Pisz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia hasła Pisz.
Pisz
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Plac Daszyńskiego z ratuszem
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  warmińsko-mazurskie
Powiat piski
Gmina Pisz
Data założenia 1367
Prawa miejskie 1645
Burmistrz Andrzej Janusz Szymborski
Powierzchnia 10,08 km²
Wysokość ok. 115 m n.p.m.
Populacja (31.12.2017)
• liczba ludności
• gęstość

19 386[1][2]
1923,2 os./km²
Strefa numeracyjna 87
Kod pocztowy 12-200
Tablice rejestracyjne NPI
Położenie na mapie gminy Pisz
Mapa konturowa gminy Pisz, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Pisz”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry po prawej znajduje się punkt z opisem „Pisz”
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa konturowa województwa warmińsko-mazurskiego, po prawej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Pisz”
Położenie na mapie powiatu piskiego
Mapa konturowa powiatu piskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Pisz”
Ziemia53°37′44″N 21°48′45″E/53,628889 21,812500
TERC (TERYT) 2816034
SIMC 0977835
Urząd miejski
ul. Gizewiusza 5
12-200 Pisz
Strona internetowa

Pisz (dawniej Jańsbork albo Jansbork[3], niem. Johannisburg, prus. Pīsis) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie piskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Pisz, w południowo-wschodniej części Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, nad jeziorem Roś i nad wypływającą z niego rzeką Pisą. Miasto otacza Puszcza Piska. Pisz leży na Mazurach[4], na obszarze dawnej Galindii[5][6]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. suwalskiego.

Według danych z 1 stycznia 2018 Pisz liczył 19 386 mieszkańców a powierzchnia miasta wynosiła 10,01 km²[7].

Gmina Pisz jest największą obszarowo gminą w Polsce – 634 km². Około 2/3 jeziora Śniardwy leży w jej granicach.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pozostałości zamku w Piszu
  • 1344/1345 – wzniesienie zamku obronnego na prawym brzegu rzeki Pisy,
  • 1361 – oblężenie i spalenie zamku przez księcia litewskiego Kiejstuta,
  • 1366 – ponowny szturm i zburzenie zamku przez Litwinów,
  • 1367 – Komtur bałgijski Ulryk Fricke nadał prawa bartne osadzie przy zamku Johannisburg
  • 1379 – Ziemię Piską odwiedził Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego Winrich von Kniprode
  • 1422 – początek planowego osadnictwa na terenie powiatu piskiego; Pisz powstał jako osada bartnicza, funkcjonująca jako wieś zagrodnicza, zasiedlona wolnymi pruskimi, posiadającymi prawo bartnictwa, rybołówstwa i myślistwa. Na początku XV w. (1424) pojawiła się w dokumentach wzmianka o sołtysie, co wskazywałoby na funkcjonująca już wieś. Wspomniany sołtys wymieniany jest także jako starosta bartny w 1450 r. Prawdopodobnie w tym czasie w pobliżu zamku funkcjonowały już karczmy i kramy rzemieślnicze.
  • 1449 – Potwierdzone istnienie kościoła i szkoły, budowa mostu zwodzonego na Pisie,
  • 1451 – pobyt w Piszu wielkiego mistrza Ludwika von Erlichshausena; nieudana próba lokacji miasta. Przywilej lokacyjny nadawał 200 łanów na prawie chełmińskim, a sołtysem i zasadźca jednocześnie był niejaki Wawrzyniec Allwun i otrzymał 30 łanów i trzy parcele w mieście. Na utrzymanie plebana wyznaczono 10 łanów. Mieszkańcy lokowanego miasta otrzymali 110 łanów wolnych od obciążeń oraz 50 łanów czynszowych, dla których wyznaczono 10 lat wolnizny. Wojna trzynastoletnia uniemożliwiła zasiedlenie miasta i nadanej ziemi.
  • 1455 – powstanie chłopskie podczas wojny trzynastoletniej, zajęcie zamku piskiego przez powstańców
  • 1466 – Pisz zostaje lennem Korony Królestwa Polskiego
  • 1519–1521 – ostatnia wojna polsko-krzyżacka; zajęcie zamku przez oddział polski pod dowództwem Jerzego Talfusa,
  • 1525 – Sekularyzacja Zakonu Krzyżackiego; początki luteranizmu na Mazurach,
  • 1639 – pobyt w Piszu króla polskiego Władysława IV Wazy,
  • 1645 – Pisz otrzymał prawa miejskie nadane przez elektora Fryderyka Wilhelma,
  • 1656–1657 – częściowe zniszczenie ziemi piskiej przez Tatarów w okresie potopu szwedzkiego,
  • 1658 – osiedlenie braci polskich na Ziemi Piskiej,
  • 1665 – synod braci polskich w Kotle,
Wieża kościoła św. Jana Chrzciciela, sięgająca 1694 r.
Kamienica z XIX wieku
  • 1814 – uruchomienie żeglugi z Pisza do Rynu i Gdańska,
  • 1818 – Pisz został siedzibą powiatu,
  • 1830 – organizowanie się ochotniczych oddziałów wojskowych na terenie ziemi piskiej wspierających powstanie listopadowe w Polsce,
  • 1843 – odbudowa zniszczonego kościoła w Piszu,
  • 1856 – powstanie w Piszu straży pożarnej,
  • 1863 – udział mieszkańców ziemi piskiej w powstaniu styczniowym,
  • 1884–1885 – połączenie kolejowe Pisza z Olsztynem i Ełkiem,
  • 1890 – powiat piski zamieszkiwało 48 747 osób, w tym 37 tys. Polaków[8], co stanowiło 76% populacji
  • 1900 – budowa ratusza,
  • 1901 – w parafii piskiej mieszkało 5000 Polaków i 3800 Niemców,
  • 1903 – oddanie do użytku cegielni silikatowej,
  • 1905 – budowa linii kolejowej Pisz – Orzysz,
  • 1907 – założenie wodociągu i gazowni, budowa wieży ciśnień,
  • 1908 – otwarcie szpitala powiatowego; budowa linii kolejowej Pisz – Dłutowo,
  • 1910 – w powiecie piskim 33.344 osoby zadeklarowały jako ojczysty język polski, zaś 16 379 osób – język niemiecki,
  • 1913 – powstanie rzeźni miejskiej,
Zniszczony Pisz w czasie I wojny światowej
  • 1914 i 1915 – dwukrotna okupacja Pisza przez Rosjan podczas I wojny światowej,
  • 1920 – plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu; w powiecie piskim za Niemcami pada 33.817 głosów, za Polską – jedynie 14
  • 1925 – zbudowanie podstacji elektrowni,
  • 1933 – przeprowadzenie generalnego remontu kościoła pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela,
Mogiła żołnierzy polskich poległych w II wojnie światowej na Cmentarzu Komunalnym
  • 1939 – budowa schronów wojskowych, w tym pierwszego na świecie schronu biernego typu regelbau 502,
  • 24/25 I 1945 – zajęcie Pisza przez żołnierzy Armii Czerwonej z 307 dywizji piechoty dowodzonej przez generała majora B. Dołmatowa; zniszczenie zabudowy miasta w niemal 70%
  • 1945
    • przyłączenie miasta do Polski, wysiedlenie ludności uznanej za niepolską,
    • przeniesienie siedziby starostwa z Białej Piskiej do Pisza,
    • otwarcie szkoły podstawowej,
    • uruchomienie elektrowni i poczty,
    • powołanie Urzędu Ziemskiego,
    • powołanie spisu powszechnego (w powiecie mieszkało 700 osób),
    • powstał PSS „Osadnik w Piszu”,
  • 1946
  • 1948 – uruchomiono Piskie Zakłady Przemysłu Sklejek,
  • 1960 – oddano do użytku budynek Domu Kultury w Piszu,
  • 1969 – powstało Muzeum Ziemi Piskiej,
  • 1975 – na skutek reformy administracyjnej w Polsce powiat Pisz został zlikwidowany,
  • 1987 – w Turnieju Miast Pisz przegrał ze Słubicami,
  • 1989 – pierwsze demokratyczne wybory do samorządu gminnego. Burmistrzem Pisza zostaje Andrzej Wróblewski. W następnych latach (do 2002) urząd ten piastuje Janusz Puchalski,
Starostwo Powiatowe w Piszu
  • 1995 – ukazał się pierwszy numer nowej edycji czasopisma popularno-naukowego „Znad Pisy”,
  • 1998 – podpisanie porozumienia o partnerstwie między Piszem a powiatem Schleswig-Flensburg;
  • 1999 – po reformie administracyjnej ponowne powołanie starostwa powiatowego. Starostą zostaje Marek Konopka,
  • 2000 – Radosław Sobczak z Pisza zakwalifikował się jako jedyny Polak do finału Konkursu Chopinowskiego,
  • 2002 – 4 lipca nad Puszczą Piską przechodzi największy w historii huragan. W samym tylko Nadleśnictwie Pisz w ciągu 15 minut uszkodzonych zostaje 12 tys. ha lasów,
  • 2004 – uruchomienie ekologicznej ciepłowni dla miasta Pisz. Jest to największa tego rodzaju ciepłownia w Polsce, która wykorzystuje tylko odnawialne źródła energii – biomasę. Inwestycja współfinansowana przez EkoFundusz.
  • 2009 – 26 czerwca nastąpiło otwarcie nowego mostu nad Pisą w celu zmiany przebiegu obu dróg krajowych przez miasto (nr 58 i 63; obecnie ul. Mecenasa Andrzeja Stefana Mireckiego)[10].
  • 2019 – zakończenie remontu linii kolejowej nr 219, w tym przebudowa stacji Pisz, wymiana przęsła mostu nad Pisą i budowa przystanku osobowego Pisz Wschodni.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Baszta
  • Kościół św. Jana Chrzciciela – zabytkowy kościół (do 1945 świątynia ewangelicka), którego najstarszy element, wieża, pochodzi z 1694. Ściany z ryglówki wzniesione w 1737. Wieża murowana i otynkowana; składa się z trzech kondygnacji z otworem wejściowym na osi, zamykającym się półkoliście. Dach wieży, namiotowy, przechodzi w latarnię ośmioboczną. Na niej znajduje się zegar, a od 1739 krzyż. Hełm wieży pochodzi z czasów późniejszych. Sam kościół, wzniesiony w ostatnich latach XVII wieku, został przebudowany w 1843. We wnętrzu kościoła zachował się ołtarz główny z okresu późnego renesansu, odnowiony w 1696 oraz barokowa ambona pochodząca z 1701. Z XVII wieku pochodzą: krucyfiks drewniany, polichromowany, polichromowany pelikan oraz chrzcielnica
  • Ratusz – neogotycki ratusz z 1900 wzniesiony za pieniądze pochodzące z kontrybucji po wygranej wojnie z Francją w 1871. Mieszczą się w nim między innymi Muzeum Ziemi Piskiej, Starostwo Powiatowe i Urząd Stanu Cywilnego
  • Pozostałości zamku – fragmenty muru oraz fundamenty byłego zamku krzyżackiego przy ul. Gizewiusza
  • Miejska zabudowa mieszkalna:
    • Trzy domy w stylu barokowym:
      • Dom Królewski – parterowy dom z XVIII w. przy ul. Rybackiej 8, którego nazwa nawiązuje do rzekomego pobytu króla Polski Augusta II Mocnego[11]
      • dwa piętrowe domy przy ul. Lipowej 5 i 22 (stara numeracja) z XIX wieku. Wszystkie są murowane, otynkowane, założone na planie prostokąta, dwudzielne
    • Domy przy ul. Rybackiej oznaczone numerami: 9, 12, 13, 15, 16, 17, 18 i 30 pochodzące z I. połowy XIX wieku. Wszystkie są parterowe, murowane, tynkowane, założone na planie prostokąta
    • Przy placu Daszyńskiego, z bogatej niegdyś secesyjnej zabudowy miasta pozostały jedynie dwa zabytkowe budynki (nr 8 i 14).
  • Baszta – neogotycki budynek dawnej słodowni nieistniejącego już browaru[12] z końca XIX wieku. Mieści się na zapleczu ratusza
  • Nieczynna komunalna wieża ciśnień z 1907
  • Kolejowa wieża ciśnień z 1919
  • Kamienna Baba – pamiątka pozostawiona przez Prusów, odnaleziona w pobliskich Wejsunach w 1872. Obelisk z różowawego głazu (140 cm wys.), z niewyraźnie zarysowaną twarzą, przedstawia prawdopodobnie jakiegoś staropruskiego boga
  • Budynek przemysłowo-magazynowy z przełomu XIX/XX w.
  • Zespół ośmiu niemieckich schronów wojskowych wybudowanych w latach 1939-1944, w tym jedyny w Polsce schron bierny typu Regelbau 502 – główny schron zespołu, odnowiony, zawierający ekspozycję militarno-historyczną. Ponadto na kompleks składają się także odnowiony schron bojowy CKM i działa przeciwpancernego oraz sześć nieodnowionych schronów – bojowych i biernych. Kompleks tworzy trasę historyczną „Piska Pozycja Ryglowa” i jest dostępny do bezpłatnego zwiedzania

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 31 grudnia 2010 miasto miało 19 439 mieszkańców[15].

Plac Daszyńskiego

    Liczba mieszkańców w latach
    

  • Piramida wieku mieszkańców Pisza w 2014 roku[1].


Piramida wieku Pisz.png

Transport[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta znajduje się dworzec kolejowy Pisz. Oprócz tego zbudowano w 2019 r. nowy przystanek osobowy Pisz Wschodni[16], który zlokalizowany jest w pobliżu Osiedla Wschód.

W mieście znajduje się dworzec autobusowy, z którego można dojechać do Olsztyna, Gdańska, Białegostoku, Ełku i Warszawy.

W Piszu funkcjonuje komunikacja miejska, która obsługuje miasto i pobliskie miejscowości, m.in. Karwik czy Snopki[17].

Sport[edytuj | edytuj kod]

Klub piłkarski Mazur Pisz. Aktualnie występuje w klasie okręgowej, w I grupie warmińsko-mazurskiej.

  • Pełna nazwa: klub sportowy Mazur Pisz
  • Rok założenia: 1951[potrzebny przypis]
  • Barwy: zielono-niebiesko-czerwone
  • Stadion: stadion miejski w Piszu
pojemność: 2000[potrzebny przypis]
wymiary boiska: 103 m x 67 m[potrzebny przypis]

Klub koszykarski TSK Roś.

Logo klubu

Sekcja MMA i brazylijskiego Jiu-Jitsu – ALLIANCE TEAM

  • Pełna nazwa: ALLIANCE TEAM PISZ[18]
  • Rok założenia: 2012
  • Barwy: żółto-czarne
  • Osiągnięcia: II miejsce w kat.-76 kg i III miejsce w kat.-65 kg na V Mistrzostwach Polski Mazowsza ADCC – 15.06.2013r

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Ulica Rybacka, po prawej tzw. Dom Królewski

Miasta i gminy partnerskie[19]:

Urodzeni w Piszu[edytuj | edytuj kod]

  • Jerzy Krzysztof Pisański (XVIII w.), uczony, autor pierwszej historii Prus
  • Gustaw Gizewiusz (XIX w.), działacz mazurski, autor głośnej pracy „Polska kwestia językowa w Prusach”, współredaktor dwóch gazet wychodzących w języku polskim na Mazurach
  • Marek Szczech – piłkarz, reprezentant Polski, zmarł w 2003
  • Zbigniew Włodkowski (ur. 30 kwietnia 1961 w Piszu) – polski polityk (PSL), nauczyciel i samorządowiec, poseł na Sejm V kadencji, od 28 listopada 2007 podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej.
  • Jerzy Małecki (ur. 23 kwietnia 1972 w Piszu) – polski polityk (PiS), bankowiec i samorządowiec, poseł na Sejm VIII kadencji, wcześniej wieloletni radny powiatu piskiego.
  • Iga Grzywacka – polska aktorka teatralno-musicalowa i wokalistka, a także I Wicemiss Podlasia 2011 oraz półfinalistka Miss Polski 2011.
  • Marianne Strobl-Hold (ur. 15 maja 1933 r. Marianne Weiss w Johannisburgu, Prusy Wschodnie (obecnie Pisz, Polska), † 11 września 1994 r. W Lugano) była niemiecką aktorką.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Pisz w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2016-01-12] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018r.
  3. Dz.U. 1945 nr 33 poz. 196
  4. Słownik historii Polski, red. nacz. Tadeusz Łepkowski. Wiedza Powszechna, Warszawa 1973, wyd. VI, s. 247.
  5. Materiały do dziejów nowożytnych ziem zachodnich, t. V. Instytut Zachodni, Poznań 1961, s. 449.
  6. Pisz i Orzysz. Miniprzewodnik. Wydawnictwo Helion S.A., 2012. ​ISBN 978-83-785-3288-0
  7. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  8. Deutsche Verwaltungsgeschichte Ostpreußen, Kreis Johannisburg, verwaltungsgeschichte.de:80 [dostęp 2018-07-15] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-23].
  9. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85).
  10. Nowy most nad Pisą i przebudowa dróg w Piszu. 2009-06-26. [dostęp 2010-06-24].
  11. Dom Królewski Pisz, pisz.info.pl [dostęp 2019-01-27] (pol.).
  12. Bildarchiv Ostpreußen (niem.). Bild-Id 35566 [dostęp 2013-01-09].
  13. Andrzej Kopiczko, Panorama wyznaniowa województwa olsztyńskiego po II wojnie światowej, ss. 63, 64
  14. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-19].
  15. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-06-10. ISSN 1734-6118.
  16. Modernizacja linii kolejowej - umowa podpisana, pisz.wm.pl [dostęp 2018-07-01].
  17. Pisz - Portal Miejski: Komunikacja miejska, pisz.pl [dostęp 2018-07-01] (ang.).
  18. profil ALLIANCE TEAM PISZ na facebook
  19. samorządy partnerskie (pol.). [dostęp 2011-11-08].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Grzegorz Białuński: Kolonizacja Wielkiej Puszczy (do 1568 roku) – starostwa piskie, ełckie, straduńskie, zelkowskie i węgoborskie (węgorzewskie). Olsztyn, OBN, 2002, 237 str., ​ISBN 83-87643-97-1​, ISSN 0585-3893

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]