Z Archiwum X

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy serialu. Zobacz też: filmy oparte na serialu pt. Z Archiwum X: Pokonać przyszłość i Z Archiwum X: Chcę wierzyć.
Z Archiwum X
The X-Files
Logo serialu
Logo serialu
Gatunek serialu thriller, dramat, kryminał
Kraj produkcji USA
Oryginalny język angielski
Twórcy Chris Carter
Główne role David Duchovny
Gillian Anderson
Robert Patrick (seria 8-9)
Annabeth Gish (seria 9)
Mitch Pileggi (seria 9)
Muzyka tytułowa Mark Snow
Liczba odcinków 202 + 2 filmy fabularne
Liczba serii 9
Nagrody Złote Globy
Emmy
i inne
Lista odcinków
Produkcja
Produkcja Chris Carter
Czas trwania odcinka 43 minuty
Emisja
Stacja telewizyjna Stany Zjednoczone FOX
Polska TVP2
Polska Polsat
Polska TV 4
Polska SciFi Universal
Polska TVP Seriale
Polska Tele 5
Format obrazu 4:3 (sezony 1-4),
16:9 (sezony 5-9)
Lata emisji 1993-2002
Data premiery USA10 września 1993
Polska – 20 marca 1996
Status zakończony
Od lat 20:00-06:00 dozwolone od 16 lat (wg KRRiT)
06:00-20:00 dozwolone od 12 lat (wg KRRiT)
Chronologia
Kontynuacja Samotni Strzelcy
Powiązane Z Archiwum X: Pokonać przyszłość
Z Archiwum X: Chcę wierzyć

Millennium
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
z serialu

Z Archiwum X (The X-Files) to amerykański serial telewizyjny z pogranicza wielu gatunków: sensacji, thrillera, horroru, fantastyki naukowej oraz kilku innych. Pomysłodawcą, producentem oraz reżyserem i autorem scenariuszy do wielu odcinków jest Chris Carter. Charakterystyczną, nastrojową muzykę skomponował Mark Snow.

W roku 1998 powstał pełnometrażowy film Z Archiwum X: Pokonać przyszłość (ang. The X-Files: Fight the Future). Jego fabuła umieszczona została między 5. i 6. serią.

Ponad 6 lat po premierze ostatniego odcinka serialu, w roku 2008, powstał drugi pełnometrażowy film Z Archiwum X: Chcę wierzyć (ang. The X-Files: I want to believe). Fabuła filmu, w przeciwieństwie do pierwszej wersji kinowej, nie dotyka tzw. "wątku mitologicznego", lecz to thriller, będący luźną kontynuacją serialu.

Fabuła[edytuj | edytuj kod]

Serial opowiada o nietypowej parze agentów FBI. Fox Mulder (David Duchovny) i Dana Scully (Gillian Anderson) prowadzą tytułowe Archiwum X, komórkę Federalnego Biura Śledczego, do której trafiają wszystkie sprawy nie dające się wyjaśnić na drodze konwencjonalnego rozumowania. Mulder głęboko wierzy w istnienie istot pozaziemskich i innych niewytłumaczalnych zjawisk, będących przedmiotami ich śledztw. Praca w Archiwum X jest dla niego próbą wyjaśnienia zagadki zaginięcia swojej siostry, która – jak twierdzi Mulder – została porwana przez obcych. Scully natomiast, jako naukowiec, jest bardzo sceptycznie nastawiona do wszelkich badanych przez nich spraw, choć w toku wydarzeń sama także zaczyna wierzyć w paranormalne zjawiska. Z czasem do Muldera i Scully dołączają agenci John Doggett (Robert Patrick) i Monica Reyes (Annabeth Gish), tworząc drugi duet pracowników Archiwum X.

W odcinkach gościnnie wystąpili m.in.: Abraham Benrubi, John Billingsley, Peter Boyle, Bruce Campbell, Darren E. Burrows, Brad Dourif, Lance Henriksen, Paul McCrane, Terry O'Quinn, CCH Pounder, Burt Reynolds, Giovanni Ribisi, Jack Black, Mimi Rogers, John Savage, Vincent Schiavelli, Brittany Tiplady, Lily Tomlin, J.T. Walsh, M. Emmet Walsh, Floyd Red Crow Westerman, Kurtwood Smith i inni.

Produkcja[edytuj | edytuj kod]

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Kompozytor Mark Snow zaangażował się w pracę nad muzyką do "Z Archiwum X" ze względu na swoją przyjaźń z producentem wykonawczym R.W. Goodwinem. Początkowo kiedy kierownictwo produkcji dyskutowało kwestię głównego kompozytora, Chris Carter nie wiedział kogo może poprosić o zajęcie się muzyką. Około 10-15 osób było branych po uwagę, ale Goodwin naciskał na by to właśnie Mark Snow został głównym kompozytorem. Został on przesłuchany trzykrotnie, lecz nie dano mu do zrozumienia, że zostanie zaangażowany. Jednakże pewnego dnia agent Snowa zadzwonił do niego i poinformował o pilotowym odcinku serialu, tłumacząc także, że otrzymał on angaż[1].

Temat muzyczny serialu "Z Archiwum X" wykorzystuje bardziej instrumentalną skalę niż większość trwających godzinę dramatów. Według "Behind the Truth" Snow stworzył efekt echa do swej słynnej kompozycji zupełnie przez przypadek. Powiedział, że kilka razy tworzył kompozycję, ale Carter zawsze stwierdzał, że coś nie gra. Kiedy Carter wyszedł z pokoju sfrustrowany Snow oparł przedramię na klawiaturze keyboarda. Wtedy rzekł: "Ten dźwięk był w instrumencie. I to było to"[2]. Drugi odcinek pt. "Deep Throat" był debiutem Snowa jako solowego kompozytora całości ścieżki dźwiękowej w nim wykorzystanej. Ekipa produkcyjna była bardzo ostrożna w wykorzystywaniu zbyt dużej ilości muzyki we wczesnych odcinkach serialu[3].

Snow komponował także do filmu "Z Archiwum X: Chcę wierzyć" i wydał do niego ścieżkę na płycie CD (The X-Files: I Want to Believe: Original Motion Picture Score). Nagrania dokonał wraz z Hollywood Studio Symphony w maju 2008 roku w Newman Scoring Stage wytwórni 20th Century Fox w miejscowości Century City w stanie Kalifornia[4]. Brytyjscy artyści z Unkle nagrali nową wersję motywu dla napisów końcowych filmu[5]. Część z niezwykłych obecnych tam dźwięków zostało stworzonych dzięki wykorzystaniu pewnego rodzaju modeliny oraz amerykańskiej monety dziesięciocentowej włożonych pomiędzy oraz nad strunami pianina. Mark Snow wyznał także, że do wykorzystania szybkiej perkusji występującej w niektórych ścieżkach zainspirowany został przez utwór "Prospectors Quartet" ze ścieżki dźwiękowej do filmu "Aż poleje się krew" (ang. There Will Be Blood)[6].

Czołówka serialu[edytuj | edytuj kod]

Oryginalna czołówka została wykonana w 1993 roku dla pierwszego sezonu "Z Archiwum X" i nie została zmieniona w całej serii dopóty, dopóki David Duchovny w roli głównego bohatera nie opuścił serialu w sezonie siódmym. Kiedy tworzono napisy początkowe, Chris Carter znalazł operatora, którego twarz rozciągnięto w sekwencji otwierającej. To prawdopodobnie jedna z najlepiej znanych części czołówki. Jak ujął to Rabwin, "muzyka i efekty specjalne tworzą coś, czego przedtem jeszcze nigdy nie widziano w telewizji"[2].

Premiera pierwszego odcinka sezonu ósmego pt. "Within", ukazała pierwszą większą zmianę na początku serii. Spowodowaną m.in. dodaniem roli Roberta Patricka jako głównego bohatera. Sekwencja wykorzystuje teraz nowe obrazy oraz zaktualizowane zdjęcia Duchovnego i Gillian Anderson (choć zdjęcie Duchovnego pojawia się tylko, jeśli on sam występuje w danym odcinku). Napisy nigdy nie zmieniały się w serialu przez okres siedmiu lat jego trwania, więc Carter wraz z pozostałymi twórcami postanowili wykorzystać nadarzającą się okazję – opuszczenia przez Duchovnego serialu. W czołówce prezentowane są różne zdjęcia z ciąży Scully i według Franka Spotnitza ukazuje w sposób abstrakcyjny brak Foxa Muldera w ósmym sezonie, poprzez pokazanie jego upadku w źrenicę oka (prawdopodobnie należącego do Scully) będącą zasadniczą przyczyną zmiany[7].

Tworząc czołówkę dla sezonu dziewiątego zdecydowano się na zupełnie nową jej formę, aby wykreować obraz zupełnie nowego, odrodzonego serialu. Kolejnym powodem było to, że Gillian Anderson chciała pójść naprzód, więc i pozostali także zmuszeni byli się przenieść. Monica Reyes i Walter Skinner występują już jako główne postacie show, ukazując zarazem, że sezon dziewiąty nie jest taki jak poprzednie. W związku z powrotem Duchovnego do dwuczęściowego finału serialu pt. "The Truth" (z ang. Prawda), twórcy zmuszeniu byli umieścić w czołówce także i jego, tworząc w ten sposób najdłuższą, bo aż pięcioosobową, listę w historii serialu[8].

Sekwencja kończy się napisem "The Truth Is Out There" (z ang. Prawda jest gdzieś tam), który użyty jest w znacznej większości odcinków. Tekst zmienia się w specjalnych epizodach na inne X-archiwowe slogany, które odpowiadają danemu odcinkowi, jak na przykład "Trust No One" (ang. Nie ufaj nikomu) w "The Erlenmeyer Flask"[9], "Everything Dies" (ang. Wszystko umiera) w odcinku "Herrenvolk"[10], oraz "They're Watching" (z ang. Oni patrzą) w "Trust No 1"[11].

Emisje w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Z archiwum X wyświetlane było od 20 marca 1996 na antenie stacji TVP 2. Wraz z zakończeniem emisji siódmej serii zaprzestano pokazywania nowych odcinków, od czasu do czasu prezentując powtórki. W międzyczasie telewizja Polsat zakupiła prawa do kilku pierwszych serii. W styczniu 2004 roku nastąpiła emisja ósmej serii w TVP 2. Powtórzono ją wiosną i latem 2005. Dziewiąty, ostatni sezon (2001-2002) w Polsce zadebiutował 6 maja 2013 roku na kanale Tele 5. Od stycznia 2007 odcinki siódmej serii powtarzał Polsat.

Oprócz tego abonenci telewizji kablowych mogą/mogli oglądać serial m.in. na następujących kanałach: TV 4 (polskie), Pro7 (niemiecki dubbing), M6 (francuski dubbing), TV 4 (wersja oryginalna ze szwedzkimi napisami), TV Nova (czeski lektor) oraz Pierwyj kanał (rosyjski lektor).

Od 21 czerwca 2010 serial można było oglądać na polskojęzycznym kanale SciFi Universal, a od 13 listopada 2011[12] emisję serialu rozpoczął kanał TVP Seriale, emitując sezony 1-5 nieprzerwanie co niedzielę po 2 odcinki, aż do 23 grudnia 2012 roku. Emisję wznowił jesienią 2013 - codziennie, od poniedziałku do piątku, późnymi nocami.

Od 4 lutego 2013 serial emitowany był na antenie Tele 5 (od poniedziałku do piątku). Stacja pokazała serial od sezonu 6 do 9, który to po raz pierwszy pojawił się w polskiej telewizji[13]. Premierowa emisja ostatniego odcinka nastąpiła 31 maja 2013. Od czerwca 2013, stacja rozpoczęła kolejną emisję od początku 6 serii.

Gadżety[edytuj | edytuj kod]

W czasie emisji serialu na rynku pojawiały się liczne gadżety do niego nawiązujące – poczynając od książek (na podstawie poszczególnych odcinków oraz całkiem nowych, jak również o serialu i jego aktorach) i komiksów, wydań pojedynczych odcinków, a z czasem całych serii, na kasetach video i DVD, poprzez wszelkiego rodzaju plakaty, kalendarze, planery, koszulki, figurki itp. Wydawane było również specjalne oficjalne czasopismo w całości poświęcone serialowi.

Powstał nawet projekt polskiego serialu, bazującego na Z archiwum X. Serial miał nosić tytuł N jak Nautilus i być telewizyjną wersją audycji Radia Zet, zatytułowanej Nautilus Radia Zet. Bohaterami miało być dwóch dziennikarzy (mężczyzn), zajmujących się tropieniem niezwykłych zjawisk. Odcinek pilotażowy miał opowiadać o domniemanej katastrofie UFO w porcie Gdyńskim.

Książki[edytuj | edytuj kod]

Na światowych rynkach ukazało się kilka cyklów książek oraz seria komiksowa, nawiązujących do serialu. Większość z nich była w pełni oparta na scenariuszach poszczególnych odcinków (część z nich sprowadziło do Polski wydawnictwo Da Capo). W postaci książek ukazały się również wersje kinowe serialu – pierwsza, autorstwa Elizabeth Hand, nakładem wydawnictwa Świat Książki oraz druga; Maxa Allana Collinsa, wydana przez Wydawnictwo Amber.

Książki Z Archiwum X – "seria zielona" :

Tom Tytuł polski Tytuł oryginalny Odcinek serialu Autor książki
1 Piętno śmierci X Marks – The Spot 1x79 Pilot Les Martin
2 Zdążyć do zmroku Darkness Falls 1x19 Darkness Falls Les Martin
3 Słoń, którego nie widać Tiger, Tiger! 2x18 Fearful Symmetry Les Martin
4 Trofeum Squeeze 1x02 Squeeze Ellen Steiber
5 Cyrk grozy Humbug 2x20 Humbug Les Martin
6 Bestia Shapes 1x20 Shapes Ellen Steiber
7 Strach Fear 2x03 Blodd Les Martin
8 Wysokie napięcie Voltage 3x03 D.P.O. Easton Royce
9 Dowód rzeczowy E.B.E. 1x16 E.B.E. Les Martin
10 Plaga Die, Bug, Die! 3x12 War of the Coprophages Les Martin
11 System Ghost In The Machine 1x06 Ghost in the Machine Les Martin

Książki Z Archiwum X – "seria czerwona" :

Tom Tytuł polski Tytuł oryginalny Odcinek serialu Autor książki
1 Opętany The Calusari 2x21 Calusari Garth Nix
2 Ewa Eve 1x10 Eve Ellen Steiber
3 Zły znak Syzygy 3x13 Syzygy Easton Royce
4 Nasze miasto Our Town 2x24 Our Town Eric Elfman
5 Empatia Empathy 3x08 Oubliette Ellen Steiber
6 Świeże kości Fresh Bones 2x15 Fresh Bones Les Martin
7 Dyrygent śmierci Control 3x17 Pusher Everett Owens
8 Żywiciel (×) The Host 2x02 The Host Les Martin
9 Głodne duchy (×) Hungry Ghosts 3x19 Hell Money Ellen Steiber
10 Cień (×) Dark Matter 2x23 Soft Light Easton Royce
11 Howlers (××) 4x02 Unruhe Everett Owens
12 Grotesque (××) 3x14 Grotesque Ellen Steiber
13 Quarantine (××) 2x22 F. Emasculata Les Martin
14 Regeneration (××) 4x14 Leonard Betts Everett Owens
15 Haunted (××) 1x05 Shadows Ellen Steiber
16 Miracle Man (××) 1x17 Miracle Man Terry Bisson

(×) – zapowiedziane, a nie wydane w Polsce
(××) – nie sprowadzone do Polski

Seria nie wydana w Polsce :

Tom Tytuł oryginalny Odcinek serialu Autor książki
1 Ascension 2x05 Duane Barry/2x06 Ascension/2x08 One Breath Quentin Thomas
2 Hunter 2x16 Colony/2x17 End Game Charles Grant

Powieści Z Archiwum X – wydawnictwo MeKong (1-4), Da Capo (5) i LiBROS (6)

Tom Tytuł polski Tytuł oryginalny Autor
1 Gobliny Goblins Charles Grant
2 Wir Whirlwind Charles Grant
3 Epicentrum Ground Zero Kevin J. Anderson
4 Ruiny Ruins Kevin J. Anderson
5 Przeciwciała Antybodies Kevin J. Anderson
6 Skóra Skin Ben Mezrich

Przewodniki po serialu i biografie aktorów (wydane w Polsce) – wyd. Da Capo :

Tom Tytuł polski Tytuł oryginalny Autor
S1 Prawda Leży Daleko The Truth Is Out There -
The Official Guide to The X-Files
Brian Lowry
S2 Z Archiwum G. Anderson Anderson Files Marc Shapiro
S3 Z Archiwum D. Duchovny Duchovny Files Paul Mitchell
S4 W świetle nauki X-Files Science of X-Files Michael White
S5 Anderson+Duchovny – eXtra historia Anderson+Duchovny David Bossom

Powieści uzyskały nagrody przydzielane przez miesięcznik o tematyce Science-Fiction i Fantasy – SFX – w roku 1995, nagrodę w kategorii najlepsza powieść uzyskało Epicentrum. Nominowane były również Wir i Goblin. Najlepszym autorem został Kevin J. Anderson. W roku 1996 wygrały Ruiny, a najlepszym autorem ponownie został Kevin J. Anderson.

Wydawnictwo zapowiadało wydanie polskiego przewodnika po serialu, zatytułowanego "Przewodnik po X-Files". Nie doszło to jednak do skutku.

VHS[edytuj | edytuj kod]

Kilkuczęściowe odcinki zostały wydane na kasetach video przez Imperial Entertainment. Była to jedyna forma multimedialna, w jakiej część serialu ukazała się w Polsce.

  1. File 1 : The Unopened File (odcinki : Anasazi, The Blessing Way, and Paper Clip)
  2. File 2 : Tooms (odcinki : Squeeze, Tooms)
  3. File 3 : Abduction (odcinki : Duane Barry, Ascension, One Breath)
  4. File 4 : Colony (odcinki : Colony, End Game)
  5. File 5 : 82517 (odcinki : Nisei, 731)
  6. File 6 : Master Plan (odcinki : Talitha Cumi, Herrenvolk)
  7. File 7 : Tunguska (odcinki : Tunguska, Terma)
  8. File 8 : Tempus Fugit (odcinki : Tempus Fugit, Max)
  9. File 9 : Redux (odcinki : Gethsemane, Redux, Redux 2)
  10. File 10 : Emily (odcinki : Christmas Carol, Emily )
  11. File 11 : Patient X (odcinki : Patient X, The Red and the Black)
  12. File 12 : The End (odcinki : The End + wypowiedzi na temat wersji filmowej)
  13. File 13 : One Son (odcinki : Two Fathers, One Son)
  14. File 14 : Biogenesis (odcinki : Biogenesis, The Sixth Extinction, The Sixth Extinction II: Amor Fati)
  15. File 15 : Closure (odcinki : Sein Und Zeit, Closure)
  16. The X-Files : Dreamland (odcinki : Dreamland, Dreamland 2)
  17. The X-Files : Millennium (odcinki : Millennium)
  18. The X-Files : Requiem (odcinki : Requiem, Within, Without)
  19. The X-Files : Deadalive (odcinki : This is Not Happening, Deadalive, Three Words)
  20. The X-Files : Existence (odcinki : Essence, Existence)
  21. The X-Files : Nothing Important Happened Today (episodes : Nothing Important Happened Today, 1 and 2)
  22. The X-Files : Providence (odcinki : Provenance, Providence)
  23. The X-Files: The Truth (odcinki : The Truth, The Truth 2)

DVD[edytuj | edytuj kod]

W Polsce, poza filmem kinowym, odcinki serialu nie były wydawane na nośnikach DVD. Na wiosnę 2007, pojawiły się jednak zapowiedzi polskiej wersji DVD, mającej ukazać się jesienią. Jednocześnie, w kioskach – w małych ilościach, nakładem firmy DeAgostini – ukazała się płyta z czterema pierwszymi odcinkami serialu. Kolejnych nie wydano. Serial powrócił w tej formie, w czerwcu 2007. Co tydzień (później, co dwa) ukazywały się płyty z czterema odcinkami i załączoną książką o nich oraz zjawiskach paranormalnych. Wydano w tej formie wszystkie odcinki.

Niemal równocześnie, Imperial CinePix rozpoczął wydawanie oficjalnych boxów, w wersji z napisami lub lektorem.

Sezon Liczba płyt Data polskiej premiery
Sezon 1 6 21 marca 2008
Sezon 2 7 7 maja 2008
Sezon 3 6 12 maja 2008
Sezon 4 6 24 czerwca 2008
Sezon 5 5 15 lipca 2008
Sezon 6 6 25 sierpnia 2008
Sezon 7 6 3 października 2008
Sezon 8 6 10 listopada 2008
Sezon 9 5 1 stycznia 2009

Oba filmy kinowe ukazały się równolegle ze światowymi premierami – "Pokonać przyszłość" na VHS i DVD, a po latach także Blu-ray, "Chcę wierzyć" na DVD i Blu-ray. Kilkakrotnie wydawane też był również w wersjach kolekcjonerskich DVD.

Lista odcinków[edytuj | edytuj kod]

W sumie w latach 1993-2002 nakręcono 202 odcinki podzielone na dziewięć sezonów.

Odniesienia w kulturze masowej[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy człon nazwy grupy muzycznej Killswitch Engage został zaczerpnięty od tytułu odcinka 11. piątej serii serialu pt. "Kill Switch" (polski tytuł "Egzekutor").

Przypisy

  1. The S Files (ang.). Soundtrack.net, 6 czerwca 2008. [dostęp =27 maja 1998].
  2. 2,0 2,1 The Truth Behind Season 1.
  3. Komentarz Audio do odcinka "Deep Throat". Chris Carter 20th Century Fox Home Entertainment.
  4. Mark Snow ocenia "Z archiwum X: Chcę wierzyć". Dan Goldwasser ScoringSessions.com.
  5. "X-Files" motyw otrzymuje świeże brzmienie do letniego filmu (ang.). Reuters, 27 czerwca 2008. [dostęp 27 lipca 2009].
  6. "Nie ufaj nikomu". Chris Carter oraz Mark Snow 20th Century Fox Home Entertainment.
  7. The Truth Behind Season 8. Chris Carter, Robert Patrick, Frank Spotnitz i Annabeth Gish Fox Home Entertainment.
  8. The Truth Behind Season 9. Chris Carter, Robert Patrick, Frank Spotnitz, Vince Gilligan i Kim Manners 20th Century Fox Home Entertainment.
  9. "The Erlenmeyer Flask". The X-Files. Fox. 13 maja 1994.
  10. "Herrenvolk". Chris Carter (scenariusz); R. W. Goodwin (reżyseria). Z archiwum X. Fox. 4 października 1996.
  11. "Trust No 1". Chris Carter i Frank Spotnitz (scenariusz; Tony Wharmby (reżyser). Z Archiwum X. Fox. 6 stycznia 2002.
  12. Informacja na oficjalnej stronie TVP Seriale na Facebook
  13. "Z Archiwum X" i premierowe filmy – luty w Tele5 (wideo) (pol.). Media2.pl, 16 lutego 2013. [dostęp 16 lutego 2013].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]