Bursztyn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy żywicy kopalnej. Zobacz też: Bursztyn (ujednoznacznienie).
Bursztyn
Gdańsk muzeum archeologiczne naturalna forma bursztynu 09.07.10 pl.jpg
Właściwości chemiczne i fizyczne
Skład chemiczny (C10H16O) + związki siarki (H2S)[1]
Twardość w skali Mohsa 2-2,5
Przełam muszlowy
Łupliwość brak
Układ krystalograficzny substancja bezpostaciowa
Gęstość minerału ok. 1,08 g/cm³
Właściwości optyczne
Barwa żółty, brązowy, białożółty, kremowy, czerwony, pomarańczowy, rzadko niebieski, zielonkawy, fioletowy[2]
Rysa biała
Połysk tłusty
Współczynnik załamania ok. 1,54 (substancja izotropowa)
Inne Pleochroizm – brak
Naszyjniki wykonane z bursztynu
Zrekonstruowana Bursztynowa Komnata
Bursztyn
Fragment zrekonstruowanej Bursztynowej Komnaty
Szkatuła wykonana z kilku rodzajów bursztynu

Bursztyn, jantar, amber (łac. sucinum, czasem także elektrum z gr. ἤλεκτρον - elektron) – kopalna żywica drzew iglastych, a w rzadszych przypadkach żywicujących liściastych drzew z grupy bobowców.

Znanych jest około 60 odmian (gatunków). Najstarsze z nich pochodzą z utworów dewońskich (stwierdzono je w Kanadzie); najmłodsze, niezaliczane zasadniczo do bursztynów są znajdowane w Ameryce Południowej, Afryce, Australii i Nowej Zelandii (kopal).

Największe znane złoża bursztynów, szacowane na 90% całych zasobów światowych, zlokalizowane są w obwodzie kaliningradzkim (Rosja)[3].

Nazwy[edytuj]

Nazwa „bursztyn” pochodzi od niemieckiego bernstein (kamień, który się pali). Znany był od dawna pod różnymi nazwami:

  • sukcynit – nazwa geologiczna, pochodzi od succinum – sok, żywica drzewna;
  • Grecy nazywali ten kamień elektron (ηλεκτρον), co oznacza świecący i błyszczący;
  • Rzymianie nazywali bursztyn lyncurium, czyli mocz rysia, albowiem według legendy złocisty kamień powstał ze skamieniałego moczu tego drapieżnika;
  • succinum to łacińska nazwa bursztynu używana w farmacji. Powstała od łac. succus – sok;
  • Egipcjanie nazywali bursztyn sokal;
  • Arabowie anbar, ponieważ zapach pocieranego bursztynu kojarzył się z zapachem ambry;
  • Persowie nazywali kamień karuba – złoty rabuś;
  • Słowiańska nazwa jantar została przejęta od Litwinów, a ta od fenickiej nazwy jainitarżywica morska.

Właściwości[edytuj]

Inkluzja w bursztynie – mrówka

Tworzy nieregularne bryłki. Największa znaleziona bryła bursztynu bałtyckiego waży 9,75 kg. Najczęściej spotykany jest bursztyn żółty, rzadsze są odmiany bezbarwne, czerwone, zielonkawe, a ich przejrzystość zależy od zawartości drobnych pęcherzyków powietrza. Bryłki bursztynu zawierają niekiedy pochodzące z okresu kredy i kenozoiku szczątki zwierząt lub roślin, tzw. inkluzje. Inkluzje stałe są reprezentowane przez różne minerały np. piryt czy kwarc, oraz owady, rzadziej pajęczaki, drobne płazy i gady (również dinozaury, w tym ptaki[4][5]), rośliny i ich szczątki. Inkluzje stanowią cenny materiał badawczy dla biologów i paleontologów.

Odmiany[edytuj]

Występowanie[edytuj]

Zielony bursztyn z rejonu Karaibów

W Polsce udokumentowane geologicznie (na koniec 2010 r.) są cztery złoża o łącznej zasobności bursztynu (bilans geologiczny) 1118 ton: największe w Górce Lubartowskiej 1088 ton (w osadach eoceńskiej delty), w Przeróbce 17 ton (złoże wtórne w czwartorzędowym osadzie), w Wiślince 2,7 tony (złoże wtórne w czwartorzędowym osadzie) i w Możdżanowie 10 ton (w krze osadów eoceńskich w obrębie plejstocenu); prócz tego rocznie skupuje się 4-6 ton bursztynu pozyskanego według oficjalnych danych z plaż Bałtyku[7].

Sporadycznie bursztyn był znajdowany również w centralnej Polsce, np. w Warszawie, na południu Polski, w Krakowie, na Górnym i Dolnym Śląsku np. w okolicach Wrocławia, Bytomia, Jaworzna, czy Zabrza[8].

Zastosowania[edytuj]

Bursztyn szlifowany i matowy
Pierścień z bursztynem

Najbardziej ceniony w jubilerstwie bursztyn bałtycki, znany od pradziejów, po raz pierwszy włączony do wykazów mineralogicznych przez Breithaupta w XIX wieku, inaczej zwany jest sukcynitem. Ze względu na niewielką twardość ulega szybko zarysowaniom oraz zmatowieniu na wypolerowanej powierzchni w przypadku kontaktu z twardszymi materiałami, np. ziarenkami piasku zawartymi w kurzu i powietrzu. Bursztyn jest przedmiotem handlu. Największe międzynarodowe targi bursztynu na świecie Amberif odbywają się w Gdańsku[9][10][11].

W medycynie ludowej dym bursztynowych kadzidełek zabijał zarazki, a noszone na szyi korale zapobiegają bólom gardła i głowy oraz wzmacniają tarczycę. Ogrzane grudki bursztynu stosowało się do wyciągania z oczu ciał obcych (muszek, pyłków). Utłuczony proszek zażywano jak tabakę, co miało oczyścić zatoki i pomóc w pozbyciu się kataru.

Współczesna litoterapia stosuje bursztyn jako nalewkę w leczeniu chorób tarczycy, gardła, przy chrypce i reumatyzmie. W bursztynie występują liczne skamieniałe organizmy, które są użyteczne w badaniach naukowych, podobnie jak i inkluzje nieorganiczne zawarte w żywicy kopalnej.

Wielkość[edytuj]

Największe bryły osiągają wagę kilku, a wyjątkowo kilkunastu kilogramów.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Nikodem Sobczak: MAŁA ENCYKLOPEDIA KAMIENI SZLACHETNYCH I OZDOBNYCH. Wydawnictwa "ALFA", 1986 Warszawa, s. 66. ISBN 83-7001-030-X.
  2. Nikodem Sobczak: MAŁA ENCYKLOPEDIA KAMIENI SZLACHETNYCH I OZDOBNYCH. Wydawnictwa "ALFA", 1986 Warszawa, s. 169. ISBN 83-7001-030-X.
  3. Amber Trade and the Environment in the Kaliningrad Oblast. Trade and Environment Database. [dostęp 2012-04-09].
  4. Xing Lida, Ryan C. McKellar, Wang Min, Bai Ming, Jingmai K. O'Connor, Michael J. Benton, Zhang Jianping, Wang Yan, Tseng Kuowei, Martin G. Lockley, Li Gang, Zhang Weiwei, Xu Xing. Mummified precocial bird wings in mid-Cretaceous Burmese amber. „Nature Communications”. 7: 12089, 2016. DOI: 10.1038/ncomms12089 (ang.). 
  5. Xing Lida, Ryan C. McKellar, Xu Xing, Li Gang, Bai Ming, W. Scott Persons IV, Tetsuto Miyashita, Michael J. Benton, Zhang Jianping, Alexander P. Wolfe, Yi Qiru, Tseng Kuowei, Ran Hao, Philip J. Currie. A feathered dinosaur tail with primitive plumage trapped in mid-Cretaceous amber. „Current Biology”. 26 (24), s. 3352–3360, 2016. DOI: 10.1016/j.cub.2016.10.008 (ang.). 
  6. Barbara Kosmowska-Ceranowicz: Bursztyn i inne żywice kopalne świata. Krancyt. RynekJubilerski.pl. [dostęp 2010-03-27].
  7. Bilans zasobów kopalin i wód podziemnych w Polsce. Wydawca Państwowy Instytut Geologiczny i PIB, Warszawa 2011, s. 120-121.
  8. Teresa Pietrzak: Katalog znalezisk bursztynu w Polsce. W: Znaleziska i dawne kopalnie bursztynu w Polsce: katalog. Barbara Kosmowska-Ceranowicz (oprac.), Teresa Pietrzak (oprac.). Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1982, s. 113, 115, 119, seria: Muzeum Ziemi. Opracowania dokumentacyjne 6. ISBN 8322000995.
  9. Zbieralska A., Adamska G., Pytlos R.: Skarby Gdańska. Bursztyn. Wyd. Biuro Prezydenta ds. Miasta, Urząd Miejski w Gdańsku.
  10. Sontag E., Szadziewski R.: Bursztyn bałtycki. Odkryjmy wymarły świat. Wydz. Biologii Uniw. Gdański
  11. World Diamond News: Diamonds Disappear from Safe at Amberiff, www.israelidiamond.co.il [dostęp 2017-11-22] [zarchiwizowane z adresu 2015-09-15].

Bibliografia[edytuj]

  • Zbigniew Bukowski "Znaleziska bursztynu w zespołach z epoki brązu i z wczesnej epoki żelaza z dorzecza Odry oraz Wisły"
  • Krystyna Franaszek "Bursztyn – podstawowe wiadomości"
  • Gabriela Gierłowska "Przewodnik po imitacjach bursztynu"
  • Jerzy Jastrzębski "Bursztyniarstwo na Kurpiach"
  • Barbara Kosmowska-Ceranowicz, Tomasz Konart "Tajemnice Bursztynu"
  • Jacek Kriegseisen "Słupskie bursztynnictwo"
  • Elżbieta Mierzwińska "Dzieje bursztynu: historia sztuki bursztynniczej i przewodnik po wystawie malborskiej"
  • Anna Pęczalska "Złoto Północy: opowieści o bursztynie"
  • Agata Świerzowska "Bursztyn, koral, gagat: symbolika religijna i magiczna"
  • Janina Grabowska "Polski bursztyn", Interpress, Warszawa 1982, ​ISBN 83-223-1982-7

Linki zewnętrzne[edytuj]