’Ndrangheta

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

’Ndràngheta (wym. [n'draŋgeta], od greckiego słowa andragathía (ἀνδραγαθία) oznaczającego bohaterstwo, męstwo i cnotę) – włoska organizacja przestępcza wywodząca się z Kalabrii, stanowiącej jej główny teren działań. Mimo iż nie jest tak znana jak sycylijska cosa nostra i często bywa uważana za podrzędną w stosunku do neapolitańskiej camorry czy apulijskiej Sacra Corona Unita, to w latach 90. XX wieku i na początku XXI stulecia stała się najpotężniejszą organizacją przestępczą we Włoszech[1]. Rozpowszechniony pogląd, iż ’ndrangheta stanowi część mafii sycylijskiej, jest błędny – organizacje te działają niezależnie od siebie, chociaż często współpracują, co podyktowane jest między innymi bliskością geograficzną Sycylii i Kalabrii.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W kulturze ludowej Kalabrii często wywodzi się ’ndranghetę od hiszpańskiej Garduñy. Na związek między tymi organizacjami nie ma jednak żadnych dowodów, choć możliwe jest, że miały ze sobą styczność, a Garduña wywarła wpływ na organizację grup w Kalabrii. Mimo braku dowodów, pogląd o takim pochodzeniu ’ndranghety jest uważany przez wielu za prawdziwy. Sama nazwa „’ndrangheta” wywodzi się z jednego z dialektów starożytnej grekijęzyka griko używanego do dzisiaj przez niektórych mieszkańców południa Włoch.

Kalabria na mapie Włoch

Nie wiadomo dokładnie, kiedy powstała ’ndrangheta, ale pierwsze przejawy działania zorganizowanych grup przestępczych w Kalabrii uwidoczniły się krótko po zjednoczeniu Włoch w 1861 roku. Unifikacja niosła ze sobą wiele negatywnych skutków dla południowej części kraju, w której ustrój społeczny był w zasadzie feudalny. Właściciele ziemi nakładali bardzo duże obciążenia finansowe na ludność, co rodziło zrozumiały opór. W tej sytuacji utworzone zostały organizacje przestępcze, w których skład wchodzili rodowici mieszkańcy Kalabrii, chcący wzbogacić się napadając i rabując posiadaczy ziemskich.

Pod koniec XIX wieku w Kalabrii rozkwita działalność zorganizowanych grup przestępczych. Grupy te jednak nie funkcjonowały jeszcze pod nazwą ’ndranghety. Zamiast tego określano je mianem „camorry”, podobnie jak inne organizacje w pozostałych regionach południa Włoch. Wówczas określano tak nawet słynną mafię sycylijską; dziś camorrą nazywa się tylko organizację przestępczą wywodzącą się z Neapolu. Powstanie ’ndranghety jest związane z picciotterią lub Onorata Società – grupami działającymi w szczególnie bogatych w uprawy oliwek i winogron regionach Kalabrii. Te organizacje, w przeciwieństwie do większości działających w tamtych czasach, były dobrze zorganizowane i posiadały hierarchiczną strukturę. Miały również swój własny kodeks postępowania nakazujący omertę, działanie zgodne z honorem, w sekrecie i solidarność (opartą często na pokrewieństwie) oraz wzajemną pomoc członków grupy[2].

Do 1975 roku działalność ’ndranghety ograniczona była w zasadzie do regionu Kalabrii i opierała się przede wszystkim na wymuszeniach i szantażach. Wpływy organizacji wzrosły wraz z wojną gangów, która pochłonęła około 300 ofiar. Grupa zaczęła wówczas porywać bogatych biznesmenów głównie z północy Włoch, uzyskując za ich uwolnienie znaczne okupy. Podejrzewa się, że jedną z ofiar takich porwań był John Paul Getty III, choć sprawców nigdy nie udało się ująć. W latach 1985–1991 miała miejsce tak zwana II wojna ’ndranghety, toczona między klanami Condello-Imerti-Serraino-Rosmini a De Stefano-Tegano-Libri-Latella. W walkach zginęło ponad 600 osób[3][4]. W latach 90. XX wieku nastąpił znaczący wzrost aktywności ’ndranghety – zaczęła ona między innymi brać udział w nielegalnym handlu narkotykami, przede wszystkim kolumbijską kokainą[5]. Rozrósł się także teren działań organizacji, co spowodowane było nawiązaniem kontaktów z diasporą kalabryjską w krajach Ameryki Łacińskiej, USA, Australii i Kanadzie. Do 1925 roku z ubogiej Kalabrii wyjechało bowiem więcej ludzi niż z Sycylii. Pod względem liczby emigrantów Kalabria znajdowała się wówczas na trzecim miejscu wśród wszystkich regionów Włoch.

Organizacja, mimo rosnącej potęgi, pozostawała w zasadzie nieznana aż do pierwszej dekady XXI wieku, kiedy to jej ofiarą padł Francesco Fortugno, popularny polityk centrolewicowy zastrzelony przez członków ’ndranghety w Locri 16 października 2005 roku. Doszło wówczas do masowych protestów pod hasłem „Ammazzateci tutti!” (pol. „Zabijcie nas wszystkich!”)[6]. Włoski wymiar sprawiedliwości podjął pierwsze znaczniejsze akcje wymierzone w przestępców z Kalabrii, aresztując nie tylko zabójców Fortugno, ale także wielu innych członków ’ndranghety[7] Organizacją zainteresowały się również włoskie organizacje państwowe powołane do walki z mafią. W 2006 roku udało się im przejąć łódź podwodną, wykorzystywaną przez ’ndranghetę do transportu kolumbijskiej kokainy[8]. W maju 2007 roku w Mediolanie aresztowano 12 członków ’ndranghety[7]. W sierpniu tego samego roku policja dokonała nalotu na miasteczko San Luca, aresztując 30 gangsterów, w tym tych związanych z zabójstwem 6 Włochów w Niemczech[9].

’Ndrangheta, podobnie jak inne włoskie organizacje przestępcze, zaczęła inwestować część pieniędzy z działalności przestępczej w legalny biznes. Na przykład w 2009 roku były członek grupy zeznał, iż ’ndrangheta, działając pod przykrywką firm zajmujących się śmieciami, składuje radioaktywne odpady niezgodnie z przepisami ochronnymi.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Główną różnicą między mafią a ’ndranghetą w kwestii rekrutacji ludzi jest fakt, iż do organizacji kalabryjskiej przyjmowani są w zasadzie tylko członkowie rodzin, co sprawia, że więzy między nimi są o wiele mocniejsze i zmniejsza się ryzyko współpracy członków ’ndranghety z organami ścigania. Od synów ’ndranghetisti, jak nazywa się pełnoprawnych członków organizacji, oczekuje się, iż pójdą w ślady swoich ojców. Można powiedzieć, iż od najmłodszych lat są wychowywani do „pracy” w organizacji przestępczej – przykładem może być nadawanie im tytułu giovani d’onore (pol. młodzieniec honoru). Później, dorastając, uzyskują tytuł uomini d’onore (pol. człowiek honoru). Oparcie ’ndranghety na więzach rodzinnych sprawdza się – do 2002 zaledwie 157 Kalabryjczyków zostało pentiti (pol. skruszony, jak zwyczajowo określa się we Włoszech byłych gangsterów zeznających przeciwko swoim gangom)[10]. Do tego byli to szeregowi członkowie ’ndranghety, a nie bossowie[1]. Pozwoliło to na znaczący rozwój organizacji w latach 90. XX wieku – w przeciwieństwie do na przykład mafii sycylijskiej, która została wówczas znacznie osłabiona.

Słabość władzy w stosunku do ’ndranghety jest spowodowana między innymi faktem, iż wielu młodych, zdolnych prokuratorów, sędziów i policjantów opuszcza Kalabrię, w której nie widzą szans na zrobienie kariery[5]. Z powodu słabości władz oraz skorumpowania policji i sądownictwa niewielu mieszkańców Kalabrii ma odwagę otwarcie wystąpić przeciwko organizacji.

Organizacja[edytuj | edytuj kod]

’Ndrangheta, podobnie jak amerykańska cosa nostra, nie jest jednolitą organizacją, ale raczej luźną konfederacją grup przestępczych zwanych też rodzinami albo cosche. Część z nich, używając przemocy, sprawuje kontrolę nad jakimś terytorium, zazwyczaj nad miasteczkiem lub wsią[11].

Handel kokainą to główne źródło zysku ’Ndranghety

Rodzin jest wiele, ale około stu z nich, liczących w sumie od 4000 do 5000 członków, działa w prowincji Reggio di Calabria[12]. Na całym świecie liczba członków organizacji rodzin może sięgać 10 000[5]. Większość z tych grup, bo aż 86, prowadzi działalność przede wszystkim w swojej prowincji, ale część także w prowincjach Catanzaro i Cosenza[13]. Siedzibami rodzin są ubogie wioski, takie jak Platì, Locri, San Luca, Africo i Altomonte, ale także większe miasta, jak na przykład Reggio di Calabria[14]. Wioskę San Luca uważa się za nieformalną stolicę ’ndranghety. Według słów byłego ’ndranghetisty niemal wszyscy mężczyźni mieszkający w San Luca należą do organizacji. Częstym miejscem spotkań, także dla bossów z całych Włoch i zagranicy, jest sanktuarium Matki Boskiej z Polsi znajdujące się nieopodal wioski[13].

Część znawców tematu twierdzi, iż rodziny, zwane także locale (czyli lokalne), dzielą się na oddziały zwane ’ndrina (w liczbie mnogiej ’ndrine), z których każdy działa w innym miejscu, np. w różnych dzielnicach miasta, choć są oddziały operujące daleko poza granicami Kalabrii, np. w Turynie czy w Mediolanie. Czasami tworzone są także sotto ’ndrine czyli pododdziały. Mają one dużą autonomię –niezależnego przywódcę i podporządkowanych mu ludzi. Zdarza się, że sprawnie zarządzana ’ndrina staje się potężniejsza i bogatsza niż jej locale[15]. Według Włoskiej Komisji Antymafijnej podstawową jednostką podziału są nie locale, ale właśnie ’ndrine działające w poszczególnych częściach danego miasta lub w pojedynczych miasteczkach i wioskach. Locale to tylko efekt łączenia się ’ndrine[13]. Każda ’ndrina jest autonomiczna i podlega tylko swojemu bossowi.

W przeciwieństwie do innych tego typu organizacji większość członków każdej ’ndrine jest ze sobą blisko spokrewniona. Salvatore Boemi, prokurator z Reggio di Calabria, mówił przed Włoską Komisją Antymafijną, iż „ludzie zostają członkami grupy poprzez sam fakt urodzenia się w rodzinie do niej należącej”. Członkami bywają jednak także ludzie niebędący z nikim spokrewnieni. W takich przypadkach, aby umocnić związek niekrewniaka z ’ndranghetą, często wydaje się za niego kobietę z rodziny należącej do organizacji. Członkowie ‘ndranghety mają zazwyczaj potomstwo, co podyktowane jest także troską o rozwój organizacji[13].

Jeśli chodzi o hierarchię, to na samym dole znajdują się tak zwani picciotti d’onore, czyli żołnierze. Na następnym szczeblu znajduje się dowodzący nimi camorrista. Kolejnym szczeblem jest santista, a następnym vangelista, czyli ewangelista – nazwa pochodzi stąd, iż muszą oni przysięgać wierność grupie na Pismo Święte. Następni w hierarchii są quintino, którzy podlegają już tylko samemu szefowi zwanemu capobastone[16].

Struktura władzy[edytuj | edytuj kod]

Przez wiele lat nie istniał żaden centralny organ władzy, a rodziny rządziły się same wewnątrz swoich struktur – w przeciwieństwie do na przykład cosa nostry, która miała centralne władze już w latach 50. XX wieku. Kalabryjczykom udawało się utrzymać poziomą strukturę organizacyjną aż do lat 90. XX wieku. W 1991 doszło do powołania pierwszego organu władzy nadrzędnej w stosunku do rodzin, ale nie w celu scentralizowania władzy, lecz zakończenia krwawych walk toczonych między nimi[11]. Wcześniej, od mniej więcej lat 50. XX wieku, szefowie poszczególnych locale spotykali się we wrześniu każdego roku na zjazdach we wspomnianym wcześniej sanktuarium Matki Boskiej z Polsi nieopodal San Luca[15]. Na spotkaniach tych, zwanych crimine, omawiano strategię, sposoby działania i współpracy między poszczególnymi rodzinami, ale nie były one wiążące. Przewodzący spotkaniom, zwany capo crimine[13], nie miał zbyt wielkiej kontroli nad rodzinami i pełnił tę funkcję tylko przez określony czas[15].

Na każdym z tych spotkań „bossowie poszczególnych rodzin musieli składać relacje z całorocznego działania swoich rodzin i informować o najważniejszych wydarzeniach, takich jak porwania czy zabójstwa”[15]. Inną funkcją zjazdu było przyjmowanie nowych grup lub locale do organizacji, przy czym musiały one uznać historyczny prymat grupy z San Luca, prosząc o przyznanie jakiegoś terenu i oddając w zamian niewielką część dochodów[15].

Względy bezpieczeństwa sprawiły, iż w strukturach ’ndranghety powstało tajne stowarzyszenie, którego członkowie znani byli tylko sobie: La Santa. W jego skład wchodzili najważniejsi bossowie, zarządzający często kilkoma grupami – nazywano ich santisti. La Santa, oprócz funkcji kierowniczej, zajmowała się także nawiązywaniem bliskich kontaktów z przedstawicielami władzy państwowej, korumpując ich[11][15]. Do dzisiaj ’ndrangheta jest mocno zdecentralizowana, a jej poszczególne części pozostają w dużej niezależności od siebie, co utrudnia organom państwowym skuteczną walkę z nimi.

Działalność[edytuj | edytuj kod]

Włoskie organizacje antymafijne oceniają, że w 2007 roku dochody ’ndranghety wyniosły około 35–40 miliardów euro (50–60 miliardów dolarów), co stanowiło około 3,5 procent włoskiego PKB. Dochody te pochodzą głównie z działalności nielegalnej, przede wszystkim z handlu narkotykami, ale także z legalnego biznesu – z firm budowlanych, restauracji i sklepów.

Według Eurispes (European Institute of Political, Economic and Social Studies) dochody ’ndranghety w roku 2007 wyniosły prawie 44 miliardy euro, z czego obrót narkotykami dał 62% zysku[17][18].

Według włoskiej DIA (Direzione Investigativa Antimafia, odpowiednik polskiego Biura do Walki z Przestępczością Zorganizowaną) i Guardia di Finanza (Policja Gospodarcza) „’ndrangheta jest obecnie jedną z najpotężniejszych organizacji przestępczych na świecie”. Jej przestępcza aktywność dotyczy głównie przemytu i handlu narkotykami, przede wszystkim kolumbijską kokainą. Według włoskich danych, około 80% kokainy trafiającej do Europy przechodzi przez poddany kontroli ’ndranghety kalabryjski port Gioia Tauro[5].

Danym włoskim zaprzeczają jednak dane Europolu i Europejskiego Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii, według których to Półwysep Iberyjski jest głównym punktem przerzutowym kokainy na rynek europejski[19]. Potwierdza to Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Narkotyków i Przestępczości: według niego w 2007 roku przez Hiszpanię przeszło około 38 ton kokainy, a przez Włochy około 4 ton[20].

Mimo sprzecznych danych, nie wykluczających zresztą, iż kokaina przechodząca przez Hiszpanię należy do ’ndranghety, niezaprzeczalny pozostaje fakt, iż narkotyki są głównym źródłem dochodu kalabryjskiej organizacji. W narkotykowym biznesie jej rodziny często współpracują z cosa nostrą[21]. Inne znaczące źródła dochodów ’ndranghety to przekręty finansowe przy dużych zamówieniach publicznych, pranie brudnych pieniędzy, wymuszenia, lichwa, handel bronią, składowanie odpadów i spekulacje. Pieniądze uzyskiwane tą drogą inwestowane są często w legalne interesy.

Przejawy działalności międzynarodowej[edytuj | edytuj kod]

’Ndrangheta bardzo długo działała jedynie na obszarze Kalabrii, ale w 2. połowie XX wieku zaczęła operować także na arenie międzynarodowej. Było to spowodowane przede wszystkim nawiązaniem współpracy z Włochami bądź ich potomkami żyjącymi w innych krajach – głównie z własnymi krewnymi, którzy w pewnym momencie zdecydowali się na opuszczenie ojczyzny. Oparcie organizacji na więzach rodzinnych po raz kolejny okazało się dobrym i co najważniejsze zyskownym założeniem. ’Ndrine zaczęły pojawiać się w północnych Włoszech, Niemczech, Belgii, Holandii, Francji, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii i krajach Europy Wschodniej[13]. Jedną z wykrytych ’ndrine była grupa działająca w Ontario w Kanadzie, nazwana przez tamtejszy wymiar sprawiedliwości Grupą Siderno, ponieważ większość jej członków pochodziła z kalabryjskiego Siderno. Prawdopodobnie to właśnie dzięki więzom krwi łączącym kalabryjskich gangsterów z włoskimi imigrantami w Kolumbii ’ndranghecie udało się przejąć większość udziałów w europejskim handlu tamtejszą kokainą.

Osoby zajmujące się ściganiem członków ’ndranghety już kilka lat temu zwracały uwagę, że organizacja ta traci swój lokalny charakter i obejmuje wpływami tereny poza Kalabrią[22]. Obecnie przejawy jej działalności można zaobserwować w takich krajach, jak:

  • Argentyna: w listopadzie 2006 roku argentyńska policja wykryła kanały przerzutowe kokainy prowadzące z Argentyny, przez Hiszpanię do Mediolanu i Turynu[23].
  • Australia: działa tam grupa zwana L’Onorata Società, która jest częścią ’ndranghety. Grupa ta od początku XX wieku przejęła kontrolę nad niemal całą przestępczością zorganizowaną w środowisku Australijczyków pochodzenia włoskiego na wschodnim wybrzeżu. L’Onorata Società powstała w Queensland i wyspecjalizowała się w działalności przestępczej skupionej głównie wokół firm produkujących żywność. W Australii doszło także do krwawych porachunków między gangsterami – między 1998 a 2010 rokiem zginęło tam 36 osób powiązanych z organizacjami przestępczymi. W 2008 roku policja australijska wykryła próbę przemycenia 15 milionów pastylek ekstazy, ukrytych w kontenerze na pomidory z Kalabrii. Doszło wówczas do aresztowań, które nie ominęły i tamtejszego bossa Pasquale Barbaro.
  • Belgia: klany ’ndranghety wykupiły „niemal całą dzielnicę” w Brukseli, chcąc w ten sposób wyprać pieniądze pochodzące głównie z handlu narkotykami. 5 marca 2004 roku policja belgijska aresztowała 47 osób powiązanych z ’ndranghetą[24][25].
  • Holandia: podobnie jak w Belgii, także tutaj próbowano prać pieniądze z nielegalnych interesów, inwestując je głównie w nieruchomości. 27 października 2005 roku w Amsterdamie aresztowano Sebastiana Strangio z ’ndranghety, mającego powiązania z kolumbijskimi kartelami[26]. Porty w Rotterdamie i Amsterdamie są używane do przemytu kokainy. Klany Giorgi, Nirta i Strangio z San Luca mają swoje bazy na terenie Holandii.
  • Kanada: pierwsze ślady działalności ’ndranghety zanotowano tu już w 1911 roku. W tym kraju podejrzewa się ’ndranghetę między innymi o przemyt tytoniu i narkotyków przez terytoria rdzennych Amerykanów[27]. Według Alberta Cisterny z włoskiej antymafii, interesy klanów z Kalabrii są bardzo silnie reprezentowane w Kanadzie: „Znaczna część ich ludzi działa w Ameryce Północnej, zwłaszcza w Toronto. Jest to spowodowane dwoma czynnikami. Po pierwsze kanadyjski system bankowy zapewnia dużą dyskrecję i utrudnia ewentualne śledztwa, co sprawia, że Kanada jest idealnym miejscem do prania pieniędzy. Drugim powodem jest łatwość w przemycaniu narkotyków”. Przemycaniem narkotyków do USA zajmowała się między innymi Grupa Siderno.
  • Kolumbia: Kalabryjczycy są tutaj mocno związani z paramilitarnymi grupami AUC, dowodzonymi swego czasu przez Salvatore Mancusa[28], syna włoskich imigrantów. Działalność organizacji w Kolumbii ma związek przede wszystkim z pozyskiwaniem kokainy[29].
  • Niemcy: według danych Bundesnachrichtendienst działalność ’ndranghety w tym kraju polega głównie na inwestowaniu pieniędzy pochodzących z nielegalnych źródeł w legalny biznes: restauracje, hotele, domy, przede wszystkim nad Morzem Bałtyckim, w Turyngii i Saksonii[30]. Najliczniej reprezentowana jest rodzina z San Luca, mająca liczyć około 200 członków w Niemczech. Walki między klanami wywodzącymi się z tego miasteczka przeniosły się także na ich członków żyjących w RFN. 15 sierpnia 2007 roku sześciu mężczyzn zostało zastrzelonych we włoskiej restauracji w Duisburgu[31].
  • Meksyk: współpraca z kartelem Los Zetas przy przemycie narkotyków[32].
  • Stany Zjednoczone: pierwsze ślady działalności ’ndranghety zanotowano już w 1906 roku w Pensylwanii. Obecnie działalność tej organizacji dotyczy przemytu narkotyków, broni i prania pieniędzy. Znane są powiązania z lokalną, włoską, przestępczością zorganizowaną[33].

Kultura popularna[edytuj | edytuj kod]

Od 2000 do 2005 roku producent muzyczny Francesco Sbano wydał 3 albumy zawierające utwory napisane przez muzyków powiązanych z mafią. Składanka znana jest pod tytułem La Musica della Mafia[34]. Znajdują się na niej także utwory dotyczące ’ndranghety: Sangu chiama sangu, I cunfirenti, Nun c’é pirdunu i Canto di carcerato[35].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b ’Ndrangheta-to brzmi groźnie
  2. Gratteri & Nicasso, Fratelli di sangue, s. 23–28
  3. Godfather's arrest fuels fear of bloody conflict
  4. Condello, leader pacato e spietato Boss con una lunga scia di sangue
  5. a b c d Move over, Cosa Nostra
  6. KILL US ALL
  7. a b Mafiosi move north to take over the shops and cafés of Milan
  8. Mafia drugs submarine seized. [dostęp 2007-10-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-13)].
  9. Mafia suspects arrested in Italy BBC News
  10. Family Crisis among the "Men of Honor". [dostęp 2012-09-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-09-20)].
  11. a b c Mafia Brotherhoods: Organized Crime, Italian Style
  12. Six morts dans un règlement de comptes mafieux en Allemagne Le Monde
  13. a b c d e f How Mafias Migrate: The Case of the ’Ndrangheta in Northern Italy
  14. La pax della ’ndrangheta soffoca Reggio Calabria
  15. a b c d e f Paoli, Mafia Brotherhoods
  16. The ’Ndrangheta Looms Large
  17. ’Ndrangheta Holding – Dossier 2008 (wł.). Eurispes. [dostęp 2018-07-20].
  18. Eurispes: Ndrangheta 2008.pdf (wł.). libertaegiustizia.it.
  19. Cocaine. A European Union perspective in the global context (ang.).
  20. World Drug Report
  21. The Rothschilds of the Mafia on Aruba. [dostęp 2010-01-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-01-01)].
  22. Close family ties and bitter blood feuds
  23. Mafia calabresa: cae una red que traficaba droga desde Argentina
  24. A Bruxelles un intero quartiere comprato dalla ’ndrangheta
  25. La mafia calabraise recycle à Bruxelles
  26. ’Ndrangheta, preso ad Amsterdam il boss Sebastiano Strangio
  27. Sin-Tax Failure: The Market in Contraband Tobacco and Public Safety. [dostęp 2007-04-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-04-15)].
  28. Tiene Italia indicios sobre presencia de cárteles mexicanos en Europa
  29. La mafia calabresa produce su cocaína en Colombia. [dostęp 2012-02-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-02-09)].
  30. Italian Mafia Invests Millions in Germany
  31. A mafia family feud spills over
  32. Los Zetas toman el control por la ‘Forza’: Nicola Gratteri
  33. FACTBOX: Who are the 'Ndrangheta
  34. Songs of the Criminal Life. [dostęp 2002-10-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2002-10-21)].
  35. La Musica della Mafia. [dostęp 2009-09-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-09-11)].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]