Gwara mazurska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Dialekt mazurski)
Skocz do: nawigacja, szukaj

Gwara mazurska (maz. Mazurská gádka, właściwie gwara Mazurów pruskich, gwara prusko-mazurska[potrzebny przypis]) – gwara używana przez Mazurów na północnym obszarze zasięgu dialektu mazowieckiego języka polskiego[1].

Historia[edytuj]

Gwara mazurska, używana na terenie Prus Książęcych przez polskich osadników (chłopów i szlachtę) głównie z terenu północnego Mazowsza (którzy zasiedlili ten teren od XIV w.), aż do końca XVIII w. kształtował się pod wpływem literackiego języka polskiego, który był praktycznie jedynym językiem oświaty i literatury religijnej aż do lat 30. XIX w. W gwarze mazurskiej tamtego okresu istniały nieliczne zapożyczenia (głównie leksykalne) z języka pruskiego i języka niemieckiego i dlatego też zalicza się ją do tzw. nowszych dialektów mieszanych[2]. Wraz z nasileniem germanizacji od początku XIX w. nastąpiło wypieranie gwary mazurskiej przez język niemiecki i jednoczesne przyswajanie przez tę gwarę licznych germanizmów.

Według źródeł niemieckich gwara prusko-mazurska („język mazurski”) już w 1900 była w zaniku i w żadnym z powiatów mazurskich nie była używana przez większość ludności (najwięcej, bo 49,4% użytkowników gwary mieszkało w powiecie jańsborskim). Trudno ocenić wiarygodność danych niemieckich z tamtego okresu. Ówczesne statystyki pruskie uznawały bowiem za Mazurów jedynie osoby znające wyłącznie tę gwarę. Osoby znające język niemiecki odnotowywane były w spisach jako Niemcy nawet wtedy, gdy się nim na co dzień nie posługiwały. Rezultatem było znaczne zaniżenie liczby ludności mazurskiej.

Po 1944 nastąpił zanik gwary prusko-mazurskiej w związku z wyjazdami Mazurów pruskich do Niemiec. Na terenie Mazur pruskich gwara praktycznie zanikła w latach 70. i 80. XX w. w związku z wyjazdem około 160 000 Mazurów. W XXI w. ocenia się, że może ją znać 10 000 do 15 000 osób.

Niemiecką nazwę gwary prusko-mazurskiej Masurische Sprache („język mazurski”) wprowadzono w XIX w. dla podkreślenia różnicy między grupą etniczną Mazurów pruskich i Polakami[3]. Językoznawcy ci wskazywali rzekome „istotne różnice” (w rzeczywistości nieistniejące) między językiem polskim i tzw. „językiem mazurskim”, określając jego pokrewieństwo z językiem polskim jako „odległe”. Ta wersja do dziś jest obecna w części źródeł niemieckich, jednak współcześni językoznawcy niemieccy wyraźnie określają tzw. „język mazurski” jako część dialektu mazowieckiego języka polskiego[4].

Gwarę zalicza się czasem do dialektów warmińsko-mazurskich[5].

Wiele przykładów gwary Mazurów pruskich zawiera reportażowa powieść Na tropach Smętka. Jedną z osób piszących w gwarze prusko-mazurskiej jest Erwin Kruk.

Sytuacja w XXI w.[edytuj]

Od 2015 roku w Sorkowitach na Festiwalu Kultury Mazurskiej promuje się gwarę mazurską[6][7], istnieje muzyka ludowa[8], odbywają się spotkania z gwarą[9], w niektórych szkołach organizowane są konkursy mowy mazurskiej[10][11], a w internecie promowany jest etnolekt za pomocą mediów społecznościowych[12]. W 2016 roku powstała Rada Mazurska promująca kulturę i etnolekt mazurski[13].

Cechy gwary[edytuj]

  • mazurzenie, czyli przejście szeregu cz, sz, , ż w c, s, dz, z
  • asynchroniczna wymowa spółgłosek b', p', f', w'bj/, pj/, fj/, wj/
  • niekiedy intensywne zmiękczanie k, g, ch w ć, , ś (proces ten jest podobny do zmiękczeń w kaszubszczyźnie)
  • labializacja samogłoski o (niekiedy też i u) w nagłosie
  • samogłoska y upodobniła się do i
  • przed spółgłoską ł samogłoski i oraz y wymawiane były jako u, np. buł, zuł (był, żył)
  • odnosowienie samogłosek nosowych ą i ę, wymawiane są one jako o i e
  • w części gwar ę przeszło w ã (a nosowe), które po denazalizacji wymawiano jako an, analogiczne zmiany zaszły również w grupach eN, np. dzień - dzian
  • á (a pochylone), które w różnym stopniu upodabnia się do samogłoski o
  • obecność samogłoski é (e pochylonego), najczęściej w narzędniku przymiotników, np. nasémi, dobrémi
  • w dopełniaczu i celowniku rzeczowników rodzaju żeńskiego w liczbie pojedynczej końcówka -ej przeszła w -i, np. nasi, dobri
  • ó (o pochylone) wymawiane było albo jako ů (samogłoska pośrednia pomiędzy o i u) albo jako u (tak jak ogólnopolskie ó)
  • przejście nagłosowego ja- w je- i ra- w re-
  • przejście a w e lub e w a
  • m' (miękkie m) wymawiane było albo jako albo ń, np. mniasto/niasto (miasto)
  • ř (rz) wymawiane było jako , np. grżip (grzyb), ale z czasem upodobniło się do ż (tak jak w języku ogólnopolskim), które jednak nie ulega mazurzeniu
  • zamiana zbitki spółgłoskowej kt w cht, np. chto (kto)
  • przejście -jd- w -ńd-, np. przyńdo (przyjdą)
  • silne utrzymanie e ruchomego w końcówkach takich jak -ek, np. ŁekŁku, por. ogólnopolskie lekleku
  • hipotetyczne występowanie ë (szwy kaszubskiej)[14] w wyrazach takich jak brële, mlëko (okulary, mleko)
  • liczne germanizmy (z dialektu dolnopruskiego) i bałtyzmy (z języka pruskiego i jaćwieskiego), obecne nawet w podstawowej komunikacji

Gwara prusko-mazurska posiada wiele wspólnych cech z gwarą warmińską i kurpiowską.

Zobacz też[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]

Przypisy[edytuj]

  1. Stanisław Urbańczyk: Zarys dialektologii polskiej. Warszawa: PWN, 1972.
  2. Gwary polskie - Nowsze dialekty mieszane
  3. A. Zielińska – Staroobrzędowcy w Hamburgu
  4. – artykuł Gerda Hentschela "Masurisch"
  5. Dialekty Warminsko-Mazurskie
  6. Mazuria.tv - Multimedialny Portal o Mazurach - Kultura mazurska zagościła w Sorkwitach, mazuria.tv [dostęp 2016-08-15].
  7. Festiwal Kultury Mazurskiej w Sorkwitach - byliśmy tam z mazurską gadką - Radio WNET, Radio Wnet [dostęp 2016-08-18].
  8. JUBILEUSZ 5-LECIA ZESPOŁU LUDOWEGO "MAZURSKA KOSACZEWINA" - Profil użytkownika Agnieszka Roszig - Kętrzyn, ketrzyn.wm.pl [dostęp 2016-08-15].
  9. Mrągowo - www.Mragowo24.info - twoje źródło informacji lokalnych - telewizja internetowaM. - - - Mrągowo Mrągowo - www.Mragowo24.info - twoje źródło informacji lokalnych - telewizja internetowaM. - - -, Mrągowianie zapoznali się z gwarą mazurską - Mragowo24.info, mragowo24.info [dostęp 2016-08-15].
  10. VIII Konkurs Mowy Mazurskiej „MAZURZYMY PO KĘTRZYŃSKU”Informacja Turystyczna Kętrzyn « Informacja Turystyczna Kętrzyn, Informacja Turystyczna Kętrzyn, 7 maja 2015 [dostęp 2016-08-15].
  11. Po kętrzyńsku mazurzy coraz więcej osóbNasze Miasto Kętrzyn « Nasze Miasto Kętrzyn, Nasze Miasto Kętrzyn, 27 maja 2015 [dostęp 2016-08-15] (pol.).
  12. Studenci uczą mazurskiej gwary w internecie | Aktualności o polskiej nauce, badaniach, wydarzeniach, polskich uczelniach i instytutach badawczych, naukawpolsce.pap.pl [dostęp 2016-08-15].
  13. Mazurska gadka, www.wiadomosci24.pl [dostęp 2016-08-12].
  14. Słowniczek gwary mazurskiej