludność Han (90%)[11].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Ujgurzy wiedli nomadyczny tryb życia, jednak w połowie IX wieku zajęli się rolnictwem oraz hodowlą roślin i zwierząt. Dużo handlowali z Chińczykami, najwięcej swoimi wyrobami rzemieślniczymi[12].

Ujgurska gospodarka oparta jest na przemyśle lekkim oraz uprawie owoców, bawełny, zboża oraz ryżu. Ujgurska ziemia jest bogata w ropę i złoża mineralne[13]. Wytwarzają także dywany, charakterystyczne nakrycia głowy oraz noże[14].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Ujgurzy od starożytności byli powiązani z szamanizmem oraz animizmem. Wierzyli, że wszystko na ziemi zesłane zostało przez Tengri, najwyższego boga. Obiektami kultu były m.in. słońce, ziemia, ogień. Najważniejszym kierunkiem był wschód – tam pojawiało się słońce każdego dnia, namioty były skierowane w tym kierunku, tak samo jak ich kamienie nagrobne. Maj był miesiącem ku czci bogów[15].

Manicheizm to połączenie dualistycznej filozofii zoroastryjskiej z buddyzmem, chrześcijaństwem, gnostycyzmem oraz posiadający elementy folkloru starożytnego Babilonu[16]. Ujgurzy przeszli na tę religię w VIII wieku[17]. Pomimo sprzeciwu ze strony buddystów Ujgurzy nie byli prześladowani ze względu na nową religię, gdyż pomogli cesarzowi podczas jednej z wojen, co zaowocowało udzieleniem łaski wyznawcom[18].

Buddyzm zanim przybył do centralnego terytorium Chin musiał przejść przez obecny Xinjiang, co oznacza, że Ujgurzy poznali go jako pierwsi i manicheizm został wyparty przez buddyzm w X wieku. To samo stało się z buddyzmem w XIV wieku, który powoli został zastąpiony przez islam. Zabytki buddyjskie przetrwały w niektórych miejscach do dziś, w tym naścienne malowidła i manuskrypty.

Prześladowanie zachodnich religii rozpoczęło się w 843 roku i pierwszą religią, która padła tego ofiarą był manicheizm. W 840 Ujgurzy zostali pokonani przez Kirgizów i dlatego skończyło się poparcie dla Ujgurów i ich religii[19]. Islamizacja narodu tureckiego rozpoczęła się już w IX wieku[20].

Podczas trwania Imperium Mongolskiego, Ujgurzy mogli się cieszyć wolnością wyznania, co sprzyjało pluralizmowi religijnemu. Ujgurzy wyznawali wtedy islam, buddyzm, nestorianizm[21]. Jednak w XVI wieku cały Xinjiang wyznawał już islam[10].

Święta, które obchodzą Ujgurzy to m.in. Id al-Fitr i Id al-Adha. Podczas obchodów obecne są nie tylko pieśni i tańce, ale także łapanie owiec, zapasy, oraz wyścigi łyżwiarskie i narciarskie[12].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Manichejczycy i nestorianie przedstawili elementy kultury zachodniej Ujgurom, m.in. greckiej, centralnej i wschodniej Azji, a także malarstwo naścienne i sztukę iluminacji[22].

W czasie panowania dynastii mongolskiej, istniały dwa ośrodki kulturalne: islamski z centrum w Kaszgarze oraz buddyjski z centrum w Turfanie. W obszarze kultury islamskiej używano języka arabskiego, natomiast w buddyjskim staroturecki (ujgurski) był nadal w użyciu.

Ujgurzy posługiwali się swoim własnym stylem we wzornictwie. Inspiracje czerpali z natury: z kwiatów, zwierząt, krajobrazu, figur geometrycznych. Projekty posiadały unikalne formy, miały zwartą organizację oraz bogate kolory. Wzorów tych używali na porządku dziennym, m.in. na ubraniach, butach, biżuterii, wystroju wnętrz domostw[23].

Dużą rolę w sztuce ujgurskiej odegrał buddyzm. Istnieją osiemdziesiąt trzy zachowane jaskinie, z których około czterdzieści zdobią malowidła ścienne o powierzchni około tysiąca dwustu metrów kwadratowych[24].

Współcześni uczeni pracowali nad przywróceniem klasycznych pieśni i tańców kultury ujgurskiej, np. do Dwunastu Muqam (typ melodii), które są dobrze zachowane i bardzo popularne w Azji Centralnej. Oryginalne teksty Muqam pochodziły głównie z pieśni ludowych i przekazów ustnych[25].

Typowym strojem dla Ujgurów są w przypadku męskim długie szaty, a w przypadku damskim kamizelka założona na suknię. Wszyscy Ujgurzy, niezależnie od płci czy wieku noszą zdobione nakrycia głowy[12].

Język[edytuj | edytuj kod]

Podczas trwania Imperium Ujgurskiego, Ujgurzy używali języka tureckiego orchońskiego, zapisywanego runami orchońskimi. Używano go do pisania inskrypcji. Wcześniej Ujgurzy używali alfabetu sogdyjskiego, które później przekształciło się w pismo staroujgurskie. Zdarzało się im także używać pisma manichejskiego[26].

Podczas panowania dynastii mongolskiej Ujgurzy używali zarówno języka arabskiego jak i staroujgurskiego, ale prócz tych dwóch powstał także nowy język czagatajski. Należał do grupy języków tureckich, a jego słownictwo zawierało ujgurski, arabski, perski oraz mongolski[27].

Współczesny ujgurski zalicza się do grupy języków uralo-ałtajskich, najbardziej podobny jest zaś do uzbeckiego[28]. Język ujgurski od 1955 jest oficjalnym językiem Ujgurskiego Regionu Autonomicznego. Jak wynika ze spisu przeprowadzonego w 2000 roku, osób, dla których ujgurski jest językiem ojczystym, jest blisko 10 milionów, z czego większość mieszka w Xinjiangu. Społeczności posługujące się tym językiem znajdują się także w Rosji, Mongolii, Pakistanie oraz Afganistanie[27].

Grupy peryferyjne[edytuj | edytuj kod]

Lop Nur oficjalnie uznawani są za część narodu ujgurskiego, jednak sami Lop Nur mają poczucie swej odrębności. Używają dialektu języka ujgurskiego, a ich zwyczaje upodabniają ich do Mongołów. Lop Nur wierzą w swoje pochodzenie od starożytnego ludu Loulan. Ich społeczność liczy 34 tysiące.

Ujgurzy Taklamakan gdy we wczesnych latach 90. XX wieku, Chińczycy rozpoczęli poszukiwania ropy na pustyni Takla Makan natknęli się na oazę zamieszkaną przez ludzi których wiedza historyczna zakończyła się na czasach dynastii Qing. Nie wiadomo dlaczego schronili się tak głęboko w głębi pustyni. Jednak społeczność licząca zaledwie 300 osób i całkowicie odizolowana od świata zewnętrznego przez tak długi czas nie ma szans na przetrwanie.

Ujgurzy Jutian żyją w Ujgurii około 150 km na wschód od miasta Hoten. Liczą 55 tys. Prócz dialektu odróżniają ich wyjątkowe stroje i zwyczaje kobiet. Pochodzą z Kaszgaru.

Przypisy

  1. Stanley W. Toops: Where Inner Asia Meets Outer Asia. W: Susan M. Walcott, Corey Johnson.: Eurasian Corridors of Interconnection: From the South China to the Caspian Sea. New York: Routledge, 2013, s. 65. ISBN 1135078750.
  2. 2,0 2,1 Li Tang 2005 ↓, s. 5.
  3. Russell-Smith 2005 ↓, s. 33.
  4. Li Tang 2005 ↓, s. 7-8.
  5. Li Tang 2005 ↓, s. 9-10.
  6. Li Tang 2005 ↓, s. 10-11.
  7. Bovingdon 2010 ↓, s. 12.
  8. Kamberi 2005 ↓, s. 9.
  9. Howell i Fan 2011 ↓, s. 5.
  10. 10,0 10,1 Mi i You 2004 ↓, s. 46.
  11. Guo Sujian i Guo Baogang 2007 ↓, s. 220.
  12. 12,0 12,1 12,2 Wang 2004 ↓, s. 117.
  13. Kamberi 2005 ↓, s. 12.
  14. Mi i You 2004 ↓, s. 47.
  15. Li Tang 2005 ↓, s. 11-13.
  16. Li Tang 2005 ↓, s. 15.
  17. Li Tang 2005 ↓, s. 17.
  18. Fitzgerald 1974 ↓, s. 327.
  19. Fitzgerald 1974 ↓, s. 329.
  20. Li Tang 2005 ↓, s. 42.
  21. Li Tang 2005 ↓, s. 61.
  22. Li Tang 2005 ↓, s. 28.
  23. Kamberi 2005 ↓, s. 16-17.
  24. Kamberi 2005 ↓, s. 17.
  25. Kamberi 2005 ↓, s. 18.
  26. Li Tang 2005 ↓, s. 27.
  27. 27,0 27,1 Li Tang 2005 ↓, s. 65.
  28. Kamberi 2005 ↓, s. 11.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]