To jest dobry artykuł

Zastava 101

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zastava 101
Zastava 1100p z 1983 roku
Zastava 1100p z 1983 roku
Inne nazwy Zastava 128
Zastava 1100/1300
Zastava 1100p
Zastava 311/313, 411/413 i 511/513
Yugo/Zastava Skala
Producent Zastava
FSO
Nasr
Zaprezentowany 1971
Okres produkcji 16 maja 1971–2003 (128)
15 października 1971–20 listopada 2008 (101)
Miejsce produkcji  Serbia, Kragujevac
 Serbia, Sombor (pick-up)
 Polska, Warszawa
 Egipt, Kair
Dane techniczne
Segment C
Typy nadwozia 3–drzwiowy hatchback
5–drzwiowy hatchback
4–drzwiowy sedan (128)
2–drzwiowy pick-up
Silniki Benzynowe:
R4 1,1 l
R4 1,3 l
Skrzynia biegów 4 i 5–biegowa manualna
Rodzaj napędu przedni
Długość 3836 mm
Szerokość 1590 mm
Wysokość 1372 mm
Rozstaw osi 2440 mm
Masa własna od 835 kg
Poj. zbiornika paliwa 38 l
Liczba miejsc 5
Pojemność bagażnika 325 / 1010 l
Ładowność 400 kg[1]
515 kg (pick-up)
Dane dodatkowe
Modele
bliźniacze
Fiat 128
Konkurencja Dacia 1310
Łada 2107
Polski Fiat 125p
Wartburg 353
Škoda 742

Zastava 101kompaktowy samochód osobowy z nadwoziem typu hatchback produkowany w zakładach Zastava w Kragujevacu, będący rozwinięciem konstrukcji Fiata 128. Produkcję rozpoczęto 15 października 1971 roku, do momentu jej zakończenia, 21 listopada 2008, powstało ponad milion egzemplarzy[2]. Do napędu używano silników R4 o pojemności 1,1, a później także 1,3 l. Moc przenoszona była na oś przednią poprzez 4-biegową, a od końca lat 80. 5-biegową manualną skrzynię biegów. Pojazd montowany był także na Żeraniu w Fabryce Samochodów Osobowych jako Zastava 1100p. Bliźniaczym pojazdem była Zastava 128, różniła się ona nadwoziem – była 4-drzwiowym sedanem. W rodzimym kraju wersja 101 znana jest pod potoczną nazwą stojadin, 128 zaś jako osmica.

Historia i opis modelu[edytuj | edytuj kod]

Zastava 101 Confort – tył nadwozia
Zastava 101 Confort
Zastava 128 – tył nadwozia
Deska rozdzielcza

Współpraca Fiata i Zastavy została rozpoczęta podpisaniem kontraktu w sierpniu 1954 roku[3]. Nieco później rozpoczęto na licencji montaż modelu 1400, w kolejnych latach zaś: 750, 1300 i 1500[4]. W 1955 stanowisko prezesa Zastavy objął Prvoslav Rakovič, w 1959 udało mu się nakłonić Fiata do zainwestowania 30 milionów dolarów w budowę nowej fabryki, co miało pozwolić zwiększyć roczną produktywność do 32 000 pojazdów, głównie licencyjnego modelu 600[3]. Produkcję w nowej fabryce uruchomiono w 1962 roku. W połowie lat 60. nastąpił gwałtowny rozwój przemysłu motoryzacyjnego w krajach bloku wschodniego, Fiat podpisał licencje z Ładą oraz FSO[3]. Zastava miała produkować pojazd oparty na Fiacie 128, zamiast nadwozia typu sedan nowy model cechować miał się nowoczesnym typem hatchback zaprojektowanym w Turynie z polecenia Rakoviča[3].

Początki konstrukcji Fiata 128 sięgają wczesnych lat 60. XX wieku, pracowano wówczas nad projektem X1/1. Za prace odpowiedzialny był Dante Giacosa, zakładano by nowy samochód cechował się silnikiem zamontowanym poprzecznie do osi nadwozia i przednim napędem[5]. Produkcję nowego pojazdu planowano uruchomić w jugosłowiańskiej fabryce Črvena Zastava, gdzie wcześniej powstawały licencyjne modele 750 i 1300[5]. Fiatowi 128 przyznano w 1970 tytuł Samochodu Roku[6]. 16 maja 1971 roku ruszyła produkcja Zastavy 128 z 4-drzwiowym nadwoziem typu sedan[6][7]. Wersję hatchback, nazwaną początkowo Zastava NV (narodowy wóz)[8], zaprezentowano 15 października 1971 roku podczas salonu motoryzacyjnego w Belgradzie. W 1973 roczny poziom produkcji nowej Zastavy przekroczył próg 55 000 egzemplarzy, tym samym przekraczając poziom produkcji modelu 750[8]. Fiat 128 oraz Zastava 101 wyróżniały się nowoczesnym jak na owe czasy silnikiem zaprojektowanym przez Aurelio Lamprediego[5].

W odróżnieniu od pierwowzoru, który oferowany było jako 4-drzwiowy sedan oraz 3-drzwiowe kombi, Zastava 101 była pięciodrzwiowym hatchbackiem[8][9]. Wyróżniała się wyglądem pasa tylnego nadwozia, zastosowano m.in. inne klosze lamp tylnych[10]. Pojazd wyposażony był w składaną tylną kanapę, co podnosiło jego użyteczność i powiększało dostępną przestrzeń bagażową do maksymalnie 1010 dm³[8]. W początkowym okresie produkcji do napędu służył silnik R4 SOHC o pojemności 1116 cm³ i mocy 55 KM, co wystarczyło, aby ważący 850 kg samochód rozpędzić do prędkości 140 km/h. Jednostka napędowa cechowała się odlewanymi elementami: wałem korbowym podpartym na pięciu łożyskach głównych, korbowodami oraz blokiem silnika[5]. Głowicę silnika oraz tłoki wykonano ze stopów metali lekkich[5]. Silniki produkowano w fabryce DMB Motori w Rakovicy[11]. Samochód wyposażony był w hydrauliczny układ hamulcowy, na przedniej osi zastosowano hamulce tarczowe, z tyłu zaś bębny[5]. Zawieszenie pojazdu było w pełni niezależne[11], w konsktrukcji przedniej osi wykorzystano zwrotnice kolumnowe typu McPherson ze sprężynami śrubowymi oraz stabilizator poprzeczny, na osi tylnej zastosowano wahacze poprzeczne, resory piórowe oraz amortyzatory teleskopowe[8].

Początkowo pojazd dostępny był w dwóch wersjach wyposażenia, podstawowej Standard (czarna skajowa tapicerka) oraz lepiej wyposażonej De Luxe (czerwona tapicerka foteli, chromowane listwy na drzwiach)[12]. W 1976 De Luxe zastąpiona została przez 101L, wersja ta wyposażona była dodatkowo w hamulce ze wspomaganiem, lampę biegu wstecznego, zapalniczkę, rozkładane siedzenia czy też chromowaną atrapę chłodnicy z ozdobami[12]. Od roku 1979 zamiast Standard oferowana była 101B, jedyną różnicą były rozkładane fotele przejęte ze 101L. W tym samym roku powstało prawie 90 000 egzemplarzy modelu[11]. W późniejszym czasie dołączyły do oferty odświeżone wersje 101S i 101SC, zastosowano nowe zderzaki, prostokątne przednie reflektory oraz inną atrapę chłodnicy, małe kołpaki oraz ogrzewanie tylnej szyby[12]. Produkowano także usportowiony wariant 101 Special z silnikiem 1300 o mocy 73 KM (53,5 kW), obrotomierzem i wskaźnikiem ciśnienia oleju[12]. Wersje 101 GT/GLL 55/65 cechowały się szerszymi zderzakami z wkomponowanymi weń lampami pozycyjnymi i kierunkowskazami, nową atrapą chłodnicy, zmodyfikowanym układem zawieszenia[12].

Po 1983 roku rozszerzono gamę dostępnych wersji o samochód z nadwoziem typu pick-up, otrzymał nazwę Poli/Poly. Cechował się on przy ładowności równej 515 kg przestrzenią ładunkową o pojemności 2,3 m³ (z zabudową), prędkość maksymalna dla silnika 1.1 wynosiła 130 km/h, przyspieszenie 0-100 km/h 16,25 s, średnie zużycie paliwa przy 90 km/h zaś 7 l[13]. Wersja pick-up produkowana była przez zakłady Zastava Specjialni Automobili zlokalizowane w Somborze[14]. W późniejszym czasie wprowadzono do produkcji nową jednostkę napędową o pojemności 1302 cm³ i mocy maksymalnej 64 KM (47 kW)[5]. W 1985 roku na rynkach eksportowych zmieniono nazwę Zastava 101 na Jugo/Yugo Skala[15]. Od 1988 roku z silnikiem 1300 dostępna była 5-biegowa manualna skrzynia biegów, zastosowano także nowe zderzaki z tworzyw sztucznych oraz układ zapłonowy Bosch[12]. W 1997 roku fabrykę opuściło 2725 egzemplarzy Skali 101 oraz 1757 Skali 128[16]. Wiosną 1999 roku fabryka w Kragujevacu została zbombardowana przez siły NATO[16]. Produkcję modelu 101 wznowiono już pół roku później[17]. W 2001 roku zrezygnowano z nazwy Yugo na rzecz historycznej marki Zastava[18]. Dwa lata później, w 2003, zakończono produkcję 4-drzwiowej Zastavy 128[6]. W maju 2008 roku zaprezentowano ostatnią wersję Skali 55, zastosowano nowy typ foteli przednich oraz zmodernizowano wygląd deski rozdzielczej[19]. Produkcja serii 101 została zakończona dnia 21 listopada 2008 roku[11]. Pod koniec produkcji był to jeden z najtańszych dostępnych w wolnej sprzedaży nowych samochodów osobowych - cena wynosiła nieco ponad 3700 €[11].

Zastava 1100p[edytuj | edytuj kod]

Zastava 1100p – tył nadwozia

Od 1973[1] do 1983 roku samochód montowano w Polsce w FSO pod nazwą Zastava 1100p[20]. Model wprowadzono do oferty FSO jako sposób na powiększenie oferty produkowanych pojazdów. Na wybór Zastavy jako producenta wpłynął fakt wcześniejszej współpracy między Polską a Jugosławią (produkcja podzespołów samochodowych, porozumienie pomiędzy producentami autobusów)[1]. Jako miejsce produkcji posłużyły hale fabryczne zwolnione po zakończeniu produkcji Warszawy i przeniesieniu produkcji Syreny do Bielska-Białej[21]. Zakładano, że fabrykę ma opuszczać rocznie od 7 do 10 tysięcy egzemplarzy[21]. W roku 1978 przeprowadzono drobny facelifting nadwozia, odświeżono wygląd atrapy chłodnicy, tapicerki oraz zrezygnowano z uchylanych szybek w drzwiach bocznych[5]. W Polsce dokonano uzupełnienia gamy samochodu o model 3-drzwiowy, który nazwano Zastava 1100 Mediteran[22]. Jego produkcję rozpoczęto pod koniec 1980, zastosowano dłuższe o 11 cm drzwi przednie[22], tapicerkę z dwudrzwiowego Fiata 128 oraz składane przednie fotele ułatwiające zajmowanie miejsc na tylnej kanapie[1]. W porównaniu z wersją 5-drzwiową, pojazd był o 15 kg lżejszy[1]. Zastava 1100 Mediteran przez pierwszy rok produkcji była wytwarzana tylko i wyłącznie w Polsce[9]. Nadwozie Zastavy 1100 Mediteran produkowano początkowo w Kielcach. Pomimo montażu aut w kraju prawie przez cały okres wytwarzania trzeba było płacić za niego dewizami w tzw. eksporcie wewnętrznym[9], tylko od roku 1982 do 1983 auta były dostępne w sieci Polmozbyt za złotówki. Od 1973 do 1983 roku w zakładzie nr 1 FSO zmontowano 58 541 egzemplarzy Zastavy 1100p[23].

Montaż CKD[edytuj | edytuj kod]

Zastava 128 montowana była w Egipcie przez mającą siedzibę w Kairze firmę Nasr. Montaż rozpoczęto w 1984 roku, w 1995 został on przerwany ze względu na zamówienia na nowy model Florida, wznowiono go jednak w 1999 roku[24]. Produkcja odbywała się w systemie CKD, importem zajmowała się firma Jugo Misir Trade[6]. Po zakończeniu produkcji Skali w rodzimym kraju prowadzono także negocjacje na temat montażu modelu w Kongu[17].

Eksport[edytuj | edytuj kod]

Yugo Skala w Chile
Zastava Yugo 311
Zastava Skala Poly
Zastava Skala Poly

Zastava 101 eksportowana była do krajów bloku wschodniego jak i do Europy Zachodniej, przy czym we Francji ze względu na brak praw do trzycyfrowej nazwy z cyfrą 0 pośrodku oferowany była jako Zastava 1100 lub 1300[11]. Od 1982 pojazd oferowany był w Wielkiej Brytanii, początkowo jako Zastava 1100/1300, później zaś wersja 3-drzwiowa otrzymała nazwę Yugo 311 lub 313, 5-drzwiowa zaś 511 lub 513 (w zależności od silnika)[11].

Dane techniczne[edytuj | edytuj kod]

Silniki[edytuj | edytuj kod]

Wersja Silnik: Układ zasilania: Średnica × skok tłoka: St. sprężania: Moc maksymalna: Maks. moment obrotowy 0-100 km/h: V-max: Śr. zuż. paliwa / 100 km:
Silniki benzynowe:
1100[25] R4 1,1 l (1116 cm³), SOHC gaźnik 80 mm × 55,5 mm 8,8:1 55 KM (40,5 kW) przy 6000 obr/min 78,5 N•m przy 3000 obr/min 19 s 135 km/h 9,6 l
511 GL[26] R4 1,1 l (1116 cm³), SOHC gaźnik 80 mm × 55,5 mm 8,8:1 60 KM (44 kW) przy 6000 obr/min 83 N•m przy 4400 obr/min 17 s 146 km/h 8,5 l
1100 Super[27] R4 1,1 l (1116 cm³), SOHC gaźnik 80 mm × 55,5 mm 9,2:1 64 KM (47 kW) przy 6000 obr/min 81 N•m przy 4000 obr/min 16,5 s 148 km/h b.d
1300[28] R4 1,3 l (1290 cm³), SOHC gaźnik 86 mm × 55,5 mm 8,8:1 73 KM (53,5 kW) przy 6000 obr/min 100 N•m przy 3900 obr/min 15 s 150 km/h 9,6 l

Źródło:[29]

  • Silnik chłodzony cieczą, układ zamknięty z termostatem, chłodnica z wentylatorem
  • Gaźnik Weber 32 ICEV 10 lub IPM32MGV-1 jednogardzielowy (silnik 1100) lub Weber dwugardzielowy (1300)[11]
  • Kolejność zapłonu: 1-3-4-2

Przeniesienie napędu[edytuj | edytuj kod]

Źródło:[30]

  • Napęd na oś przednią
  • Skrzynia biegów: 4-biegowa manualna, zsynchronizowana, od 1988 5-biegowa manualna
    • Przełożenia poszczególnych biegów (I/II/III/IV/V/R): 4,091/2,235/1,469/1,043/0,863/3,714
  • Przełożenie główne: 3,765
  • Sprzęgło cierne, jednotarczowe, suche ze sprężyną centralną

Układ zawieszenia[edytuj | edytuj kod]

Źródło:[30]

  • Zawieszenie niezależne
    • Oś przednia: kolumny typu McPherson, sprężyny śrubowe, stabilizator poprzeczny
    • Oś tylna: wahacze poprzeczne, resory piórowe oraz amortyzatory teleskopowe
  • Układ hamulcowy hydrauliczny
    • Oś przednia: tarczowe, średnica tarcz 227 mm[11]
    • Oś tylna: bębny, średnica okładzin 186 mm
  • Opony: 145/80 SR13 (silnik 1100) lub 155/70 SR13 (silnik 1300)[11]
  • Ciśnienie w ogumieniu: przód 0,18 MPa, tył 0,17 MPa

Pozostałe[edytuj | edytuj kod]

  • Najmniejszy promień skrętu: 5,15 m
  • Rozstaw kół tył / przód: 1300 / 1304 mm
  • Prześwit (samochód obciążony): 150 mm[31]
  • Instalacja elektryczna: 12 V[29]
  • Pojemność akumulatora: 34 Ah[29]
  • Maksymalna masa przyczepy: 680 kg[29]

Zakończenie produkcji[edytuj | edytuj kod]

Produkcję 4-drzwiowej Zastavy 128 zakończono w 2003 roku. Pojazd jednak wciąż montowany był w Egipcie, gdzie zdobył popularność jako taksówka[11], toczyły się także rozmowy w sprawie rozpoczęcia montażu modelu w Kongo[17]. Wersja hatchback, Skala, produkowana była do 21 listopada 2008 roku. Przez 37 lat produkcji taśmy montażowe zakładu w Kragujevacu opuściło 1 045 258 egzemplarzy modelu 101[12] i 228 274 egzemplarze sedana 128. W produkcji pozostawiono wówczas wersję pick-up[11]. Był to ostatni historyczny model Zastavy produkowany w fabryce, po zakończeniu jego montażu rozpoczęto przygotowania do wdrożenia do produkcji modeli Fiata[17].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Zdzisław Podbielski. Zastava 101. „Młody Technik”, 11/1980. ISSN 0462-9760. 
  2. Lesław Sagan: Zastava 101: koniec produkcji po 37 latach!. klasyki.auto-swiat.pl, 01-11-2008. [dostęp 17-06-2013].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 David F. Good: Economics transformations in East and Central Europe: legacies from the past and policies for the future. Routledge, 1994, s. 93-95. ISBN 0415112664. (ang.)
  4. David Turnock: The Eastern European Economy in Context: Communism and the Transition. Routledge, 1997, s. 31-33. ISBN 0415086264. (ang.)
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 Kultowe Auta PRL-u nr 36 – Zastava 1100. DeAgostini, 2010. ISBN 9788324823093.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Miroslav Pačić & Dragan Romčević: Zastava Automobili: 1970's (ang.). zastavanacionale.com. [dostęp 2013-06-19].
  7. Previous winners - Car of the Year 1970 (ang.). caroftheyear.org. [dostęp 2013-07-14].
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Zdzisław Podbielski. Zastava 1100. „Młody Technik”, 1/1974. ISSN 0462-9760. 
  9. 9,0 9,1 9,2 Robert Rybicki: Zastava 101/skala 55. auto-swiat.pl, 15-03-2009. [dostęp 16-06-2013].
  10. Zastava - The beginnings (ang.). carsdatas.com. [dostęp 2013-07-13].
  11. 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 11,11 Miroslav Pačić & Dragan Romčević: Yugo 101 Skala 55/ Zastava Skala 55 - Prepared for BBC Top Gear (ang.). zastavanacionale.com, 2011-11-11. [dostęp 2013-06-20].
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 Piotr Skowron. Zastava 1100p/101 - poradnik kupującego. „Classicauto”, s. 66-67, maj 2011. ISSN 1895-2976. 
  13. Skala Poli (serb.). zastavasa.rs. [dostęp 2013-07-14].
  14. Serbia Investment and Export Agency: Quality works - Serbia Automotive Industry (ang.). siepa.gov.rs, 2010. [dostęp 2013-07-14].
  15. Jason Vuic: The Yugo: The Rise and Fall of the Worst Car in History. Macmillan, 2011, s. 68. ISBN 9781429945394. (ang.)
  16. 16,0 16,1 Miroslav Pačić & Dragan Romčević: Zastava Automobili: 1992-1999 (ang.). zastavanacionale.com. [dostęp 2013-06-19].
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 Andy Bannister: It’s Finally Over for the Yugo as Zastava Ceases all Production (ang.). autosavant.com, 2008-11-18. [dostęp 2013-07-13].
  18. Marcin Lewandowski: Samochody z demoludów - Informacje bardzo ogólne. moto.pl, 2012-03-17. [dostęp 2013-06-20].
  19. Dan Roth: 2008 Belgrade Auto Show: Zastava Skala 55 (a.k.a. the Yugo) (ang.). autoblog.com, 2008-05-24. [dostęp 2013-06-20].
  20. Robert Rybicki: Zastava 1100 - Zastaw się, a postaw się!. auto-swiat.pl, 10-11-2008. [dostęp 16-06-2013].
  21. 21,0 21,1 Zastava 101. „Młody Technik”, 6/1973. ISSN 0462-9760. 
  22. 22,0 22,1 Trzydrzwiowa Zastava 1100p. „Motor”, 49/1980. ISSN 0580-0447. 
  23. Zdzisław Podbielski: Samochody osobowe krajów socjalistycznych. Warszawa: WKiŁ, 2013, s. 61. ISBN 978-83-206-1915-7.
  24. Egyptians ordered parts for production of 240 Zastava's models "skala" (ang.). ekapija.com, 1999-11-30. [dostęp 2013-07-13].
  25. 1971 ZASTAVA 1100p specs and performance (ang.). automobile-catalog.com. [dostęp 04-09-2011].
  26. 1983 Yugo 101 Scala 511 GL specifications & performance data (ang.). automobile-catalog.com. [dostęp 04-09-2011].
  27. 1984 ZASTAVA 1100 SUPER specs and performance (ang.). automobile-catalog.com. [dostęp 04-09-2011].
  28. 1978 ZASTAVA 101 M-1300 specs and performance (ang.). automobile-catalog.com. [dostęp 04-09-2011].
  29. 29,0 29,1 29,2 29,3 Zastava 1100p - Instrukcja obsługi samochodu. Warszawa: Fabryka Samochodów Osobowych, s. 39-44.
  30. 30,0 30,1 101 Skala 55 - techničke karakteristike (serb.). zastava-automobili.com. [dostęp 2013-06-20].
  31. Jerzy Kowal: Polski Fiat 125p - budowa eksploatacja naprawa. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1982, s. 10. ISBN 83-206-0056-1.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]