Z Archiwum X

Z Archiwum X The X-Files
Gatunek serialu	thriller, dramat, kryminał
Kraj produkcji	USA
Oryginalny język	angielski
Twórcy	Chris Carter
Główne role	David Duchovny Gillian Anderson Mitch Pileggi Robert Patrick Annabeth Gish
Liczba odcinków	202 + 2 filmy fabularne
Liczba serii	9 serii
Nagrody	Złote Globy Emmy i inne
Lista odcinków
Produkcja
Produkcja	Chris Carter
Czas trwania odcinka	43 minuty
Emisja
Stacja telewizyjna	FOX TVP2 Polsat TV 4 SciFi Universal TVP Seriale
Lata emisji	1993-2002
Data premiery	USA - 10 września 1993 Polska - 20 marca 1996

Z Archiwum X (The X-Files) to amerykański serial telewizyjny z pogranicza wielu gatunków: sensacji, thrillera, horroru, fantastyki naukowej oraz kilku innych. Pomysłodawcą, producentem oraz reżyserem i autorem scenariuszy do wielu odcinków jest Chris Carter. Charakterystyczną, nastrojową muzykę skomponował Mark Snow.

W roku 1998 powstał pełnometrażowy film Z Archiwum X: Pokonać przyszłość (ang. The X-Files: Fight the Future). Jego fabuła umieszczona została między 5. i 6. serią.

Ponad 6 lat po premierze ostatniego odcinka serialu, w roku 2008, powstał drugi pełnometrażowy film Z Archiwum X: Chcę wierzyć (ang. The X-Files: I want to believe). Fabuła filmu, w przeciwieństwie do pierwszej wersji kinowej, nie dotyka tzw. "wątku mitologicznego", lecz to thriller, będący luźną kontynuacją serialu.

Fabuła

Serial opowiada o nietypowej parze agentów FBI. Fox Mulder (David Duchovny) i Dana Scully (Gillian Anderson) prowadzą tytułowe Archiwum X, komórkę Federalnego Biura Śledczego, do której trafiają wszystkie sprawy nie dające się wyjaśnić na drodze konwencjonalnego rozumowania. Mulder głęboko wierzy w istnienie istot pozaziemskich i innych niewytłumaczalnych zjawisk, będących przedmiotami ich śledztw. Praca w Archiwum X jest dla niego próbą wyjaśnienia zagadki zaginięcia swojej siostry, która - jak twierdzi Mulder - została porwana przez obcych. Scully natomiast, jako naukowiec, jest bardzo sceptycznie nastawiona do wszelkich badanych przez nich spraw, choć w toku wydarzeń sama także zaczyna wierzyć w paranormalne zjawiska. Z czasem do Muldera i Scully dołączają agenci John Doggett (Robert Patrick) i Monica Reyes (Annabeth Gish), tworząc drugi duet pracowników Archiwum X.

W odcinkach gościnnie wystąpili m.in.: Abraham Benrubi, John Billingsley, Peter Boyle, Darren E. Burrows, Brad Dourif, Lance Henriksen, Paul McCrane, Terry O'Quinn, CCH Pounder, Burt Reynolds, Giovanni Ribisi, Jack Black, Mimi Rogers, John Savage, Vincent Schiavelli, Brittany Tiplady, Lily Tomlin, J.T. Walsh, M. Emmet Walsh, Floyd Red Crow Westerman, i inni.

Emisje w Polsce

Z archiwum X wyświetlane było od 20 marca 1996 na antenie stacji TVP 2. Wraz z zakończeniem emisji siódmej serii zaprzestano pokazywania nowych odcinków, od czasu do czasu prezentując powtórki. W międzyczasie telewizja Polsat zakupiła prawa do kilku pierwszych serii. W styczniu 2004 roku nastąpiła emisja ósmej serii w TVP 2. Powtórzono ją wiosną i latem 2005. Dziewiąty, ostatni sezon (2001-2002), do tej pory nie został w polskiej telewizji wyświetlony. Od stycznia 2007 odcinki siódmej serii powtarza Polsat.

Oprócz tego abonenci telewizji kablowych mogą/mogli oglądać serial m.in. na następujących kanałach: TV 4 (polskie), Pro7 (niemiecki dubbing), M6 (francuski dubbing), TV 4 (wersja oryginalna ze szwedzkimi napisami), TV Nova (czeski lektor) oraz Pierwyj kanał (rosyjski lektor).

Od 21 czerwca 2010 serial można oglądać na polskojęzycznym kanale SciFi Universal, a od 30 października 2011 emisję serialu rozpocznie kanał TVP Seriale.

Gadżety

W czasie emisji serialu na rynku pojawiały się liczne gadżety do niego nawiązujące - poczynając od książek (na podstawie poszczególnych odcinków oraz całkiem nowych, jak również o serialu i jego aktorach) i komiksów, wydań pojedynczych odcinków, a z czasem całych serii, na kasetach video i DVD, poprzez wszelkiego rodzaju plakaty, kalendarze, planery, koszulki, figurki itp. Wydawane było również specjalne oficjalne czasopismo w całości poświęcone serialowi.

Powstał nawet projekt polskiego serialu, bazującego na Z archiwum X. Serial miał nosić tytuł N jak Nautilus i być telewizyjną wersją audycji Radia Zet, zatytułowanej Nautilus Radia Zet. Bohaterami miało być dwóch dziennikarzy (mężczyzn), zajmujących się tropieniem niezwykłych zjawisk. Odcinek pilotażowy miał opowiadać o domniemanej katastrofie UFO w porcie Gdyńskim.

Książki

Na światowych rynkach ukazało się kilka cyklów książek oraz seria komiksowa, nawiązujących do serialu. Większość z nich była w pełni oparta na scenariuszach poszczególnych odcinków (część z nich sprowadziło do Polski wydawnictwo Da Capo). W postaci książek ukazały się również wersje kinowe serialu - pierwsza, autorstwa Elizabeth Hand, nakładem wydawnictwa Świat Książki oraz druga; Maxa Allana Collinsa, wydana przez Wydawnictwo Amber.

Książki Z Archiwum X - "seria zielona" :

Tom	Tytuł polski	Tytuł oryginalny	Odcinek serialu	Autor książki
1	Piętno śmierci	X Marks - The Spot	1x79 Pilot	Les Martin
2	Zdążyć do zmroku	Darkness Falls	1x19 Darkness Falls	Les Martin
3	Słoń, którego nie widać	Tiger, Tiger!	2x18 Fearful Symmetry	Les Martin
4	Trofeum	Squeeze	1x02 Squeeze	Ellen Steiber
5	Cyrk grozy	Humbug	2x20 Humbug	Les Martin
6	Bestia	Shapes	1x20 Shapes	Ellen Steiber
7	Strach	Fear	2x03 Blodd	Les Martin
8	Wysokie napięcie	Voltage	3x03 D.P.O.	Easton Royce
9	Dowód rzeczowy	E.B.E.	1x16 E.B.E.	Les Martin
10	Plaga	Die, Bug, Die!	3x12 War of the Coprophages	Les Martin
11	System	Ghost In The Machine	1x06 Ghost in the Machine	Les Martin

Książki Z Archiwum X - "seria czerwona" :

Tom	Tytuł polski	Tytuł oryginalny	Odcinek serialu	Autor książki
1	Opętany	The Calusari	2x21 Calusari	Garth Nix
2	Ewa	Eve	1x10 Eve	Ellen Steiber
3	Zły znak	Syzygy	3x13 Syzygy	Easton Royce
4	Nasze miasto	Our Town	2x24 Our Town	Eric Elfman
5	Empatia	Empathy	3x08 Oubliette	Ellen Steiber
6	Świeże kości	Fresh Bones	2x15 Fresh Bones	Les Martin
7	Dyrygent śmierci	Control	3x17 Pusher	Everett Owens
8	Żywiciel (×)	The Host	2x02 The Host	Les Martin
9	Głodne duchy (×)	Hungry Ghosts	3x19 Hell Money	Ellen Steiber
10	Cień (×)	Dark Matter	2x23 Soft Light	Easton Royce
11		Howlers (××)	4x02 Unruhe	Everett Owens
12		Grotesque (××)	3x14 Grotesque	Ellen Steiber
13		Quarantine (××)	2x22 F. Emasculata	Les Martin
14		Regeneration (××)	4x14 Leonard Betts	Everett Owens
15		Haunted (××)	1x05 Shadows	Ellen Steiber
16		Miracle Man (××)	1x17 Miracle Man	Terry Bisson

(×) - zapowiedziane, a nie wydane w Polsce
(××) - nie sprowadzone do Polski

Seria nie wydana w Polsce :

Tom	Tytuł oryginalny	Odcinek serialu	Autor książki
1	Ascension	2x05 Duane Barry/2x06 Ascension/2x08 One Breath	Quentin Thomas
2	Hunter	2x16 Colony/2x17 End Game	Charles Grant

Powieści Z Archiwum X - wydawnictwo MeKong (1-4), Da Capo (5) i LiBROS (6)

Tom	Tytuł polski	Tytuł oryginalny	Autor
1	Gobliny	Goblins	Charles Grant
2	Wir	Whirlwind	Charles Grant
3	Epicentrum	Ground Zero	Kevin J. Anderson
4	Ruiny	Ruins	Kevin J. Anderson
5	Przeciwciała	Antybodies	Kevin J. Anderson
6	Skóra	Skin	Ben Mezrich

Przewodniki po serialu i biografie aktorów (wydane w Polsce) - wyd. Da Capo :

Tom	Tytuł polski	Tytuł oryginalny	Autor
S1	Prawda Leży Daleko	The Truth Is Out There - The Official Guide to The X-Files	Brian Lowry
S2	Z Archiwum G. Anderson	Anderson Files	Marc Shapiro
S3	Z Archiwum D. Duchovny	Duchovny Files	Paul Mitchell
S4	W świetle nauki X-Files	Science of X-Files	Michael White
S5	Anderson+Duchovny - eXtra historia	Anderson+Duchovny	David Bossom

Powieści uzyskały nagrody przydzielane przez miesięcznik o tematyce Science-Fiction i Fantasy - SFX - w roku 1995, nagrodę w kategorii najlepsza powieść uzyskało Epicentrum. Nominowane były również Wir i Goblin. Najlepszym autorem został Kevin J. Anderson. W roku 1996 wygrały Ruiny, a najlepszym autorem ponownie został Kevin J. Anderson.

Wydawnictwo zapowiadało wydanie polskiego przewodnika po serialu, zatytułowanego "Przewodnik po X-Files". Nie doszło to jednak do skutku.

VHS

Kilkuczęściowe odcinki zostały wydane na kasetach video przez Imperial Entertainment. Była to jedyna forma multimedialna, w jakiej część serialu ukazała się w Polsce.

1. File 1 : The Unopened File (odcinki : Anasazi, The Blessing Way, and Paper Clip)
2. File 2 : Tooms (odcinki : Squeeze, Tooms)
3. File 3 : Abduction (odcinki : Duane Barry, Ascension, One Breath)
4. File 4 : Colony (odcinki : Colony, End Game)
5. File 5 : 82517 (odcinki : Nisei, 731)
6. File 6 : Master Plan (odcinki : Talitha Cumi, Herrenvolk)
7. File 7 : Tunguska (odcinki : Tunguska, Terma)
8. File 8 : Tempus Fugit (odcinki : Tempus Fugit, Max)
9. File 9 : Redux (odcinki : Gethsemane, Redux, Redux 2)
10. File 10 : Emily (odcinki : Christmas Carol, Emily )
11. File 11 : Patient X (odcinki : Patient X, The Red and the Black)
12. File 12 : The End (odcinki : The End + wypowiedzi na temat wersji filmowej)
13. File 13 : One Son (odcinki : Two Fathers, One Son)
14. File 14 : Biogenesis (odcinki : Biogenesis, The Sixth Extinction, The Sixth Extinction II: Amor Fati)
15. File 15 : Closure (odcinki : Sein Und Zeit, Closure)
16. The X-Files : Dreamland (odcinki : Dreamland, Dreamland 2)
17. The X-Files : Millennium (odcinki : Millennium)
18. The X-Files : Requiem (odcinki : Requiem, Within, Without)
19. The X-Files : Deadalive (odcinki : This is Not Happening, Deadalive, Three Words)
20. The X-Files : Existence (odcinki : Essence, Existence)
21. The X-Files : Nothing Important Happened Today (episodes : Nothing Important Happened Today, 1 and 2)
22. The X-Files : Providence (odcinki : Provenance, Providence)
23. The X-Files: The Truth (odcinki : The Truth, The Truth 2)

DVD

W Polsce, poza filmem kinowym, odcinki serialu nie były wydawane na nośnikach DVD. Na wiosnę 2007, pojawiły się jednak zapowiedzi polskiej wersji DVD, mającej ukazać się jesienią. Jednocześnie, w kioskach - w małych ilościach, nakładem firmy DeAgostini - ukazała się płyta z czterema pierwszymi odcinkami serialu. Kolejnych nie wydano. Serial powrócił w tej formie, w czerwcu 2007. Co tydzień (później, co dwa) ukazywały się płyty z czterema odcinkami i załączoną książką o nich oraz zjawiskach paranormalnych. Wydano w tej formie wszystkie odcinki.

Niemal równocześnie, Imperial CinePix rozpoczął wydawanie oficjalnych boxów, w wersji z napisami lub lektorem.

Sezon	Liczba płyt	Data polskiej premiery
Sezon 1	6	21 marca 2008
Sezon 2	7	7 maja 2008
Sezon 3	6	12 maja 2008
Sezon 4	6	24 czerwca 2008
Sezon 5	5	15 lipca 2008
Sezon 6	6	25 sierpnia 2008
Sezon 7	6	3 października 2008
Sezon 8	6	10 listopada 2008
Sezon 9	5	1 stycznia 2009

Oba filmy kinowe ukazały się równolegle ze światowymi premierami - "Pokonać przyszłość" na VHS i DVD, a po latach także Blu-ray, "Chcę wierzyć" na DVD i Blu-ray. Pierwszy z filmów, kilkakrotnie wydawany był również w wersjach kolekcjonerskich.

Lista odcinków

W sumie w latach 1993-2002 nakręcono 202 odcinki podzielone na dziewięć sezonów.

Linki zewnętrzne

• Zdjęcie
• Z Archiwum X w bazie Internet Movie Database (IMDb) (ang.)
• Z Archiwum X w bazie filmweb.pl
• Oficjalna strona serialu (ang.)
• Strona serialu na Wiki