Egzekucja na górze Gruszka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Egzekucja na górze Gruszka, także Mord na Gruszcemasowa zbrodnia na 112 obywatelach polskich, dokonana przez funkcjonariuszy niemieckiej policji porządkowej 5 lipca 1940 na górze Gruszka ponad Tarnawą Górną.

Upamiętnienie u podnóża góry Gruszka
Zabudowania byłego więzienia w Sanoku, gdzie przetrzymywano ofiary przed egzekucją
Przyległy do aresztu budynek sądu w Sanoku – miejsce wydania wyroków śmierci

Historia[edytuj | edytuj kod]

Areszt i wyrok (Sanok)[edytuj | edytuj kod]

Podczas II wojny światowej, w ramach Akcji AB, okupanci niemieccy przystąpili do „opróżniania” więzienia w Sanoku. W marcu 1940 osadzonych było tam 320 osób, a według stanu z 18 maja 1940 przebywało w zakładzie już 619 więźniów, podczas gdy przyjęta norma przewidywała 220 miejsc[1]. W większości wypadków byli to tzw. „węgiernicy” (przez samych Niemców określani niekiedy jako „polscy legioniści”[1]), uciekinierzy z terenu okupowanej Polski, usiłujący przedostać się do polskich oddziałów we Francji, których aresztowano podczas próby nielegalnego przekroczenia granicy ze Słowacją lub Węgrami głównie w okolicach miejscowości Baligród, Balnica, Cisna, Komańcza, Żubracze[1] (zatrzymań tychże Polaków dokonywali funkcjonariusze niemieckich służb – policja graniczna, żandarmeria, straż celna – przy współpracy z policją ukraińską, a także wskutek działań cywilnych nacjonalistów ukraińskich)[1][2][3][4]. Zatrzymani byli poddawani śledztwu i torturom w Grenzkommissariat Sicherheitspolizei (Komisariat Graniczny Policji Bezpieczeństwa) Sanok[5].

14 czerwca 1940 kilkudziesięciu Polaków osadzonych uprzednio w więzieniu w Sanoku (w tym ośmiu pochodzących z Sanoka i sąsiednich wsi) znalazło się w pierwszym transporcie więźniów skierowanym z Tarnowa do obozu koncentracyjnego KL Auschwitz[6][7]. Relację dotyczącą osadzonych złożył strażnik więzienia w Sanoku, Nestor Kiszka ps. „Neron”, zaprzysiężony do polskiej działalności podziemnej, który podczas pracy dostarczał aresztowanym m.in. żywność, lekarstwa i przekazywał grypsy[8]. Według niego w połowie czerwca 1940 w sanockim więzieniu miał miejsce bunt wraz z próbą ucieczki podjętą przez więźniów, co zostało stłumione przez Niemców[8]. Wskutek masowych zatrzymań, liczba osadzonych w więzieniu w Sanoku pod koniec czerwca 1940 wynosiła 1564 osoby wobec ww. limitu 220 osób (w celach przeznaczonych dla 6 osób przebywało ok. 50-60 ludzi)[9]. W jeden z czerwcowych dni 1940 wywoływano z cel sanockiego więzienia o 10 osób, konwojowano je do położonego tuż obok budynku Sądu Grodzkiego, gdzie przeprowadzano quasi rozprawę sądową, polegającą jedynie na postawieniu pytania czy osadzony przed zatrzymaniem usiłował przekroczyć granicę zmierzając do legionów polskich na Węgrzech, po czym rozprawę zamykano i odprowadzano oskarżonych z powrotem do cel[5]. Analogicznie w dniu 4 lipca 1940 więźniowie byli prowadzeni grupami po 10 osób szpalerem z więzienia do budynku sądu, tam następowało formalnie przesłuchanie (w czasie którego Niemcy zadawali jednakowe pytanie: czy oskarżony szedł do polskich legionów na Węgry[10]), a po godz. 15 w wyreżyserowanym przez Niemców procesie ogłaszany im wyrok kary śmierci przez rozstrzelanie, wydany przez niemiecki Sondergericht (sąd specjalny[10][8][11][12] wzgl. Sąd Doraźny z Rzeszowa o charakterze policyjnym[13], jednocześnie informując, iż Generalny Gubernator okupowanych obszarów polskich Hans Frank nie skorzystał wobec nich z prawa łaski[5]). Wśród osądzonych wówczas były osoby zatrzymane przy próbie nielegalnego przekroczenia granicy w stronę południową oraz miejscowi sanoczanie (osadzeni w więzieniu byli wówczas przedstawiciele inteligencji, prawnicy, lekarze, oficerowie księża, młodzież szkolna)[8].

Egzekucja (góra Gruszka)[edytuj | edytuj kod]

Po ogłoszeniu wyroków skazani byli kierowani do cel przejściowych tj. cel śmierci[8]. Następnie wszyscy skazani w liczbie 115 zostali przeniesieni do osobnej celi zbiorczej, ulokowanej na kondygnacji parterowej więzienia[5]), gdzie spędzili wspólnie noc 4/5 lipca 1940[11]. Po upływie ok. 12 godzin od czasu ogłoszenia wyroków, wczesnym ranem ok. godz 3 w dniu 5 lipca 1940 (według innej wersji już około północy[5])) skazani byli wyprowadzeni z celi w porządku alfabetycznym, kierowani na dziedziniec więzienia i wprowadzani do podstawionych czterech policyjnych samochodów transportowych[8][5])[11]. Według relacji N. Kiszki więźniowie w tym czasie stawiali czynny opór[8]. Aktem osobistej odwagi wykazała się Leokadia Górska (ur. żona kapitana z garnizonującego do 1939 w Sanoku 2 Pułku Strzelców Podhalańskich[12]), która protestowała znieważając Niemców[8]. W początkowej fazie transportowania osób, były one prowadzone swobodnie, zaś następnie (wskutek podjętej próby ucieczki) skazani byli skuwani parami[8] (według relacji Jana Barańskiego - skuwani zasadniczo po 5 osób[14]). Na okrytej plandeką powierzchni załadunkowej ciężarówek więźniowie byli sadowieni na ławkach po dwóch plecami do siebie, zaś strzegli ich na przemian Niemcy uzbrojeni w karabiny[8][11][5][11]. Po załadowaniu ciężarówek Niemcy wywieźli z Sanoka więźniów w kierunku południowym przez Zagórz na obszary leśny, położony na stoku góry Gruszka powyżej Tarnawy Górnej[15]. Las był w tym czasie otoczony przez niemiecką policję i wojsko[15]. Zaangażowane przez Niemców oddziały robotnicze, złożone z osób narodowości niemieckiej, dokonały uprzednio wykopania dołów[15]. Przywiezieni na miejsce skazańcy byli ustawiani nad dołami i rozstrzeliwani przy pomocy karabinów maszynowych[11][15][16][17]. Po dokonaniu egzekucji pierwszego transportu, cztery pojazdy ciężarowe powróciły do Sanoka, po czym dokonano transportu następnej grupy skazanych w to samo miejsce, gdzie ponownie dokonano egzekucji[18]. Rozstrzeliwanie zakończono przed godz. 5 rano w dniu 6 czerwca[18]. Według N. Kiszki w sumie Niemcy zorganizowali trzy transporty (zgodnie z jego relacją ostatni z nich odjechał z więzienia kilka minut po godz. 6)[8]. Według Jana Barańskiego łącznie przeprowadzono siedem transportów[14].

Egzekucje przeprowadzili funkcjonariusze niemieckiego 45. batalionu policyjnego (niem. Polizei-Bataillon 45), stacjonującego w Rzeszowie[18][a]. W trakcie egzekucji Niemcy uruchomili silniki pojazdów celem zagłuszenia strzałów z broni oraz krzyków ofiar[15]. Masowe groby zostały zasypane, a teren wyrównany i ugnieciony przy pomocy samochodów ciężarowych[15]. Celem ukrycia miejsca zbrodni ułożono na nim dwa ścięte w pobliżu świerki[18]. Następnie na tym terenie zostały zasadzone drzewka[15].

Rankiem tuż po egzekucji dwaj mieszkańcy z Tarnawy Górnej dotarli na obszar zbrodni, zauważając poruszający się grunt masowego grobu[18]. Usiłując rozkopać to miejsca natrafili na ciało Leokadii Górskiej, jednak wobec zbliżania się tamże niemieckich funkcjonariuszy z psami, oddalili się stamtąd[18]. Władze niemieckie wydały ludności Tarnawy Górnej zakaz wstępowania na teren leśny w okolicy dokonania zbrodni[15]. Pomimo tego niektórzy mieszkańcy udali się na miejsce egzekucji, gdzie odnaleźli części garderoby ofiar, w tym damskiej[15].

W oficjalnym rejestrze administracji niemieckiego więzienia w Sanoku z lat 1939-1940 dokonywano adnotacji samobójstwo przy 113 więźniach skazanych na karę śmierci[19][12][20].

Ofiary egzekucji[edytuj | edytuj kod]

Ofiarami byli Polacy pochodzący z różnych regionów kraju (m.in. Warszawa, Poznań, Lublin, Bydgoszcz, Gdynia, Tczew, Kraków, Kielce, Łódź, Częstochowa, Czeladź, Skarżysko-Kamienna, Zamość[21], natomiast z Sanoka pochodziło 12 osób[12]) oraz z różnych środowisk i reprezentujących warstwy społeczne i różne profesje[18] (dwie osoby z tytułem naukowym doktora, jeden inżynier, 19 uczniów szkół średnich, 6 studentów, lekarze, handlowcy, robotnicy, rolnicy)[12][17][22][23]. Zazwyczaj były to osoby zatrzymane podczas próby nielegalnego przekroczenia granicy Generalnego Gubernatorstwa. Dziesięcioro zamordowanych pochodziło z terenu powiatu sanockiego. Wśród ofiar byli oficerowie Wojska Polskiego, w tym były kpt. Czesław Wawrosz, kpt. dr Grzegorz Woźniakowski (ur. 1909, lekarz), kpt. Jan Drabik[12], por. Kazimierz Bielnicki (ur. 1898, adwokat ze Skarżyska-Kamiennej[24])[25][26][23], a ponadto zginęli m.in. profesor Józef Rec i dwaj wychowankowie (Jerzy Hertig, Tadeusz Nunberg) z Gimnazjum Męskiego w Sanoku, Fryderyk Sedlak (rządca majątku w Myczkowie), Zygmunt Skarżyński (sędzia Sądu Grodzkiego), Tadeusz Twardowski (drukarz z Poznania[27]) oraz jako jedyna kobieta wśród ofiar, wspomniana Leokadia Górska (ur. 1901)[23][28][29][30]. Część zamordowanych została wcześniej zadenuncjowana przez członków Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, współpracujących z Niemcami i przez ukraińską policją pomocniczą[b][7].

Wobec oficjalnej liczby 113 skazanych na karę śmierci oraz przy uwzględnieniu jednej osoby, która zbiegła z transportu, przyjęto, że na górze Gruszka rozstrzelano 112 osób[18]. Podczas transportowania na miejsce egzekucji jeden ze skazanych, 20-letni Jan Schaller[31] dokonał udanej próby ucieczki (wcześniej, podczas wyprowadzania z celi podciął sobie żyły i w stanie rzekomego osłabienia został usadzony na ostatniej ławce w ciężarówce), w ciemności wyskakując z jadącej ciężarówki[11][23][10][32]. Innym uciekinierem miał być Jan Barański, który w swojej relacji wskazał, że po przyjeździe w ostatnim siódmym transporcie ciężarówką na miejsce egzekucji, będąc pierwotnie skutym tylko z dwoma innymi skazanymi, zauważył że z rąk obsunął mu się łańcuch, po czym zaatakował konwojentów, odebrał jednemu z nich broń i zbiegł wraz z dwoma towarzyszami (jeden z nich był kierownikiem szkoły w Kętach)[14]. Inskrypcja na pomniku w miejscu egzekucji oraz tablica informacyjna na zbiorowej mogile ofiar na cmentarzu w Sanoku, a także niektóre inne źródła podały liczbę 115 ofiar[33]. Biorąc pod uwagę łączną liczbę transportowanych skazańców z sanockiego więzienia, prawidłowym rozmiarem mogło być 114, jako że śmierci uniknął Jan Schaller[11]. Dokument pod nazwą Lista zamordowanych na Gruszce 5/6 lipca 1940 roku (wykaz sporządzony przez B.R na podstawie księgi więziennej) podała liczbę 112 ofiar egzekucji (tyleż samo nazwisk zostało wymienionych na tablicach upamiętniających na cmentarzu w Sanoku)[23][19]. W artykule prasowym z 1946 sprzed dokonania ekshumacji anonsowano, że w egzekucji śmierć poniosło 189 osób, w tym 178 oficerów, 8 kobiet i 3 księży[15]. Jak podał Zbigniew Osenkowski, Niemcy podczas transportu schwytali kilku chłopów, których dołączyli do grupy skazańców[32]. Z kolei Mieczysław Przystasz w 1967 podał, że wśród ofiar było 104 Polaków osadzonych uprzednio w sanockim więzieniu oraz 14 Polaków przetrzymywanych wcześniej w sanockiej siedzibie gestapo[17].

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ofiary egzekucji na górze Gruszka.

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Mogiła zbiorowa i pomnik na Cmentarzu Centralnym w Sanoku

Jeszcze w trakcie okupacji niemieckiej miejscowa ludność miała umieścić w miejscu egzekucji tabliczkę z napisem: Tu spoczywają bohaterowie polscy[15]. Po przejęciu władzy przez komunistów i nastaniu Polski Ludowej 20 sierpnia 1946 Powiatowa Rada Narodowa w Lesku podjęła uchwałę o przeprowadzeniu ekshumacji ofiar egzekucji[15]. W tym celu został powołany tamże specjalny komitet mający zadanie przeprowadzenie ekshumacji oraz przeniesienie ciał ofiar na cmentarz w Lesku[15]. Po dokonaniu ekshumacji – według różnych źródeł jesienią 1946[12] lub w 1947[34][c]. Przewiezione do Sanoka w kilkunastu trumnach zostały najpierw umieszczone publicznie przed budynkiem kamienicy w centrum miasta i tam odbyły się uroczystości żałobne[12]. Następnie szczątki ofiar, przy asyście żołnierzy Wojska Polskiego, zostały przewiezione na cmentarz przy ul. Rymanowskiej w Sanoku i pochowane w zbiorowej mogile[12][34]. W późniejszym czasie postumencie z tablicą pamiątkową umieszczono rzeźbę Sokoła, wykonaną w 1939 roku przez Stanisława Jana Piątkiewicza, która pierwotnie była umieszczona na Gmachu Towarzystwa Gimnastycznego Sokół w Sanoku[12][35][36][37].

U podnóża wzniesienia Gruszka znajduje się zbiorowa mogiła ofiar egzekucji w formie ziemnego kurhanu, na którym w 1961 ustanowiono upamiętniający zbrodnię obelisk[38]. Znajduje się na nim krzyż Orderu Virtuti Militari, opleciony koroną z drutu kolczastego obejmującą trójkątną literę „P” oraz inskrypcją Cześć ich pamięci. Na tablicy pamiątkowej umieszczono inskrypcję:

Zginęli, abyśmy żyli wolni! Na tym miejscu dnia 5 lipca 1940 r. hitlerowcy rozstrzelali 115 polskich bojowników o wolność ojczyzny. Cześć ich pamięci! W XXI rocznicę – Z. B. o W. i D.[32]

Powyżej obelisku, gdzie znajduje się prostokątna zbiorowa mogiła, po prawej stronie umieszczono biało czerwony słup z tarczą noszącą inskrypcję

Miejsce uświęcone krwią Polaków poległych za wolność Ojczyzny – w XXXV rocznicę zwycięstwa nad faszyzmem. ZBoWiD.[39]

Fundatorem upamiętnień w okresie PRL był Związek Bojowników o Wolność i Demokrację.

Uroczystości rocznicowe w 2017. Na pierwszym planie organizatorka obchodów, komendantka sanockiego hufca ZHP, hm. Krystyna Chowaniec

W rocznicę egzekucji odbywają się uroczystości upamiętniające zarówno w miejscu jej dokonania, jak i w Sanoku przy zbiorowej mogile na cmentarzu[7][40][41][42][43]. Po 1989 organizatorem obchodów zostało koło Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej w Sanoku[44][45].

Tabliczka upamiętniająca ofiary egzekucji na górze Gruszka została umieszczona na Pomniku Synom Ziemi Sanockiej Poległym i Pomordowanym za Polskę w Sanoku, ustanowionym w 2005.

Następstwa[edytuj | edytuj kod]

  • W Sanoku zorganizowano spotkanie z krewnymi ofiar egzekucji, czego inicjatorem był Czesław Cyran, sędzia śledczy i szef sanockiej delegatury Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Rzeszowie[12].
  • W 1966 Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce prowadziła postępowanie mające na celu ustalenie szczegółów zbrodni popełnionych na terenie Polski przez jednostki Einsatzkommando, podległe dr. Ludwigowi Hahnowi na przełomie 1939/1940, w tym egzekucję dokonaną na górze Gruszka (w ówczesnym komunikacie Prokuratora Wojewódzkiego w Rzeszowie podano, iż egzekucja miała miejsce 6 lipca 1940 i zamordowano w jej trakcie 150 osób)[46].
  • W 1972 Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Rzeszowie prowadziła śledztwo przeciwko byłym funkcjonariuszom placówki gestapo w Sanoku (N. Humeniuk, N. Lesch, Arno vel Arnold Heinick), w sprawie dokonywania zabójstw podczas II wojny światowej, w tym m.in. mordu na górze Gruszka (w którym zastrzelono 112 Polaków) oraz stracenia 30 osób na starym cmentarzu w Sanoku[47].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Przed atakiem Niemiec na ZSRR z 22 czerwca 1941, 45. batalion policyjny oraz jego odpowiedniki nr 303 i 314 zostały podporządkowane Regimentowi Policyjnemu Rosja-Południe.
  2. „W denuncjowaniu ludności polskiej aktywnie pomagali Niemcom szowiniści spod znaku Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, która współdziałała z Niemcami oraz ukraińską policją. Codzienne aresztowania i rozstrzeliwania nabierały masowego charakteru. W dniu 5 lipca 1940 r. na zalesionym wzgórzu Gruszka, znajdującym się w odległości 1 km na południe od Leska, okupant dokonał egzekucji 112 Polaków, ujętych przy próbie przedostania się na Węgry i tych, którzy im pomagali. W egzekucji tej zginął prawdopodobnie kpt. Wawrosz, jeden z organizatorów przerzutów na Węgry, zadenuncjowany przez nacjonalistów ukraińskich i aresztowany przez Gestapo”. Patrz: Richard Szawloski: Wojna Polsko-Sowiecka 1939, t. I Monografia. 1995 s. 428 oraz Janusz Michalak: Lesko i okolice. Rzeszów 1986 s. 13. / Historyk Andrzej Brygidyn podał, że Wawrosz został aresztowany wskutek nieświadomej dekonspiracji dokonanej przez Józefa Reca, także organizatora szlaków przerzutowych, który był obiektem prowokacji ze strony gestapo i także zginął na Gruszce; por. Andrzej Brygidyn: Kryptonim „San”. Żołnierze sanockiego Obwodu Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej 1939-1944. Sanok: Społeczny Komitet Wydawniczy „San”, 1992, s. 47-48.
  3. Jan Barański wskazał, że w wyniku ekshumacji odkryto 125 ciał. Por. Jan Barański. W 30 rocznicę męczeństwa.. „Nowiny”, s. 3, Nr 174 (6584) z 26 czerwca 1970. .

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Cyran, Rachwał 1979 ↓, s. 43.
  2. Kowalski. Eksterminacja 1987 ↓, s. 41, 59-60.
  3. Franciszek Oberc. Nr 8: Samorząd Gminy Miasta Sanoka 1867–1990. Okupacyjna administracja Sanoka 1939-1944. „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”, s. 96-97, Sanok: 2008. Fundacja „Archiwum Ziemi Sanockiej”. ISSN 1731-870X. 
  4. Mańkowski 1992 ↓, s. 87.
  5. a b c d e f g Cyran, Rachwał 1979 ↓, s. 44.
  6. Pierwszy Transport do KL Auschwitz. chsro.pl. [dostęp 2017-01-03].
  7. a b c 70 rocznica mordu pod Gruszką: Uroczystości nad mogiłą pomordowanych na cmentarzu miejskim w Sanoku. sanok24.pl, 7 lipca 2010. [dostęp 4 sierpnia 2014].
  8. a b c d e f g h i j k Nestor Kiszka: Relacja Kiszki Nestora „Neron”. W: Andrzej Brygidyn, Magdalena Brygidyn-Paszkiewicz: Wspomnienia i relacje żołnierzy Sanockiego Obwodu Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej 1939-1944. Sanok: 2012, s. 222-224. ISBN 978-83-903080-5-0.
  9. Kowalski. Eksterminacja 1987 ↓, s. 41.
  10. a b c Kowalski. Eksterminacja 1987 ↓, s. 61.
  11. a b c d e f g h Jerzy Steinhauf. Ucieczka znad grobu. „Dziennik Polski”, s. 3-4, Nr 97 (8142) z 25 kwietnia 1970. 
  12. a b c d e f g h i j k Edward Zając. Nocna egzekucja. „Tygodnik Sanocki”. Nr 26 (4510), s. 11, 30 czerwca 2000. 
  13. Cyran, Rachwał 1979 ↓, s. 44, 46.
  14. a b c Jan Barański. W 30 rocznicę męczeństwa.. „Nowiny”, s. 3, Nr 174 (6584) z 26 czerwca 1970. 
  15. a b c d e f g h i j k l m Jan zginęli polscy oficerowie w lesie Gruszki. „Dziennik Rzeszowski”. 198 (419), s. 3, 1 września 1946. 
  16. Mańkowski 1992 ↓, s. 88.
  17. a b c Mieczysław Przystasz. Powiat sanocki w latach 1939–1947. „Rocznik Sanocki”. II, s. 247, 1967. Wydawnictwo Literackie. 
  18. a b c d e f g h Cyran, Rachwał 1979 ↓, s. 46.
  19. a b Kowalski. Eksterminacja 1987 ↓, s. 42.
  20. Archiwum Państwowe w Sanoku. Zespół 134, sygn. 98, 101.
  21. A umarł nie za siebie, lecz za wielu. „Gazeta Sanocka – Autosan”, s. 2, Nr 20 (65) z 1-15 listopada 1976. 
  22. Mieczysław Przystasz. Powiat sanocki w latach 1939–1947. „Rocznik Sanocki”. II, s. 265-266, 1967. Wydawnictwo Literackie. 
  23. a b c d e Lista zamordowanych na Gruszce 5/6 lipca 1940 roku (wykaz sporządzony przez B.R na podstawie księgi więziennej) oraz Czesław Cyran: Stanisław Zabierowski (red.): Studia nad okupacją hitlerowską południowo-wschodniej części Polski. T. I: Ludzie i dokumenty o więźniach politycznych więzienia w Sanoku w latach 1939–1944. Wykaz więźniów więzienia w Sanoku rozstrzelanych w Tarnawie Dolnej w lesie „na Gruszce” w dniu 5 VII 1940 r.. Rzeszów: Towarzystwo Naukowe w Rzeszowie i Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Rzeszowie, 1976, s. 86-91.
  24. Cyran, Rachwał 1979 ↓, s. 50.
  25. Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 891, 923.
  26. Rocznik Oficerski Rezerw 1934 ↓, s. 166, 676.
  27. Cyran, Rachwał 1979 ↓, s. 49.
  28. Zbigniew Dańczyszyn: Wychowankowie sanockiego gimnazjum w Oświęcimiu. W: Księga pamiątkowa Gimnazjum Męskiego w Sanoku 1888–1958. Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1958, s. 134, 137.
  29. Krystyna Chowaniec: 75 rocznica egzekucji na górze Gruszka. Hufiec ZHP Sanok, 2015-07-06. [dostęp 2016-09-24].
  30. Mogiła zbiorowa ofiar terroru. Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. [dostęp 2016-09-24].
  31. Jan Schaller (wzgl. Szaler, ur. 17 maja 1920 jako syn Józefa i Zofii, absolwent gimnazjum w Krakowie, podchorąży lotnictwa Wojska Polskiego, uczestnik kampanii wrześniowej 1939, w tym obrony Lwowa, po wojnie inżynier i urzędnik w Krakowie.
  32. a b c II wojna światowa. Okupacja – walka zbrojna – miejsca martyrologii. W: Zbigniew Osenkowski: Zagórz nad Osławą. Z dziejów miasta i gminy. Sanok: Oficyna Wydawnicza Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Grzegorza z Sanoka w Sanoku, 2006, s. 65. ISBN 83-922799-6-4.
  33. Andrzej Zagórski, Konspiracja w Sanoku w okresie okupacji, W latach drugiej wojny światowej i konspiracji, s. 738, w: Sanok. Dzieje miasta. Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995.
  34. a b Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 27.
  35. Rzeźba sokoła wystawiona na budynek "Sokoła". sokolsanok.pl, 29 czerwca 2012. [dostęp 4 sierpnia 2014].
  36. Kamienny sokół na cmentarzu sanockim. sokolsanok.pl. [dostęp 2012-12-01].
  37. Stefan Stefański. Kamienny sokół na cmentarzu sanockim. „Tygodnik Sanocki”, s. 10, Nr 7 (90) z 19 maja 1993. 
  38. Województwo krośnieńskie. W: Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa, lata wojny 1939-1945. Warszawa: Rada Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa / Sport i Turystyka, 1988, s. 392. ISBN 83-217-2709-3.
  39. II wojna światowa. Okupacja – walka zbrojna – miejsca martyrologii. W: Zbigniew Osenkowski: Zagórz nad Osławą. Z dziejów miasta i gminy. Sanok: Oficyna Wydawnicza Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Grzegorza z Sanoka w Sanoku, 2006, s. 66. ISBN 83-922799-6-4.
  40. 70 rocznica mordu na zboczach Gruszki. xn--naszepooniny-jcc.pl, 3 sierpnia 2014. [dostęp 4 sierpnia 2014].
  41. 71. rocznica mordu na Gruszce. pissanok.pl, 2011. [dostęp 4 sierpnia 2014].
  42. Rocznica egzekucji na Polakach pod Gruszką na Podkarpaciu. prawy.pl, 6 lipca 2014. [dostęp 4 sierpnia 2014].
  43. 72. rocznica wydarzeń na Gruszce k. Tarnawy Górnej. pissanok.pl, 7 lipca 2012. [dostęp 4 sierpnia 2014].
  44. W hołdzie poległym. „Tygodnik Sanocki”. 26 (242), s. 2, 28 czerwca 1996. 
  45. Pamiętny lipiec. „Tygodnik Sanocki”. 28 (244), s. 2, 12 lipca 1996. 
  46. Komunikat Prokuratora Wojewódzkiego w Rzeszowie. „Nowiny”, s. 3, Nr 142 z 17 czerwca 1966. 
  47. Komunikat Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich. „Nowiny”, s. 3, Nr 251 z 10 września 1972. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]