Bracia Kowalczykowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy fizyka. Zobacz też: Ryszard Kowalczyk – profesor nauk technicznych.
Zamach braci Kowalczyków
Ilustracja
Skutki wybuchu w auli WSP w Opolu 6 X 1971 roku
Państwo  PRL
Województwo  opolskie
Miejsce Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Opole
Data 6 października 1971
Godzina 0:40
Typ ataku zamach bombowy
Sprawca Bracia Kowalczykowie
Położenie na mapie Opola
Mapa lokalizacyjna Opola
miejsce zdarzenia
miejsce zdarzenia
Położenie na mapie województwa opolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa opolskiego
miejsce zdarzenia
miejsce zdarzenia
Położenie na mapie Polski w latach 1951–1975
Mapa lokalizacyjna Polski w latach 1951–1975
miejsce zdarzenia
miejsce zdarzenia
Ziemia50°40′08″N 17°55′33″E/50,668889 17,925833
Ryszard Kowalczyk (pośrodku) i jego brat Jerzy (z lewej) podczas odsłonięcia tablicy pamiątkowej w Gdańsku, 18 grudnia 2010

Ryszard Kowalczyk (ur. 20 lutego 1937 w Rząśniku[1], zm. 16 października[2] albo 17 października[3]2017[4]) i Jerzy Kowalczyk (ur. 5 grudnia 1942 w Rząśniku[5]) – byli pracownicy Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, którzy przeprowadzili w 1971 roku zamach bombowy w budynku WSP w Opolu.

Życiorysy[edytuj]

Ryszard Kowalczyk studiował w latach 1958–1963 fizykę w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu, następnie podjął pracę na macierzystej uczelni, w Katedrze Fizyki Doświadczalnej. W 1971 obronił pracę doktorską i został zatrudniony na WSP jako adiunkt[1].

Jerzy Kowalczyk ukończył w 1960 Zasadniczą Szkołę Zawodową w Białej Podlaskiej, w 1963 Techniczną Szkołę Wojsk Lotniczych w Opolu, od 1966 pracował jako ślusarz mechanik w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu[5].

Zamach i zatrzymanie[edytuj]

Jerzy Kowalczyk już od lat 60. pozyskiwał trotyl z porzuconych niewypałów, w 1970 przewiózł go do Opola. W 1971 kilkukrotnie wybierał datę i miejsce potencjalnego zamachu w proteście przeciwko wydarzeniom grudnia 70. Ryszard Kowalczyk pomógł mu w obliczeniach, ile trotylu wystarczy dla wysadzenia, próbował go jednak odwieść od samego zamachu[1][5].

Ostatecznie Jerzy Kowalczyk podłożył materiał wybuchowy w auli budynku WSP, w nocy z 5 na 6 grudnia 1971, bezpośrednio przed akademią z okazji Święta Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa[1], w trakcie której miano wręczać nagrody i odznaczenia funkcjonariuszom tłumiącym protesty w Szczecinie w grudniu 1970[6]. W Opolu krążyły plotki, że wśród uczestników akademii znalazł się Julian Urantówka, były szef MO w Szczecinie, który krótko przed 6 października został komendantem wojewódzkim milicji w Opolu[6].

Wybuch, który nastąpił o godz. 0:40, poważnie uszkodził aulę, uczelniane archiwum, małą część zasobów bibliotecznych oraz bufet[7]. Wyleciał w powietrze dach auli i zapadła się podłoga. Nikt nie odniósł obrażeń[7]. Podczas odgruzowywania auli pracowali pracownicy uczelni. Wśród nich znaleźli się bracia Kowalczykowie[7].

Milicja wytypowała 80 osób, które mogły przeprowadzić zamach bombowy[6]. Podejrzewano głównie Ślązaków mających rodziny w Zachodnich Niemczech. Podczas przesłuchania konserwatora Uniwersytetu Opolskiego Jerzego Czoka funkcjonariusze krzyczeli: Przyznaj się, ty Goebbelsie[6]. Kowalczyków zdradził kawałek przewodu elektrycznego, który łączył ładunek z detonatorem w piwnicznej pracowni. Uciekający przed eksplozją Jerzy Kowalczyk nie zdążył zabrać drutu, którym przesłał impuls[6]. Zarzut bezpośredniego przeprowadzenia aktu terroru postawiono Jerzemu. Ryszarda obwiniono o udzielenie pomocy bratu przy przygotowywaniu bomby[6]. Braci aresztowano 29 lutego 1972 roku[1][5].

Wyrokiem z 8 września 1972 Sąd Wojewódzki w Opolu skazał Jerzego na karę śmierci, a Ryszarda na karę 25 lat pozbawienia wolności. Wyroki te utrzymał 18 grudnia 1972 Sąd Najwyższy[1][5]. Dodatkowo w 1973 Ryszard Kowalczyk przegrał proces cywilny o zapłatę odszkodowania pieniężnego za szkodę spowodowaną zamachem[1]. Od chwili skazania braci do Sądu Wojewódzkiego oraz Rady Państwa napływały listy, petycje i protesty z prośbą o ułaskawienie[6] (łącznie zebrano ok. sześciu tysięcy podpisów)[1][5]. Za skazanymi ujęli się członkowie środowisk niezależnych (m.in. Antoni Słonimski, Marian Brandys, Jacek Kuroń, Jan Józef Lipski, Adam Michnik, Jan Olszewski)[6][1][5]. 21 stycznia 1973 Rada Państwa zamieniła Jerzemu wyrok śmierci na karę 25 lat więzienia[5].

Starania o uwolnienie[edytuj]

We wrześniu 1980 postępowanie o ułaskawienie braci zainicjował ich brat, Narcyz Kowalczyk[1][5]. Postulat ich zwolnienia podniósł też w październiku 1980 Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela[8], a następnie władze NSZZ „Solidarność”. Władze związku zgłaszały to żądanie w ramach szerszego żądania zwolnienia przetrzymywanych więźniów politycznych, min. w czasie nieudanych negocjacji z komisją rządową, które odbyły się w kwietniu 1981[8], a następnie w czasie marszów protestacyjnych organizowanych w kilkunastu miastach Polski w obronie więźniów politycznych w dniu 25 maja 1981[1][5]. Władze „Solidarności” oraz Komitety Obrony Więzionych za Przekonania. Ponadto od 21 maja 1981 trwały na Śląsku protesty głodowe z żądaniem uwolnienia przywódców Konfederacji Polski Niepodległej oraz braci Kowalczyków, wspierane przez Komitety Obrony Więzionych za Przekonania]][8]. Najdłuższy protest rozpoczął się 1 czerwca 1981 w Przedsiębiorstwie Budowlano-Hutniczym w Katowicach i trwał pomimo uwolnienia przywódców KPN w dniu 6 czerwca 1981, aż do 21 czerwca 1981, m.in. z udziałem Marii Moczulskiej, żony Leszka Moczulskiego[8].

W maju 1981 o złagodzenie wyroków wystąpili do Rady Państwa z prośbą znani intelektualiści i artyści, m.in. Aleksander Gieysztor, Jerzy Szacki, Klemens Szaniawski, Roman Zimand[1][5], Kazimierz Dejmek, Stanisław Lem, Daniel Olbrychski, Wisława Szymborska[6].

Ryszard Kowalczyk został ułaskawiony w sierpniu 1983 i opuścił wówczas więzienie. Karę pozbawienia wolności zawieszono mu na okres pięciu lat próby, zmuszony był także spłacać odszkodowania cywilne, co czynił z pomocą finansową kurii opolskiej. W latach 1983–1988 pracował jako programista w Zakładzie Elektronicznej Techniki Obliczeniowej w Opolu, od 1988 do 1996 w Wyższej Szkole Inżynieryjnej w Opolu, następnie do 2002 na Politechnice Opolskiej. W latach 90. był członkiem Komisji Uczelnianej NSZZ „Solidarność” w swoim miejscu pracy[1]. Jerzy Kowalczyk opuścił więzienie w kwietniu 1985 i powrócił w do Rząśnika[1][5].

Dalsze losy[edytuj]

Tablica pamiątkowa na Placu Solidarności w Gdańsku

W 1993 roku prezydent Lech Wałęsa podjął decyzję o zatarciu wyroków skazujących obu braci oraz przywrócił im prawa obywatelskie[6][7].

Działania podejmowane w latach dziewięćdziesiątych przez różne osoby w celu uruchomienia procedury kasacyjnej nie powiodły się nawet w okresach rządów prawicy, m.in. wniosek Zbigniewa Romaszewskiego (działacza opozycyjnego z czasów KOR) złożony w 1998 AWS-owskiemu ministrowi sprawiedliwości, Leszkowi Piotrowskiemu.[potrzebny przypis].

Lech Kaczyński w ostatnim dniu swego urzędowania na stanowisku ministra sprawiedliwości, 8 czerwca 2001, skierował do Sądu Najwyższego wniosek o kasację wyroku skazującego, wskazując, że bracia Kowalczykowie działali z pobudek politycznych. Jednocześnie w skardze kasacyjnej powoływano się na "skłonności piromaniakalne" skazanych. Takie uzasadnienie, wadliwe z przyczyn formalnych, stało się podstawą do odrzucenia kasacji w styczniu 2002[9].

W roku 2003 Komisja Krajowa NZS wraz z grupą młodych radnych opolskich wystąpiła z inicjatywą nadania Jerzemu i Ryszardowi Kowalczykom honorowego obywatelstwa miasta Opola. Niesprzyjająca temu zamierzeniu atmosfera polityczna spowodowała jednak fiasko pomysłu. Z inicjatywy Anny Walentynowicz i Andrzeja Gwiazdy w 2010 roku uhonorowano Kowalczyków tablicą na ścianie pamięci przy Pomniku Poległych Stoczniowców w Gdańsku.[potrzebny przypis]. W październiku 2016 prezydent Andrzej Duda nadał im Krzyże Kawalerskie Orderu Odrodzenia Polski[10].

Przypisy

  1. a b c d e f g h i j k l m n Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956-89, wyd. Ośrodek Karta, Warszawa 2006, s. 150-151 (biogram autorstwa Jana Ryszarda Sielezina)
  2. Zmarł dr Ryszard Kowalczyk
  3. Ryszard Kowalczyk nie żyje. W 1971 roku z bratem wysadzili aulę Wyższej Szkoły Pedagogicznej
  4. Zmarł opozycjonista Ryszard Kowalczyk. onet.pl. [dostęp 2017-10-18].
  5. a b c d e f g h i j k l Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956-89, wyd. Ośrodek Karta, Warszawa 2006, s. 148-149 (biogram autorstwa Jana Ryszarda Sielezina)
  6. a b c d e f g h i j Protest bombowy. W: Historia PRL. T. 15: 1971-1972. New Media Concept, 2009, s. 40–41. ISBN 978-83-7558-521-6.
  7. a b c d 32 lata po wybuchu w auli WSP. wyborcza.pl, 2003-10-06. [dostęp 2017-07-20].
  8. a b c d Ryszard Mozgol – Głodem weźmiemy komunę! Strajki głodowe na Śląsku i w Zagłębiu w 1981 w obronie więźniów politycznych PRL. Biuletyn IPN 5–6/2007; s. 67-76.
  9. Sławomir Cenckiewicz, Adam Chmielecki, Janusz Kowalski, Anna K. Piekarska Lech Kaczyński. Biografia polityczna 1949-2005, wyd. Zysk i S-ka, Poznań 2013, s. 717
  10. Nie żyje Ryszard Kowalczyk, w PRL skazany na 25 lat więzienia za sprzeciw wobec uczczenia komunistycznych zbrodniarzy. ipn.gov.pl. [dostęp 2017-10-18].