Cmentarz Centralny w Sanoku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Cmentarz Centralny w Sanoku
Obiekt zabytkowy nr rej. A-31 i A-32
z 20 grudnia 1982[1][2]
(A-31 – część przy ul. Rymanowskiej,
A-32 – część przy ul. Jana Matejki)
Główna aleja cmentarna przy ul. RymanowskiejPośrodku kaplica w centralnej części cmentarza.
Główna aleja cmentarna przy ul. Rymanowskiej
Pośrodku kaplica w centralnej części cmentarza.
Państwo  Polska
Miejscowość Sanok
Adres ul. Rymanowska 1
38-500 Sanok
Typ cmentarza komunalny
Wyznanie rzymskokatolickie
Stan cmentarza czynny
Data otwarcia 1896
Architekt Władysław Beksiński
Położenie na mapie Sanoka
Mapa lokalizacyjna Sanoka
Cmentarz Centralny w Sanoku
Cmentarz Centralny w Sanoku
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Cmentarz Centralny w Sanoku
Cmentarz Centralny w Sanoku
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Cmentarz Centralny w Sanoku
Cmentarz Centralny w Sanoku
Ziemia49°33′51″N 22°11′28″E/49,564167 22,191111

Cmentarz Centralny w Sanokucmentarz komunalny w Sanoku złożony jest z kilku części. Jako pierwsza została założona obecna część „Matejki Stary”, w późniejszym czasie ustanowiono pobliską teren obecnie pod nazwą część „Rymanowski Stary” (obie wymienione części zostały wpisane do rejestru zabytków Sanoka). Następnie obszar cmentarza ulegał poszerzeniu o okoliczny areał (powstały na nim m.in. dwie kwatery żołnierskie).

Historia i podział[edytuj]

Część „Matejki Stary”[edytuj]

Pierwotny i nieistniejący cmentarz przy dzisiejszej ulicy Jana Matejki został utworzony wskutek dekretu cesarza Józefa II Habsburga o cmentarzach zamiejskich z 11 grudnia 1783, wydanego przez Gubernium Galicyjskie z 21 stycznia 1784 (dokument nakazywał dokonywanie pochówków poza terenami zabudowanymi)[3][4][a]. Brak jest informacji o dokładnej dacie otwarcia cmentarza, przyjmuje się, że pierwsze pochówki odbyły się najprawdopodobniej w latach 90. XIX wieku[5]. Cmentarz był przeznaczony dla pochówków ludności wyznania rzymskokatolickiego oraz greckokatolickiego[2].

Istniejąca obecnie część całego cmentarza przy ulicy Matejki powstała w 1857[6]. Cmentarz ten został założony na terenie nabytym od Piotra Czyżewskiego przez cesarsko-królewską władzę obwodową. Powierzchnia ma formę nieregularnego czworoboku[7]. Byli tam grzebani chrześcijanie (obrządku rzymskokatolickiego i ewangelickiego), zaś po wydaniu dekretu z 1784 także osoby wyznania greckokatolickiego (chowane uprzednio na cmentarzu przy Cerkwi Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w centrum miasta[8]).

Z czasem cmentarz przy ulicy Matejki okazał niewystarczający. Ponadto w połowie lat 80. cmentarz, pozostający pod zarządem parafii obrządku rzym.-kat., stał się obiektem krytyki z uwagi na panujący tam rzekomo chaos prowadzenia pochówków, brak ogrodzenia i alejek, a także położenie na terenie bagnistym[9].

Obecnie powierzchnia tej części wynosi 1,57 ha[10][2]. Część przy ulicy Matejki ma charakter formy wachlarza, jako że od wejścia w jego południowo-wschodnim rogu, alejki rozchodzą się w kierunkach zachodnim, północno-zachodnim i północnym[11].

Część „Rymanowska”[edytuj]

Pierwotny plan cmentarza przy ulicy Rymanowskiej autorstwa Władysława Beksińskiego

Inicjatorem i założycielem nowego cmentarza był ks. Franciszek Salezy Czaszyński, proboszcz parafii rzymskokatolickiej pw. Przemienienia Pańskiego w Sanoku[12], który był przewodniczącym komisji mającej na celu znalezienie nowego miejsca w tym celu (wytypowano teren na zachód od miasta należący do Jana Tchórznickiego)[13][14]. 3 kwietnia 1867 (10 lat po utworzeniu cmentarza przy ulicy Matejki) złożył stosowny wniosek w Radzie Miejskiej, zaś przypuszcza się, że ich przesłanką mogła być intencja założenia nowego cmentarza przeznaczonego tylko dla katolików[15]. Decyzja o utworzeniu została jednak odłożona. Pochówki na cmentarzu były dokonywane pod koniec XIX wieku. Informacja prasowa u 1891 wskazała na zaniedbanie terenu cmentarza[16]. Ostatecznie cmentarz powstał formalnie w wyniku decyzji rady miejskiej z 1894. W celu założenia nowej nekropolii władze miasta nabyły od Józefy Rylskiej ziemię[17] oddaloną od centralnego punktu miasta, rynku, o ok. 1,3 km (w składzie komisji, która upoważniła magistrat sanocki do nabycia gruntu byli dr Jan Gaweł, ks. Wasyl Czemarnyk i Paweł Hydzik)[18]. Dokumentację techniczną cmentarza komunalnego i domu pogrzebowego w formie neogotyckiej kaplicy[19] wykonał architekt miejski, Władysław Beksiński[20][21]. Projekt został wydany drukiem jako ogólne zasady zakładania oraz urządzania nowych cmentarzy i opublikowany w „Czasopiśmie Technicznym” (1896)[22] jako wzór do naśladowania przy wydzielaniu miejsc na pochówki w Galicji.

Parcela o powierzchni 1,54 ha w kształcie prostokąta została podzielona na cztery części (tzw. dzielnice). Teren przecinały cztery główne alejki, zbiegające się w centrum, gdzie została wzniesiona neogotycka kaplica[23], która została wzniesiona w miejscu wcześniejszego pochówku kobiety o nazwisku Haberman i jej rodziny[20][24]. Projektant zaplanował precyzyjnie rozmieszczenie grobów – przewidział ich na niespełna 3000[20], dokładnie 2842 (w tym 4 za osób zasłużonych, 172 wieczyste murowane, 436 wieczystych zwyczajnych i 2230 czasowych zwyczajnych, w tym 415 czasowych dla ubogich)[25]. Według planów miejsca grzebalne położone przy głównych alejkach były przeznaczone dla zasłużonych mieszkańców miasta[23] (cztery miejsca projektant ulokował w centrum, symetrycznie wokół kaplicy), zaś na obrzeżach przewidziano miejsca dla ubogich[26].

Do lipca 1895 teren cmentarza przy ulicy Rymanowskiej został wyposażony w bramę, ogrodzenie, żywopłot, alejki, rowy osuszające i plantowany teren oraz zadaszoną kaplicę[27]. Cmentarz został konsekrowany w Dzień Zaduszny, 2 listopada 1895[28] w obecności rady miasta, duchownych obrządków rzym.-kat. i greck.-kat. oraz mieszkańców[29]. Na początku XX wieku na cmentarzu funkcjonowała kostnica (tzw. trupiarnia), a wcześniej prochownia[30]. Tuż obok, 11 listopada 1895 została poświęcona przylegająca od zachodu część cmentarza, przeznaczona dla mieszkańców Posady Sanockiej i obszaru Dąbrówki (zazwyczaj rodzin rolniczych i rzemieślniczych)[31] (wówczas nienależących jeszcze administracyjnie do miasta); zadrzewienie tej części zapewniła Józefa Rylska[32]. W połowie 1896 dokonano posadzenia drzewek w alejach cmentarza[33].

Cmentarz był przeznaczony dla pochówków ludności wyznania rzymskokatolickiego i greckokatolickiego[2]. Całkowita powierzchnia tej części, z uwzględnieniem pierwotnego projektu W. Beksińskiego, wynosi 2,49 ha[10][2]. Stefan Stefański podał, że jednym z najstarszych zachowanych nagrobków w tej części jest płyta Józefa Hellebranda, zmarłego w 1898[34], zaś Ewa Śnieżyńska-Stolot i Franciszek Stolot wskazali, iż jednym z najstarszych był nagrobek Antoniego Lenika, c. k. radcy finansowego, zmarłego w 1866[35][36][37]. Projekt cmentarza autorstwa W. Beksińskiego przewidywał zamknięcie nekropolii po upływie pięćdziesięciu lat, tj. w 1946[38]. Od strony ulicy Rymanowskiej zostały stworzone dwie bramy wejściowe, w tym jedna główna, prowadząca do starej kaplicy[39].

5 października 1905 burmistrz Sanoka Feliks Giela wydał specjalne wezwanie do mieszkańców miasta i innych osób zainteresowanych niszczejącymi nagrobkami na starym katolickim cmentarzu w Sanoku, aby zabezpieczyli owe w czasie do jednego roku, po upływie którego uszkodzone pomniki zostaną usunięte[40]. W 2. połowie XX wieku w uroczystość Wszystkich Świętych 1 listopada sprawowana była uroczysta msza święta obrządku rzymskokatolickiego przy zabytkowej kaplicy na cmentarzu[41]. W lipcu 1987 na cmentarzu miały miejsce włamania do najstarszych krypt grobowych i trumien oraz ich plądrowanie połączone z kradzieżą[42].

Nieczynna kaplica cmentarna została wpisana do gminnego rejestru zabytków miasta Sanoka, opublikowanego w 2015[43].

Obszar i stan współczesny[edytuj]

Cmentarz Centralny w Sanoku – widok od wschodu z parku miejskiego. Po prawej część „Matejki Stary”, po lewej część biegnąca do ulicy Rymanowskiej

Z biegiem czasu obszar cmentarza powiększył się o okoliczny areał[44]. Poszerzenie nastąpiło w kierunku zachodnim od pierwotnych obszarów cmentarzy Matejki i Rymanowska, a ponadto przejęto teren pomiędzy obiema nekropoliami, wskutek czego powstało spójne terytorium skupiające dotychczasowe oraz nowe powierzchnie cmentarne.

Na początku lat 80. podjęto starania zmierzające do scalenia terenów pochówków przy ulicy Matejki i w jego obrębie[45]. Ostatecznie Cmentarz Centralny objął teren ograniczony ulicami: Rymanowską, Romana Dmowskiego, Kiczury, Głogową i Dąbrowiecką. Przez teren cmentarza przebiega ulica Jana Brzechwy. Od strony ulicy Głogowej graniczy z nowym cmentarzem żydowskim. Pośrodku obecnego całego terenu Cmentarza Centralnego został zlokalizowany komunalny dom przedpogrzebowy, którego budowę rozpoczęto w 1988[46]. W XXI wieku na zachodnim brzegu cmentarza, równolegle do ulicy Romana Dmowskiego powstały dwie ściany kolumbarium z przeznaczeniem na urny z prochami (pierwsza z nich posiada 80 miejsc[47]).

Całkowita powierzchnia Cmentarza Centralnego w Sanoku wynosi niespełna 8 ha (79 300 m²)[10].

Na przełomie 1994/1995 na terenie cmentarza kilkakrotnie dochodziło do aktów wandalizmu, w wyniku których uszkodzeń doznawały nagrobki, Krzyż Powstańców i kwatery wojskowe[48].

Od 1 sierpnia 2012 został zamknięty wjazd na ulicę Dąbrowiecką, przebiegającą przez teren cmentarza. Decyzja władz miasta wynikała ze względów prawnych (zapisy ustawowe) oraz bezpieczeństwa. Poza tym ograniczony wstęp na cmentarz jest całodobowo możliwy przez furtki[49]. Wiosną i latem 2014 były prowadzone remonty i prace modernizacyjne na terenie cmentarza, w tym powstał parking oraz tworzenie ogrodzenia kwatery polskich żołnierzy i prace konserwacyjne[50][51]. W toku dalszych prac w 2014 ukończono ww. parking, odremontowano i zmodernizowano wnętrze kaplicy przedpogrzebowej, wyasfaltowano dwie alejki cmentarne, wybudowano drugą ścianę kolumbarium, w której stworzono 120 miejsc pochówków z obu stron[52].

Opiekę nad kilkoma nagrobkami żołnierzy i harcerzy podjęli harcerze z Hufca Ziemi Sanockiej im. ks. hm. Zdzisława Peszkowskiego[53].

Krzyż Powstańców[edytuj]

Na terenie cmentarza znajdują się dwa pomniki-krzyże. Pierwotnie został ustanowiony Krzyż Powstańców tuż po założeniu cmentarza, w 1896. Projektantem pomnika był Władysław Beksiński[54]. Obecny dębowy Krzyż Powstańców znajduje się w północno-zachodnim narożniku części „Rymanowski Stary”. Krzyż postawili w 1923 sanoccy harcerze i uczniowie Gimnazjum Męskiego, Fritz Hotze, Józef Pohorski, Tadeusz Ridich i Zygmunt Żebracki, dla upamiętnienia polskich powstań niepodległościowych[55]. Umieszczono na nim tabliczkę z napisem: Bohaterom z 1831/63 Harcerze 1923, która została wykonana w Sanockiej Fabryce Wagonów[56]. Pod krzyżem harcerze składali Przyrzeczenie Harcerskie (m.in. ks. hm Zdzisław Peszkowski[57]). W 1958 symboliczny obiekt został odnowiony przez władze miasta[58]. W 1980 na podstawie z kamieni ustanowiono tablicę z inskrypcją: Bohaterom Powstań Polskich 1980. 11 listopada 1996 poświęcono nowy krzyż wraz z odnowioną tabliczką metalową z pierwotnego krzyża[59], która zawiera inskrypcję Bohaterom zr 1831 63 Harcerze 1923 1996 (ufundował ją pochodzący z Sanoka, ówczesny Naczelnik ZHP, Ryszard Pacławski). Dodatkowo na pionowej części drewnianej krzyża znajduje się tabliczka z napisem Ernest Bauman Powstaniec 1831 r. Kawaler V.M. pof. pułku jazdy pozn.[60]. Pomnik jest uznany za obiekt zabytkowy i podlega ochronie prawnej[61].

Kwatery wojskowe[edytuj]

Po zakończeniu II wojny światowej przy północnej części „Rymanowski Stary” został utworzony cmentarz wojskowy, składający się z dwóch kwater: żołnierzy polskich i żołnierzy Armii Czerwonej, o powierzchni łącznej 1650 m²[62]. W 1958 teren został ogrodzony żywopłotem, a groby wojenne zostały odnowione przez władze miasta[63].

Kwatera żołnierzy polskich[edytuj]

Kwatera żołnierzy polskich z pomnikiem upamiętniającym

Na cmentarzu znajduje się kwatera żołnierzy i oficerów Wojska Polskiego poległych w walkach o wyzwolenie w latach 1918–1948: wojnie polsko-ukraińskiej 1918–1919, wojnie polski-bolszewickiej 1919–1920, polskiej wojnie obronnej 1939 oraz w walkach z UPA 1944–1948[7]. Pierwotnie organizowaniem kwatery dla żołnierzy poległych w latach 1918-1920 zajął się w latach 30. ks. kpt. Roman Kostikow z parafii wojskowej pw. Chrystusa Króla, powołanej przy stacjonującym w Sanoku, 2 Pułku Strzelców Podhalańskich[64][65][66]. W późniejszych latach w kwaterze zostali pochowani żołnierze m.in. 2 Pułku Strzelców Podhalańskich oraz powstały mogiły walczących w szeregach 8 Drezdeńskiej Dywizji Piechoty, Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Wojsk Ochrony Pogranicza. Wśród pochowanych zostali m.in. ppłk dypl. Karol Lenczowski (1891-1936, kawaler Virtuti Militari, dowódca 2 Pułku Strzelców Podhalańskich w latach 1935-1936), szer. strz. Jan Goryl (1924-1946, kawaler Orderu Virtuti Militari), oficerowie 8 Dywizji Piechoty, którzy ponieśli śmierć ze strony Samodzielnego Batalionu Operacyjny NSZ „Zuch” kpt. Antoniego Żubryda – mjr Abraham Preminger (1918-1946, szef Wydziału Polityczno-Wychowawczego, w wyniku egzekucji) i ppłk Teodor Rajewski (1916-1946, oficer radziecki, szef sztabu, podczas potyczki), kpr. Stefan Strzelczyk (1923-1947, uczestniczący 28 marca 1947 jako kierowca w inspekcji wojskowej w Bieszczadach, podczas której śmierć poniósł generał Karol Świerczewski[67]; prócz niego 30 marca 1947 w Sanoku został pochowany także ppor. Józef Krysiński[68]), oficerowie 34 Budziszyńskiego Pułku Piechoty: ppor. Mieczysław Walesiuk (1906-1946, komendant miasta; później jego szczątki przeniesiono do Białegostoku, w kwaterze pozostał symboliczny nagrobek)[69][70], kpt. Leon Kostecki (1911-1955, dowódca plutonu)[71]. Ponadto w kwaterze są cztery groby żołnierzy Wojska Polskiego, którzy ponieśli tragiczną śmierć w późniejszych latach PRL.

W kwaterze znajdują się 154 mogiły pojedyncze[72], dwie mogiły zbiorowe (jedna w północno-zachodnim rogu kwatery, w której spoczywa 10 ofiar[73]) oraz jedna symboliczna zbiorowa, stanowiąca pomnik. Na niej umieszczono postument, z którego pionowo wznosi się podłużna sztywna flaga Polski z orłem na szczycie. Na postumencie wyrzeźbiono krzyż Virtuti Militari oraz umieszczono tablicę pamiątkową z napisem W hołdzie poległym. Społeczeństwo Sanoka[74]. Projektantem pomnika był Edmund Królicki, a przewodniczącym komitetu budowy Tadeusz Wilk[75]. Budowa została ukończona przed 1 listopada 1959[76]. W latach 2011–2012 mogiły w kwaterze zostały odremontowane, w tym także odmalowane[77]. W 2013 zaplanowano wykonanie ogrodzenia kwatery[78]. W 2014 zachodnia połowa okalającego kwaterę żywopłotu została zastąpiona ogrodzeniem[79].

W kwaterze zostali pochowani także żołnierze żyjący w długich latach po II wojnie światowej, zmarli i pochowani w latach 60., 70. i 80. XX wieku: ppor. Zbigniew Królicki (zm. w 1962 w wieku 23 lat), sierż. Kazimierz Kokoszka (1946-1978), Piotr Palmowski (1907-1983) oraz st. chor. Karol Gurgacz (1941-1983) i jego żona Maria (1942-2006).

Ponadto w 1958 w kwaterze miały zostać pochowane, po uprzedniej ekshumacji, ofiary masowej egzekucji (ok. 50 osób), dokonanej przez Niemców w grudniu 1943 w podrzeszowskiej Babicy[80].

Kwatera żołnierzy Armii Czerwonej[edytuj]

Kwatera żołnierzy Armii Czerwonej. Brama wejściowa z symbolami komunistycznymi

W zachodniej części cmentarza znajduje się kwatera żołnierzy Armii Czerwonej, założona w latach 1951–1953 (wcześniej, do 1951 w tym miejscu istniał cmentarz żołnierzy austriackich, który zniwelowano pod budowę kwatery żołnierzy radzieckich). W kwaterze spoczęli żołnierze radzieccy polegli w 1944 w walkach o wyzwolenie ziemi sanockiej. Pochodzili z szeregów 101 korpusu armijnego 38 Armii 1 Frontu Ukraińskiego[81]. Początkowo żołnierze radzieccy byli grzebani na wschodnim stoku parku miejskiego w centrum miasta, skąd ich ciała zostały ekshumowane i przeniesione do obecnej kwatery[82][83]. W kwaterze utworzono główną aleję obsadzoną kasztanami. Na jej końcu, w głębi kwatery został ustanowiony obelisk upamiętniający żołnierzy, widnieje na nim czerwona gwiazda. Ogółem w 90 mogiłach (78 zbiorowych i 12 indywidualnych) pochowanych zostało 2900 żołnierzy[7]. Z upływem lat na mogiłach były umieszczane z prywatnych inicjatyw, zapewne bliskich ofiar, tabliczki upamiętniające poszczególnych żołnierzy[84]. Na bramie wejściowej do kwatery zostały umieszczone symbole komunistyczne: sierp i młot. Na pierwotnie jednolitych mogiłach zbiorowych, z czasem pojawiły się – umieszczenia indywidualnie przez rodziny ofiar – tabliczki z inskrypcjami w językach polskim, rosyjskim, ukraińskim, ormiańskim i gruzińskim[85]. W kwaterze zostali pochowani m.in. majorzy Michaił Kalmus, Iosif Niepran, kapitanowie Nikołaj Gietmanski i Aleksander Pawłowicz Hulewicz, starszy lejtnant Nikołaj Gass (kwatera 21)[86], Kłara Sołonienko (kwatera 70)[87].

W okresie PRL opiekę nad mogiłami w kwaterze sprawowali sanoccy harcerze[88] oraz miejska organizacja TPPR[89]. W 2012 zostało odremontowanych sześć mogił zbiorowych w kwaterze[77].

Inne pochówki wojenne[edytuj]

W przeszłości na cmentarzu znajdowały się mogiły żołnierzy niemieckich, austriackich i węgierskich, pochodzące z czasów I wojny światowej i II wojny światowej (także żołnierzy Wehrmachtu poległych w kampanii wrześniowej[90]). Zostały zlikwidowane w pierwszych latach po 1945. Pozostałe szczątki żołnierzy niemieckich ekshumowano w 1995 i następnie złożono na cmentarzu wojskowym w Przemyślu[91]. Nad zbiorową mogiłą żołnierzy węgierskich górował pomnik zwieńczony koroną[92]. Na pomniku było umieszczona tożsamość Laszlo Garganyi oraz inskrypcja w językach polskim i niemieckim Masowy grób 32 regimentu[93][94][95][96]. Po II wojnie światowej został rozebrany, zaś na jego miejscu powstały nowe groby[97].

Mogiły zbiorowe[edytuj]

Mogiła rozstrzelanych na Gruszce

Przy głównej alei prowadzącej od ulicy Rymanowskiej do pierwotnej kaplicy cmentarnej znajdują się dwie mogiły zbiorowe. Pierwsza to Mauzoleum Ofiar II Wojny Światowej. Zostało ustanowione w 1947. Monumentalny grobowiec kryje prochy ofiar pochodzących z Sanoka i ziemi sanockiej: uczestników walk na frontach II wojny światowej, członków ruchu oporu, więźniów niemieckich obozów koncentracyjnych i innych pomordowanych. W podziemiu mauzoleum znajduje się metalowa urna z ziemią spod Ściany Śmierci w Auschwitz-Birkenau oraz innych miejsc kaźni[98]. Powstanie pomnika zainicjował Polski Związek Byłych Więźniów Politycznych Hitlerowskich Więzień i Obozów Koncentracyjnych, a projektantem był Stanisław Ryniak, inżynier architekt i zarazem były więzień obozu Auschwitz-Birkenau (pierwszy polski osadzony z nr 31). Forma mauzoleum przypomina obozowy piec krematoryjny – otwór frontowy oraz obelisk imitujący komin. Główna inskrypcja na tablicy brzmi: Ofiarę z krwi, cierpień i życia złożyli za Ojczyznę w II-giej wojnie światowej. Cześć ich pamięci[99]. W sierpniu 1962 na bocznych ścianach pomnika umieszczono dwanaście tablic z imionami i nazwiskami ofiar (pierwotnie było ich 560[100], obecnie łącznie 577 osób). Wśród wymienionych jest burmistrz Sanoka, Maksymilian Słuszkiewicz, aresztowany w 1939 i wywieziony jako zakładnik do Buchenwaldu, gdzie został zamordowany w 1940[101], Jerzy i Stanisław Lurscy (syn i brat Franciszka)[102], Marcin Kubrak (ojciec Edwarda). Inicjatorem akcji umieszczenia tablic był Związek Bojowników o Wolność i Demokrację. Potocznie mauzoleum bywa określane jako Mauzoleum Oświęcimiaków[103] bądź Pomnik Oświęcimiaków[104].

 Osobny artykuł: Egzekucja na górze Gruszka.

Druga zbiorowym pochówkiem jest mogiła upamiętniająca rozstrzelanych na Gruszce[105]. Znajduje się tuż za Mauzoleum Ofiar II Wojny Światowej. W 1947 umieszczono w niej ekshumowane szczątki ofiar Polaków rozstrzelanych przez Niemców 5–6 lipca 1940 na stoku góry Gruszka nieopodal Tarnawy Dolnej[106]. Było to 112 więźniów[b] z sanockiego więzienia; wśród zamordowanych był kpt. Czesław Wawrosz, profesor sanockiego gimnazjum Józef Rec[107]. Mogiłę o podłużnej formie otoczono żywopłotem. Znajduje się na niej pomnik z podstawą w postaci stosu kamieni, na którym umieszczono tablicę z inskrypcją: Męczennikom za wolność i demokrację. Mogiła zbiorowa Polaków zamordowanych bestialsko przez zbirów hitlerowskich w czasie okupacji powiatu sanockiego od września 1939 r. do czerwca 1944 r. Cześć waszej pamięci.. Na postumencie znajduje się rzeźba Sokoła autorstwa Stanisława Jana Piątkiewicza, która pierwotnie od 1939 miała znajdować się na sanockim Gmachu Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” przy ulicy Adama Mickiewicza 13[108][109][110]. W 2012 mogiła została odremontowana, a rzeźba sokoła odmalowana[77]. W połowie 2013 przy pomniku umieszczono dwie tablice z listą zamordowanych na górze Gruszka[111][112].

Golgota Wschodu i Dęby Pamięci[edytuj]

Pomnik Golgota Wschodu

Pomnik Golgota Wschodu upamiętnia pochodzące z Sanoka i Ziemi Sanockiej ofiary zbrodni katyńskiej. Znajduje się w zachodniej części cmentarza, obok domu przedpogrzebowego. Pomnik powstał z inicjatywy rodowitego sanoczanina, ks. ks. Zdzisława Peszkowskiego. Głównym jego elementem jest Krzyż Pamięci Ofiar Polskiej Golgoty Wschodu, poświęcony 10 listopada 2008[113][114]. Stanowi go krzyż brzozowy z tabliczką o treści: Ofiarom polskiej Golgoty Wschodu. U podstawy krzyża umieszczono kamienie, na których widnieją trzy tabliczki. Pierwsza zawiera inskrypcję Krzyż wzniesiono z inicjatywy Ks. Prałata Zdzisława J. Peszkowskiego staraniem Hufca ZHP Ziemi Sanockiej. A.D. 2008., druga – W 40-stym nas Matko na Sybir zesłali. Sanok, 04.2009., ufundowana przez Związek Sybiraków, zaś trzecia, upamiętniająca por. Zbigniewa Czekańskiego zawiera cytat ks. Zdzisława Peszkowskiego i informację pamiątkową: Sercem i modlitwą otaczam postać dh Z. Czekańskiego, umiłowanego harcerza, konspiratora, bohatera i męczennika, ks. Z. Peszkowski / por. Zbigniew Czekański ur. 4.VII.1907 zginął 30.VI.1941. Z-ca komendanta hufca harcerzy w Sanoku. Dowódca Harcerskiej Kompanii Obrony Lwowa w 1939 r. Instruktor Chorągwi Lwowskiej Szarych Szeregów. Sanok, 18.04.2009. 18 kwietnia 2009, w ramach akcji „Katyń... pamiętamy” / „Katyń... Ocalić od zapomnienia”, w tzw. Alei Katyńskiej wokoło krzyża zostało zasadzonych 21 Dębów Pamięci[115][116], honorujących ofiary zbrodni katyńskiej urodzone w Sanoku bądź związane z miastem[117]. W drugą rocznicę śmierci księdza, 8 października 2009, posadzono trzy następne Dęby Pamięci[118], a w piątą rocznicę 8 października 2012 dwa kolejne[119][120]. Zostało upamiętnionych 26 oficerów i funkcjonariuszy: podch. Juliusz Bakoń, ppor. Zygmunt Bezucha, mjr Józef Drzewiecki, kpt. Jan Dulęba, ppor. Włodzimierz Dżugan, ks. ppłk Szymon Fedorońko, mjr Tadeusz Florczak, ppor. Władysław Godula, ppor. Stanisław Hroboni, ppor. Bronisław Jahn, por. Edward Kilarski, mjr Jan Kosina, chor. Stanisław Mazur, por. Stanisław Michalski, ppor. Władysław Miller, płk Stefan Mozołowski, ppłk Edward Peszkowski, ppor. Zbigniew Przystasz, ppor. Zdzisław Rajchel, st. post. Rudolf Ryndak, por. Tadeusz Słotołowicz, ppłk Stanisław Styrczula, kpt. Franciszek Szafran, kpt. Aleksander Ślączka, podch. Ludwik Warchał, por. Józef Winter[121]. Według szacunków i badań do 2010 w ramach zbrodni katyńskiej zginęło przeszło 60 osób pochodzących z Sanoka i ziemi sanockiej[122][123]. Inicjatorką ustanowienia pomnika Golgota Wschodu i zasadzenia Dębów Pamięci była hm. Krystyna Chowaniec[124][125].

Nagrobki zabytkowe[edytuj]

 Osobny artykuł: Zabytki Sanoka.

Na obszarze cmentarza znajdują się nagrobki zabytkowe, podlegające ochronie prawnej[7]. Są to zarówno nagrobki indywidualne jak i rodzinne grobowce zbiorowe. Pierwotnie, wobec braku miejscowego konserwatora zabytków, w 1978 grupa miejska w składzie Edward Zając (dyrektor Muzeum Historycznego w Sanoku), Barbara Bandurka (plastyk miejski) i Krystyna Kilar (przewodnik muzealny) po inwentaryzacji wskazała łącznie 43 nagrobki (5 w części „Matejki Stary” i 38 w części „Rymanowski Stary”) uznając je za posiadające wartość historyczną i zaproponowała ich zachowanie[126]. Obecnie nagrobki w liczbie 64 są zlokalizowane: w części „Rymanowski Stary” (48 obiektów wpisanych do rejestru zabytków, A-31 z 20 grudnia 1982) oraz w części „Matejki Stary” i w jej bezpośrednim obrębie (16 obiektów wpisanych do rejestru zabytków, A-32 z 20 grudnia 1982); zostało to potwierdzone 20 maja 2009 decyzją Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Przemyślu[1][61][2]. Do gminnego rejestru zabytków miasta Sanoka, opublikowanego w 2015, zostało wpisanych 49 nagrobków w części „Rymanowski Stary” oraz 16 nagrobków w części „Matejki Stary”[127].

Do rejestru zabytków sanockiej nekropolii została wpisana część pomników nagrobnych wykonanych w warsztatach kamieniarskich Lwowa: m.in. w zakładzie Schimserów (nagrobek Władysława Niedźwieckiego, prawdopodobnie autorstwa Leopolda Schimsera, zaś po jego śmierci w pracowni kierowanej przez żonę Wiktorię (1838-1908) powstał nagrobek Karoliny i Mateusza Beksińskich)[128], Ludwika Makolondry (nagrobki Juliusza Koźmy i grobowiec rodziny Pleszowskich, w którym został pochowany Jan Bogorya Pleszowski)[129], Juliana Markowskiego (nagrobek Cyryla Jaksy Ładyżyńskiego)[130], Ludwika Tyrowicza (nagrobek Antoniego Puszczyńskiego, Julii Rapf-Starosolskiej oraz prawdopodobnie Ludwika Święcha i Tytusa Lemera)[131] oraz Bernarda Kobera (nagrobek Maksymiliana Frydeckiego[132]); Krakowa: zakłady Romualda Łapczyńskiego (nagrobek Maryana Truszkowskiego[133][126], c. k. urzędnika skarbowego[134]), Józefa Kuleszy (prawdopodobnie nagrobek rodziny Nowaków w formie katafalku oraz figura na nagrobku Anny (Lewickiej) Pająk)[135], Przemyśla: zakład Ferdynanda Majerskiego (nagrobki Hiacenty Truskolaskiej, ks. Bronisława Stasickiego, Leopolda Biegi)[136]oraz Sambora: zakład M. Bożejki (nagrobek Stanisława Lakusa)[137][138]. Wśród lokalnych zakładów należy wymienić nagrobki z pracowni, którymi właścicielami byli: Stanisław Piątkiewicz (Paweł Nesterowicz wskazał grobowce rodzin Iwanowiczów, Małachowskich, Słuszkiewiczów (pochowany Michał Słuszkiewicz) i Marii (Kamińskiej) Faliszewskiej, niepodpisany grobowiec w części Matejki oraz prawdopodobieństwo wykonania grobowców rodziny Lipińskich (pochowani w nim m.in. Aleksander, Walenty, Kazimierz, Bronisław Filipczak), Mozołowskich, Karola Petschaca)[139][140] (Rymanów), Wojciech Wojtowicz (Krosno), Józef Aszklar (Krościenko Wyżne, wykonał nagrobki Bronisławy i Wojciecha Ślączków, Zofii Zaleskiej – córki Karola, oraz prawdopodobnie Anny Radomskiej)[141], Jacek Fredro (Cisna).

Staraniem powstałego 16 stycznia 2009 Stowarzyszenia Opieki nad Starymi Cmentarzami w Sanoku[142] od 2010 następują prace konserwatorskie i restauracja nagrobków[143][144]: jako pierwszy został odnowiony nagrobek Mateusza Beksińskiego w 2010[145][146]), następnie nagrobki Władysława Niedźwieckiego i Maryana Truszkowskiego w 2011, nagrobek Heinrichów w 2012[147][148], Amalii Celestyny Świtalskiej w 2013, Feliksa Gieli w 2015[149], Jana Porajewskiego w 2016[150].


Lista nagrobków wpisanych do rejestru zabytków[61]:

Część Matejki Stary
  • Grobowiec Mateusza (1814–1886) i Karoliny (1830–1901) Beksińskich
  • Nagrobek Grzegorza Chanulaka (1807-1886)
  • Nagrobek Balbiny Germak (zm. 1949)
  • Nagrobek Jana (1850-1936) i Marii (1851-1930) Germaków
  • Nagrobek Feliksa Gieli (1859–1936)
  • Nagrobek Heinrichów (Józefa Drozd 1838-1889), bracia: Juliusz Heinrich (1836-1884), Kornel Heinrich (1833-1888)
  • Grobowiec rodziny Kawskich: Marian (1876–1932), Czesława, z d. Nemetz (1880-1976), Jadwiga Rudy (1910-1994); symbolicznie wymieniona Lolusia Kawska (1907-1908)
  • Nagrobek rodziny Konieczków: Wincenty (1852-1888), Teodozja (1861-1943), Seweryna Keller, z d. Konieczko (1883-1951), Stanisława (1881-1971), Maria Keller (1909-2003), Apolonia Ostoja Świerczyńska (1829-1917)
  • Grobowiec rodziny Löwy: Anna (1847-1912), Józef (1841-1917), Franciszek (1890-1968), Halina
  • Nagrobek Władysława Niedźwieckiego (1848-1857)[151]
  • Grobowiec rodziny Pollaków: Karol (1818-1880)
  • Grobowiec rodziny Suszków: Michał Nuncjusz (1916-1939), Cyprian (1922-1945), Stanisława (1887-1954), Michał (1860-1960)
  • Nagrobek Amalii Celestyny Świtalskiej (1840-1882)
  • Nagrobek Maryana Truszkowskiego (1879-1890)[152][153]
  • oraz dwa niezidentyfikowane, z XIX wieku (w tym jeden autorstwa Stanisława Piątkiewicza[154])
Część Rymanowski Stary
  • Nagrobek Anny (zm. 1915) i Franciszka Baranów (1844-1918)
  • Nagrobek Marii Anny Baranowicz (1888-1911)[155]
  • Nagrobek Józefa (ur. i zm. 1904) i Stanisława Borczyków (ur. 1904, zm. 1907)
  • Nagrobek Wasyla Czemarnyka (1833-1896)
  • Nagrobek Maniusi Dabożówny
  • Grobowiec Adama Dębickiego von Wrocień (1849–1933)
  • Nagrobek ks. Józefa Drozda (1857-1923)
  • Nagrobek Katarzyny Drwięgi, z Wolańskich (1877-1950)
  • Nagrobek Marii Górczyńskiej (1907-1920)
  • Nagrobek Jana (1851-1918) i Honoraty (1845-1931) Guzików
  • Nagrobek Petruneli Hoffman (zm. 1906) i Leona Zalewskiego (zm. 1909)
  • Nagrobek Marii Iwanowicz (1867-1930)
  • Nagrobek Bonawentury Mariana Jayko (1900-1919)
  • Nagrobek Józefy Józefowicz (1897-1906)
  • Nagrobek Tadeusza (zm. 1914) i Zofii Kellerów
  • Nagrobek Marii Kern, z Truskolaskich (1818-1900)
  • Nagrobek Alfreda (1855-1897) i Leontyny Konratowicz
  • Nagrobek Olgi Krawczyńskiej z domu z Nawratil (1855-1898, żona Kazimierza, matka Wiesława)
  • Grobowiec rodziny Lipińskich: m.in. Aleksander (1849-1897), Walenty (1813–1897), Kazimierz (1857-1911), Alfred Pohor Janowski (1883-1956), Anna Janowska (1889-1964), Walentyna Filipczak (1886-1955), Bronisław Filipczak (1877-1973)[c]
  • Nagrobek Tytusa Lemera (1852-1899)
  • Nagrobek Feliksa Wilhelma Limbacha (1838-1908)
  • Nagrobek Marii Leszczyńskiej z Truskolaskich (1830-1899)[156]
  • Nagrobek Stanisława Leszczyńskiego
  • Nagrobek Władysława Laurosiewicza (1864-1913)
  • Nagrobek Cyryla de Jaksa Ładyżyńskiego (1830-1897)
  • Grobowiec rodziny Mozołowskich: Stefan (1826-1908), Maria (1830-1919), Jan (1856-1898), Józef (1858-1904), Antonina (1872-1900), Stanisław (1894-1900)
  • Nagrobek Leona Norasa (1834–1902)
  • Nagrobek Floriana Nowaka (1832-1899)[157]
  • Nagrobek Karola Petschaca
  • Nagrobek rodziny Pleszowskich: Jasieńko-Zefircio (ur., zm. 1885), Jan Bogorya (zm. 1909)
  • Nagrobek Jana Porajewskiego (1872–1929)
  • Nagrobek Zbigniewa Praczyńskiego (1920-1921)
  • Nagrobek Kazimiery Prus-Głowackiej (1845-1906[158])
  • Nagrobek Anny Radomskiej (1825–1907)
  • Nagrobek Józefa Salamona (1848-1909)
  • Nagrobek Zofii Siekierzyńskiej (1897-1900)
  • Grobowiec rodziny Słuszkiewiczów 1[d]
  • Grobowiec rodziny Słuszkiewiczów 2
  • Sarkofag ks. Bronisława Stasickiego (1836–1908)
  • Nagrobek Marii (1883-1921) i Kazimierza (1857-1914) Sulimirskich
  • Nagrobek Zbyszko Szywarza
  • Nagrobek Augusta Ścibor-Rylskiego (1841-1902)
  • Nagrobek Olgi Ścibor-Rylskiej (1973-1898)
  • Nagrobek Bronisławy Ślączki (1856-1903)
  • Nagrobek Wojciecha Ślączki (1851-1925)
  • Nagrobek Ludwika Święcha (zm. 1911, lat 39)[159]
  • Nagrobek Magdaleny Truskolaskiej
  • Pomnik-Krzyż Bohaterów Powstań Polskich z 1831 i 1863

Pierwotny nagrobek Józia i Stasia Borczyków nie istnieje[160]. Obu zmarłych wymienia inskrypcja na grobowcu Władysława Szombary, który jest położony we wcześniejszej lokalizacji zabytkowego nagrobka.

Pochowani na cmentarzu[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Pochowani na Cmentarzu Centralnym w Sanoku.

Listy pochowanych podane zostały w kolejności chronologicznego uwzględnienia śmierci.

Kawalerowie Orderu Virtuti Militari[edytuj]

Odznaczeni Ordereni Virtuti Militari, którzy zostali pochowani na Cmentarzu Centralnym w Sanoku[7][e].

  • Ernest Bauman (1810-1889), podoficer Pułku Jazdy Poznańskiej, powstaniec listopadowy, inżynier
  • kpt. Kazimierz Swoszowski (1893-1920), kapitan-pilot, uczestnik I wojny światowej, wojny polsko-bolszewickiej
  • ppor. Adam Antoni Bratro (1900-1920), harcerz, dowódca kompanii, uczestniczył i zginął w wojnie polsko-bolszewickiej
  • ppłk Karol Lenczowski (1891-1936), legionista, oficer dyplomowany Wojska Polskiego, dowódca 2 Pułku Strzelców Podhalańskich w latach 1935–1936
  • mjr Kazimierz Biernat (1894-1937), żołnierz 82 Syberyjskiego Pułku Piechoty, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej
  • szer. strz. Jan Goryl (1924-1946), żołnierz 8 Drezdeńskiej Dywizji Piechoty, 34 Budziszyńskiego Pułku Piechoty[161][162][163]
  • mjr Kazimierz Poschinger (1898-1956), uczestnik czterech wojen: I i II światowej, polsko-ukraińskiej oraz polsko-bolszewickiej
  • mjr dypl. Franciszek Lurski (1895–1963), żołnierz Legionów, oficer KOP, uczestnik I i II wojny światowej, żołnierz PSZ na Zachodzie, prześladowany przez władze komunistyczne PRL
  • kpr Jan Drwięga (1894-1970), legionista, uczestnik wojny polsko-ukraińskiej, urzędnik branży naftowej
  • st. sierż. Kazimierz Nowakowski (1898-1977), uczestnik czterech wojen: I i II światowej, polsko-ukraińskiej oraz polsko-bolszewickiej, po 1945 prześladowany przez władze komunistyczne
  • kpt. Aleksander Rybicki (1904-1983), oficer Armii Krajowej, organizator szlaków kurierskich podczas II wojny światowej, kustosz muzealny, założyciel Skansenu w Sanoku
  • kpt. Stanisław Szwed (1894-1984), oficer, działacz samorządowy, poseł na Sejm II RP, prawnik
  • Jan Łożański (1912-1990), oficer ZWZ-AK, wielokrotny kurier transgraniczny na trasie Warszawa–Budapeszt, po wojnie prześladowany i więziony przez władze komunistyczne
  • ppłk Paweł Miller (1921-1992), oficer Ludowego Wojska Polskiego, działacz ZBoWiD
  • ppłk Edward Łabno (1908-1995), oficer Wojska Polskiego i Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, uczestnik II wojny światowej w kampanii wrześniowej i na froncie zachodnim, po wojnie prześladowany przez władze komunistyczne, radny Sanoka
  • płk Zygmunt Żyłka-Żebracki (1907-1997), oficer, podczas II wojny światowej działał w SZP, ZWZ-AK, WiN, dowódca 15 Pułku Piechoty „Wilków”, uczestnik Akcji „Burza”, po wojnie prześladowany i więziony przez władze komunistyczne, inżynier budownictwa
  • kpt. Wojciech Dąbrowski (1900-1998), funkcjonariusz Straży Granicznej II RP, uczestnik czterech wojen: I i II światowej, polsko-ukraińskiej oraz polsko-bolszewickiej, oficer WP
  • ppłk Marian Jarosz (1921-2008), oficer Wojska Polskiego, uczestnik II wojny światowej, walk z UPA
  • płk Wiesław Wolwowicz (1922-2014), oficer Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, uczestnik walk na froncie zachodnim podczas II wojny światowej
  • gen. bryg. pil. Ludwik Krempa (1916-2017), podoficer rezerwy lotnictwa Wojska Polskiego II RP, pułkownik pilot Polskich Sił Powietrznych, porucznik Królewskich Sił Powietrznych, w 2016 mianowany na stopień generała brygady

Ponadto w marcu 1864 odbył się w Sanoku pogrzeb dr. Kacpra Kosteckiego, odznaczonego Krzyżem Złotym Orderu Virtuti Militari[164][165]. W 1932 na sanockim cmentarzu został pierwotnie pochowany inny kawaler Orderu Virtuti Militari, płk Janusz Dłużniakiewicz, którego szczątki później zostały ekshumowane i przeniesione na Cmentarz Wojskowy na Powązkach w Warszawie[166]. Wśród zamordowanych na górze Gruszka w 1940, których prochy zostały umieszczone w pomniku ustanowionym na cmentarzu, był kpt. Czesław Wawrosz, kawaler Orderu Virtuti Militari.

Inni wojskowi i funkcjonariusze[edytuj]

Inni związani z wojnami
  • Więźniowie obozów koncentracyjnych: Józef Krawczyk (1909-1945), Tadeusz Radzik (1909-1950, Auschwitz, Gross-Rosen, Dachau), Adolf Robak (1890-1953), Stanisław Chytła (1887-1975), Tadeusz Michniowski (1903-1976), Wanda i Jerzy Kaczyccy (zm. 11 listopada 1983), Władysław Kreowski (1889-1987), Władysław Kazimierz Olearczyk (1911-1988), Maria Andrunik (1909-1988), Jan Bezucha (1908-1992), Zbigniew Dańczyszyn (1920-1991), Bronisław Dziuban (1910-1993), inż. Eustachy Rolski (1915-1999, więzień Auschwitz nr 807), Arnold Andrunik (1911-2000), Mieczysław Mazurek (1912-2000), Józef Roczniak (1914-2006, nr obozowy 3370), Bronisław Wajda (1920-2007), Edward Warmuz (1923-2012, więziony w Dachau 1941–1945)
  • Więźniowie obozów sowieckich i łagrów: chor. Adam Gajewski (1902-1984), Stanisław Bruzgo (1906-1983, więziony 18 lat na Sybirze), Michalina Surowiak (1915-1985, zesłaniec na Sybir w latach 1940-1946), Helena Strojek-Kulczycka (1889-1968, nauczycielka), Stanisław Chytła (1887-1975, osadzony w Starobielsku), Piotr Stochła (1930-1995, więziony od 1947-1955), Kazimiera Rafalska (1909-1998),
Groby symboliczne
  • Polegli w wojnie polsko-bolszewickiej: por./kpt. Tadeusz Prochownik (zm. 6 czerwca 1920 w Popielni[187])
  • Ofiary II wojny światowej:
    • Uczestnicy kampanii wrześniowej: sierż. sztab. Julian Gorgoń (1891-1939, żołnierz 3 Batalionu Strzelców Sanockich, zginął w Rychcicach), Stanisław Hydzik (1910-1939, żołnierz 2 psp, zaginął we wrześniu 1939), Tadeusz Drwięga (1914-1965)
    • Ofiary niemieckich represji, obozów koncentracyjnych i zagłady podczas II wojny światowej:
      • Ofiary obozu Buchenwald: Antoni Nabywaniec (1873–1939, wyższy funkcjonariusz Policji Państwowej w Sanoku), Maksymilian Słuszkiewicz (1884–1940, burmistrz Sanoka), Zygmunt Kruszelnicki (1889–1940, sędzia, adwokat), Jan Żyłka-Żebracki (1900-1945)
      • Ofiary KL Auschwitz: Kazimierz Dulęba (1921–1942, żołnierz AK, więzień pierwszego masowego transportu do Auschwitz[188]), Wojciech Sieńko (1886-1942), Michał Ekert
      • Inni: płk dr Wiktor Lindenbaum (zm. 1943), weterynarz, oficer Wojska Polskiego, por. Jerzy Lurski (1924–1944), żołnierz AK, rozstrzelany przez gestapo, kpt. dr Leopold Dręgiewicz (1884-1945), lekarz dentysta i oficer wojskowy, zmarł w niewoli niemieckiej
    • Ofiary zbrodni i represji sowieckich:
      • Ofiary zbrodni katyńskiej w 1940, zostali upamiętnieni inskrypcjami na grobowcach rodzinnych: przod. Stanisław Chorążek (ur. 1893), ppor. Władysław Godula (ur. 1911), por. Justyn Kątski (ur. 1898), por. Edward Kilarski (ur. 1902), Tadeusz Knopp (ur. 1896), por. Bronisław Jahn (ur. 1901), mjr dypl. Jan Kosina (ur. 1894, na grobie Piotra Dunina-Wąsowicza), Wiesław Nowotarski (ur. 1910, upamiętniony na grobowcu Michała i Pauliny Słuszkiewicz), Stanisław Pastuszak (ur. 1898), Józef Pastuszak (ur. 1899)[g], ppor. Zbigniew Przystasz (ur. 1913), Stanisław Wilusz (ur. 1897).
      • Inni: Czesław Rytarowski (1903-1939, sędzia, zginął w Brzeżanach, upamiętniony na grobowcu Michała i Pauliny Słuszkiewicz), Domicela (1893-1943) i Ludwik Hellebrand (1893-1940), Piotr Bereźniak (1927-1941), phm por. Zbigniew Czekański (1907-1941), inż. Stanisław Kulczycki (1890-1943), leśnik, więziony na Sybirze, zmarł w Kurganie, więzień i ofiara łagrów, Adam Grossman (zginął w 1940), Józef Albert (1886-1945, pochowany we Lwowie)
    • Pozostałe ofiary wojny: Karol Skoczypiec (zginął 18 sierpnia 1943 pod Tobrukiem), Karol Fischer (zm. 1943, legionista, zginął w Niemczech)
  • Uczestnicy II wojny światowej pochowani na emigracji: mjr Stanisław Szczupak (1910-1969), kpt. inż. Edward Świderski (1911-1973, oficer lotnictwa PSZ na Zachodzie, pochowany w Newark-on-Trent), ppor. Ignacy Szczupak (1917-1990, pochowany w Gunnersbury[189]).
  • Inne upamiętnienia symboliczne: ppor. Mieczysław Walesiuk (1906-1946), Leon Kotyrba (1887-1960, nauczyciel), dr Zofia Chrząszczewska (1888-1972, nauczycielka), Zofia Grabowska (1915-2000), ks. dr Zdzisław Peszkowski (1918–2007).

Inne osoby[edytuj]

Duchowni i zakonnicy
Właściciele ziemscy
Urzędnicy, samorządowcy i politycy
Lekarze i pracownicy służby zdrowia

dr Jerzy Rapf (1796-1874), Jan Zarewicz (-1885), Wincenty Konieczko (1852-1888, dyrektor szpitala w Sanoku), dr Józef Kurasiewicz (ur. ok. 1859. zm. 1926), dr Jan Porajewski (1872–1929), mjr lek. Teofil Kondyjowski (ur. 1876, zm. po 1946), dr Karol Zaleski (1856–1941), dr Włodzimierz Pajączkowski (1864-1943, dyrektor szpitala), płk dr Stanisław Gilewicz (1869-1943, oficer wojskowy tytularny), Józef Serwa (1868-1945), por. Józef Weiner (1891-1963), kpt. dr Stanisław Domański (1888-1970, dyrektor szpitala w Sanoku), kpt. dr Kazimierz Niedzielski (1893-1976, dyrektor szpitala), kpt. dr Gustaw Kosiba (1902-1981), Bronisław Jarosz (1924-1977), płk dr Marian Killar (1918-1982), Witalis Władyka (1906-1983, weterynarz), Barbara Słuszkiewicz (1923-1984), dr Edward Czech (1914-1984, rentgenolog), Zbigniew Serwa (1908-1984), Jan Czyż (1905-1985), Jan Kazimierz Kosowski (1928-1986), Marian Musiał (1908-1991), Włodzimierz Storoszczuk (1915-1993, weterynarz), dr Albin Rysz (1930-1993), Jerzy Nering (1936-1994), dr Ryszard Ekert (1933-1996), Zygmunt Dąbrowski (1929-1997), Zdzisław Polewka (1930-1997), dr Wilhelm Gregory (1915-1998), Adam Zeńczak (1924-2000, stomatolog, żołnierz AK), Teresa Dalska (1925-2006), mjr Karol Świetlik (1924-2006, żołnierz AK), Urban Jawień (1931-2007), Salomea Zielińska (1921-2009, pielęgniarka), Wojciech Czech (1947-2010), Jan Pawlik (1930-2012), dr Adam Skoczyński (1914-2012, pediatra, żołnierz AK), Danuta Kaczorowska (1914-2017)

Nauczyciele, wykładowcy i pracownicy oświaty

Alfons Szczurowski, Maciej Strojek (1858-1890, dyrektor szkoły powszechnej w Sanoku), Józefa Rapf (1809-1891, kierownik szkoły żeńskiej w Sanoku), Józef Grotowski (1874-1905, profesor gimnazjalny)[203], Hipolit Neuwirth (1859-1906), Józef Tomasik (1865-1908, profesor gimnazjalny), Leopold Biega (1848-1910, dyrektor szkoły wydziałowej), Bronisław Rylski (1877-1911), Michał Kiczorowski (1866-1916), August Mroczkowski (1845-1920), Mieczysław Strojek (1886-1921, dyrektor szkoły powszechnej), Roman Kozicki (1889-1921), Wanda Mochnacka (1853-1922), Władysław Sygnarski (1864-1925, dyrektor szkół), Maria Szabłowska (1903-1927), Stanisław de Mirow Myszkowski (1849-1929, pisarz)[204], Władysław Łukaszewicz (1858-1934, dyrektor szkoły 7-klasowej)[205], Marian Szajna (1873-1936), Wołodymyr Czajkiwski (1884-1937), Józef Wojtanowicz (1880-1937), Josyp Hukewycz (1891-1939), Jan Killar (1884-1939), Teodozja Drewińska (1848-1941, dyrektor szkół w Sanoku), Franciszek Grzyb (1888-1941), Janina Burnatowicz (1907-1941), Walerian Czykiel (1880-1942), dr Bronisława Chrząszczewska-Rymaszewska (1889-1947), Franciszek Słuszkiewicz (1875-1944, dyrektor gimnazjum w Bochni), Zenobiusz Mathiasz (-1944), Eugeniusz Biliński (1893-1947), Michał Trzciński (1911-1948, kierownik szkoły), Balbina Giermak (zm. 1949, kierowniczka Szkoły im. Królowej Jadwigi), Stanisław Czajkowski (1875-1950, profesor seminarium w Samborze), Michał Śliwiński (1882-1953, kierownik szkoły im. Grzegorza z Sanoka, prezes ZNP), Jadwiga Ruczka (1885-1953), Matylda Wasylewicz (-1953), Franciszek Wanic (1881-1954), Leon Barucki (1883-1955), Ludwik Jasiński (1880-1956, inspektor szkolny), Józef Rolski (1883-1967), Szymon Słomiana (1910-1959), Helena Langner (1895-1960), Franciszek Szafrański (1886-1963), Andrzej Grasela (1880-1965, dyrektor gimnazjum), Celina Kulczycka (zm. 1965), Eleonora Radwańska (1879-1967), Helena Strojek-Kulczycka (1889-1968, sybiraczka), Prochownik (1892-1968), Zofia Kałwa (1896-1969), Nestor Lenczyk (1901-1969), Helena Prochownik-Radomska (1894-1972), Irena Mathiasz (1903-1972), Władysław Dziduszko (1899-1972), założyciel i dyrektor Technikum Mechanicznego, Jan Bogusz (1907-1974), Janina Sopotnicka (1887-1975), dr Leopold Musiał (1905-1975, chemik, profesor uczelniany), Maria Orłoś (1894-1976), Izydora Hermanowska (1892-1977), Franciszek Moszoro (1891-1977), Jadwiga Kubrakiewicz (1907-1978), Janina Wowczuk (1892-1979, członek tajnego nauczania), Karol Siekierzyński (1907-1979), Stefan Lewicki (1891-1979), Katarzyna Janiec (1896-1980), Józef Grabowski (1905-1980), Anna Pohorska (1903-1981), dr Maria Kril (1904-1982), Emilia Słuszkiewicz (1888-1982, dyrektorka szkoły), Albina Wójcik (1901-1982), płk dr Marian Killar (1918-1982), Jadwiga Lorenc (zm. 1982), Gwidon Szepiowski (1908-1984), dr Zofia Skołozdro (1896-1984, dyrektor Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego Żeńskiego w Sanoku), Antonina Rudnicka (1891-1984), Irena Kocyłowska (1902-1984), Zenon Chruszcz (1905-1984), Tadeusz Wojtowicz (1916-1985), Stanisław Potocki (1906-1986), Helena Dworska (1901–1986), Maria Leokadia Radwańska (1904-1986), Małgorzata Słodziak (1957-1986), Władysław Kreowski (1889-1987, kierownik szkół), Tomasz Kurek (1910-1986), Janina Szepiowska (1910-1988), Helena Kamecka-Urban (1912-1988), Ludwik Romaniak (1930-1990), Józefa Rudzik (1897-1990), inż. Kazimierz Sobczyk (1925-1990), Józef Bogaczewicz (1904-1991), Kazimiera Ekert (1906-1991), Maria Potocka (1901-1991), Jadwiga Zaleska (1900–1993), Helena Świerzowicz (1909-1993), Zofia Bandurka (1913-1993, dyrektor Liceum Medycznego), Wanda Kubrakiewicz (1912-1994), Mieczysław Habrat (1932-1994), Zofia Lenczyk (1914-1994), Stanisław Kurek (1912-1995), Wojciech Sołtys (1925-1995), Jerzy Lisowski (1930-1996), Janina Bogaczewicz (1919-1996), Tadeusz Śliwiński (1907-1997), Maria Breit (1908-1997), Józef Pohorski (1907-1998), Krzysztofa Borowiec (1932-1997), Zofia Wolwowicz, Kazimiera Rafalska (1909-1998), Lidia Jakiel-Musiał (zm. 1999, nauczycielka Liceum im. Króla Jana III Sobieskiego w Krakowie), Waleria Kopecka (1897-1999), Stanisław Obara (1939-2002, dyrektor II LO), Maria Lisowska (1910-2004), Aleksander Sarkady (1922-2006), Helena Grabowska (1925-2008), Teofila Trzcińska (1912-2009), Jerzy Pawliszewski (1946-2009), prof. dr inż. Marian Golczyk (1921-2009), Zygmunt Skałkowski (1928-2012), Roman Daszyk (1931-2013), Marian Jaśkiewicz (dyrektor szkoły), Irena Olbert (1932-2016), Edward Findysz (1922-2016), Jan Skarbowski (1939-2017), dr Tomasz Blecharczyk (1935-2017)

Artyści i ludzie kultury i mediów
Naukowcy, inżynierowie, przedsiębiorcy, społecznicy
Pracownicy Autosanu
Harcerze
Sportowcy i działacze sportowi

Nawiązania i odniesienia[edytuj]

  • Według powieści czeskiego pisarza Jaroslava Haška Przygody dobrego wojaka Szwejka w budynku sanockiego Państwowego Gimnazjum Męskiego im. Królowej Zofii w 1915 stacjonowała XI. marszkompania wojaka Szwejka, z której kilku żołnierzy węgierskich zatruło się spożytą formaliną pochodzącą z gimnazjalnych preparatów biologicznych[208]. Niedoszli bohaterowie mają być pochowani na cmentarzu przy ul. Rymanowskiej[209][210]. Istnieje legenda, że takie wydarzenie miało miejsce w rzeczywistości i węgierscy żołnierze faktycznie spoczywali na cmentarzu.
  • Cmentarz Centralny w Sanoku był przedmiotem publikacji pt. Cmentarze sanockie z 1991 autorstwa Stefana Stefańskiego[211] oraz publikacji pt. Boża rola. Przyczynek do historii cmentarzy sanockich w 110-tą rocznicę konsekracji cmentarza przy ul. Rymanowskiej, autorstwa Pawła Nestorowicza z 2005[212]. Obiekty istniejące na Cmentarzu Centralnym w Sanoku zostały wzmiankowane w publikacji pt. Bieszczadzkie motywy roślinne między światem żywych a krainą zmarłych, autorstwa Adamego Szarego z 2015[213].
  • W filmie fabularnym pt. Ostatnia rodzina z 2016, przedstawiającym historię rodziny Beksińskich, została przedstawiona scena pogrzebu przy grobowcu tej rodziny, istniejącym w rzeczywistości na Cmentarzu Centralnym w Sanoku[214].

Uwagi

  1. Wcześniej istniejące cmentarze znajdowały się w centrum miasta: katolicki wokół nieistniejącego Kościoła św. Michała Archanioła na obecnym Placu św. Michała, ulicy Grzegorza z Sanoka w okolicy budynków budynku banku przy ul. Tadeusza Kościuszki 4 i kamienicy Ramerówka oraz greckokatolicki przy Cerkwi Narodzenia Najświętszej Maryi Panny przy obecnej ulicy Jana III Sobieskiego, gdzie znajduje się Zespół Szkół nr 1 oraz budynek przy ulicy Teofila Lenartowicza 2 (Miejska Biblioteka Publiczna) , zob. Stefan Stefański: Kartki z przeszłości Sanoka. Sanok: Oficyna Wydawnicza Miejskiej Biblioteki Publicznej w Sanoku, 2005, s. 23, 25. ISBN 83-919470-9-2.. W okresie międzywojennym szczątki ujawnione podczas wykopalisk na terenie byłego cmentarza katolickiego na ulicy Grzegorza z Sanoka zostały przeniesiony na cmentarz przy ulicy Rymanowskiej: Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 1.
  2. Inne źródła, m.in. tabliczka na zbiorowej mogile ofiar na cmentarzu w Sanoku, podają liczbę 115.
  3. Został odnowiony na koszt miasta w 1958, zob. Władysław Stachowicz. Nr 8: Samorząd Gminy Miasta Sanoka 1867–1990. Miejska Rada Narodowa w Sanoku 1950-1990. „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”, s. 169, Sanok: 2008. Fundacja „Archiwum Ziemi Sanockiej”. ISSN 1731-870X. 
  4. Brak pewności identyfikacji konkretnej nagrobków rodzin Słuszkiewiczów, jako że na terenie cmentarza jest kilka potencjalnych grobowców rodzin o tym nazwisku.
  5. Tablice informacyjne umieszczone na terenie cmentarza wskazały jedenastu pochowanych kawalerów Orderu Virtuti Militari.
  6. Obaj zostali pochowani w części Matejki Stary. Jak podał Edward Zając, jeszcze w okresie międzywojennym urząd miasta Sanoka otrzymywał przypomnienia kierowane z Urzędu Wojewódzkiego Lwowskiego dotyczące sprawowania opieki nad mogiłami tych powstańców; oba groby obecnie nie istnieją, zatem tabliczka informacyjna Ernesta Baumana na grobowcu rodzinnym w części Rymanowskiej może oznaczać, iż jego szczątki przeniesiono tamże lub stanowi jedynie upamiętnienie, zob. Edward Zając, Szkice z dziejów Sanoka, Sanok 1998, s. 169-170.
  7. Zarówno w przypadku Józefa Pastuszaka jaki i Stanisława Pastuszaka symboliczne inskrypcje nagrobne podały, iż zostali zamordowani w Katyniu. W rzeczywistości obaj byli ofiarami zbrodni katyńskiej, lecz ich nazwiska wskazała Ukraińska Lista Katyńska, zob. Ukraińska Lista Katyńska. Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 1994. [dostęp 27 września 2014]. s. 70.

Przypisy

  1. a b Boża rola ↓, s. 5.
  2. a b c d e f Informacje udostępnione przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Przemyślu, Delegatura w Krośnie: Cmentarze zabytkowe miasta Sanoka wpisane do rejestru zabytków.
  3. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 5.
  4. Cmentarz przy ul. Rymanowskiej i Matejki. sanok.pl. [dostęp 2012-012-01].
  5. Wołają o pamięć, Tygodnik Sanocki, nr 44 (730) z 4 listopada 2005, s. 1.
  6. Edward Zając, Szkice z dziejów Sanoka, Sanok 1998, s. 164.
  7. a b c d e Cmentarz Centralny w Sanoku. e-nekropolie.pl, 2011-03-22. [dostęp 2012-12-01].
  8. Stefan Stefański. Święto Zmarłych. „Tygodnik Sanocki”, s. 3, Nr 24 z 30 października 1991. 
  9. Kronika. „Echo z nad Sanu”, s. 3, Nr 6 z 7 czerwca 1885. 
  10. a b c Agaty Zachariasz: Koncepcja zagospodarowania terenów zielonych Sanoka. Analiza stanu istniejącego. [dostęp 2014-03-18].
  11. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 8.
  12. Edward Zając: Obywatele Honorowi Królewskiego Wolnego Miasta Sanoka. Sanok: Miejska Biblioteka Publiczna im. Grzegorza z Sanoka w Sanoku, 2002, s. 164. ISBN 83-909787-8-4.
  13. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 11.
  14. Marta Szramowiat. Nr 8: Samorząd Gminy Miasta Sanoka 1867–1990. Samorząd miejski Sanoka okresu galicyjskiego. Główne zadania i działalność Rady Miejskiej w Sanoku. „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”, s. 30, Sanok: 2008. Fundacja „Archiwum Ziemi Sanockiej”. ISSN 1731-870X. 
  15. Edward Zając: Obywatele Honorowi Królewskiego Wolnego Miasta Sanoka. Sanok: Miejska Biblioteka Publiczna im. Grzegorza z Sanoka w Sanoku, 2002, s. 164. ISBN 83-909787-8-4.
  16. Kronika. „Gazeta Przemyska”, s. 3, Nr 49 z 18 czerwca 1891. 
  17. Alojzy Zielecki, Struktury organizacyjne miasta, W epoce autonomii galicyjskiej, w: Sanok. Dzieje miasta. Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 381.
  18. Edward Zając: Szkice z dziejów Sanoka. Sanok: Miejska Biblioteka Publiczna im. Grzegorza z Sanoka w Sanoku, 1998, s. 165. ISBN 83-909787-0-9.
  19. Marta Szramowiat. Nr 8: Samorząd Gminy Miasta Sanoka 1867–1990. Samorząd miejski Sanoka okresu galicyjskiego. Główne zadania i działalność Rady Miejskiej w Sanoku. „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”, s. 30, Sanok: 2008. Fundacja „Archiwum Ziemi Sanockiej”. ISSN 1731-870X. 
  20. a b c Z Rady Miejskiej. „Gazeta Sanocka”, s. 2, Nr 12 z 9 czerwca 1895. 
  21. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 11.
  22. Nowy cmentarz w Sanoku, Czasopismo Techniczne nr 9 (1896)
  23. a b O cmentarzach. starecmentarze.sanok.pl. [dostęp 2012-11-29].
  24. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 22.
  25. Edward Zając: Szkice z dziejów Sanoka. Sanok: Miejska Biblioteka Publiczna im. Grzegorza z Sanoka w Sanoku, 1998, s. 166. ISBN 83-909787-0-9.
  26. Stary cmentarz. polskaniezwykla.pl. [dostęp 2012-12-01].
  27. Kronika. „Gazeta Sanocka”, s. 3, Nr 17 z 28 lipca 1895. 
  28. Boża rola ↓, s. 10.
  29. Kronika. „Gazeta Sanocka”, s. 3, Nr 31 z 3 listopada 1895. 
  30. Kronika.. „Gazeta Sanocka”, s. 3, Nr 21 z 22 maja 1904. 
  31. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 12.
  32. Kronika. „Gazeta Sanocka”, s. 3, Nr 34 z 24 listopada 1895. 
  33. Kronika. „Gazeta Sanocka”, s. 3, Nr 66 z 6 lipca 1896. 
  34. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 17.
  35. Ewa Śnieżyńska-Stolot, Franciszek Stolot: Lesko, Sanok, Ustrzyki Dolne i okolice. W: Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. I: Województwo krośnieńskie. 1982, s. 111-112.
  36. Ewa Śnieżyńska-Stolot, Franciszek Stolot, Sztuka Sanoka między Sanokiem a Wschodem, w: Sanok. Dzieje miasta. Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 948.
  37. Boża rola ↓, s. 16.
  38. Boża rola ↓, s. 14.
  39. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 11.
  40. Obwieszczenie. „Nowa Reforma”, s. 6, Nr 233 z 12 października 1905. 
  41. Adam Sudoł: Wybór z Księgi Ogłoszeń Parafii Przemienienia Pańskiego w Sanoku (lata 1967–1995). Sanok: 2001, s. 55. ISBN 83-914224-7-X.
  42. Bogumiła Koszela. Cmentarne hieny w Zagórzu i w Sanoku. „Gazeta Sanocka – Autosan”, s. 6, Nr 25 (424) z 1-10 września 1987. 
  43. Zarządzenie Burmistrza Miasta Sanoka nr 42/2015 z 9 marca 2015. bip.um.sanok.pl, 2015-03-09. [dostęp 2016-10-19]. s. 2.
  44. Stefan Stefański. Święto Zmarłych. „Tygodnik Sanocki”, s. 3, Nr 24 z 30 października 1991. 
  45. Cmentarzom na ratunek. „Gazeta Sanocka – Autosan”, s. 6, Nr 33 (289) z 1-10 grudnia 1983. 
  46. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 8.
  47. Kolumbarium przedłuży życie cmentarza. krosno24.pl. [dostęp 2012-11-29].
  48. Cmentarni wandale w akcji. „Tygodnik Sanocki”, s. 1, 3, Nr 14 (177) z 7 kwietnia 1995. 
  49. SANOK: Brama na Cmentarz Centralny otwarta do godziny 19.00. esanok.pl. [dostęp 2012-12-01].
  50. Wiosenne remonty na Cmentarzu Centralnym. esanok.pl, 28 kwietnia 2014. [dostęp 28 kwietnia 2014].
  51. Remonty na cmentarzu. esanok.pl, 14 lipca 2014. [dostęp 14 lipca 2014].
  52. Remonty na cmentarzach. esanok.pl, 3 października 2014. [dostęp 5 października 2014].
  53. Rozkaz L. 12/2013 z 14 września. zhpsanok.pl, 14 września, 2013. [dostęp 24 marca 2015].
  54. Kronika. „Gazeta Sanocka”, s. 4, Nr 52 z 29 marca 1895. 
  55. Józef Pohorski. Historia Krzyża Powstańców na sanockim cmentarzu. „Tygodnik Sanocki”, s. 7, Nr 50 (162) z 16 grudnia 1994. 
  56. Waldemar Bałda: Sowa i bocian. Opowieść o Posadzie Olchowskiej – III dzielnicy Miasta Sanoka. Kraków: AB Media, 2012, s. 72. ISBN 978-83-935385-7-7.
  57. Krystyna Chowaniec. Patron sanockiego harcerstwa – ksiądz harcmistrz Zdzisław Peszkowski. „Rocznik Sanocki”. X, s. 176, 2011. 
  58. Władysław Stachowicz. Nr 8: Samorząd Gminy Miasta Sanoka 1867–1990. Miejska Rada Narodowa w Sanoku 1950-1990. „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”, s. 169, Sanok: 2008. Fundacja „Archiwum Ziemi Sanockiej”. ISSN 1731-870X. 
  59. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 19.
  60. Oberc. Pomniki 1998 ↓, s. 5-6.
  61. a b c Zabytkowe nagrobki. starecmentarze.sanok.pl. [dostęp 2013-11-25].
  62. Ewa Molisak. Nr 8: Samorząd Gminy Miasta Sanoka 1867–1990. Odbudowa życia gospodarczego i społeczeństwa Sanoka w latach 1944-1950. „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”, s. 118, Sanok: 2008. Fundacja „Archiwum Ziemi Sanockiej”. ISSN 1731-870X. 
  63. Władysław Stachowicz. Nr 8: Samorząd Gminy Miasta Sanoka 1867–1990. Miejska Rada Narodowa w Sanoku 1950-1990. „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”, s. 169, Sanok: 2008. Fundacja „Archiwum Ziemi Sanockiej”. ISSN 1731-870X. 
  64. Edward Zając: Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku. W stulecie konsekracji 1897-1997. Sanok: Miejska Biblioteka Publiczna im. Grzegorza z Sanoka w Sanoku, 1997, s. 43. ISBN 83-905046-4-2.
  65. Edward Zając: Jak Sanok wybił się na niepodległość. Sanok: Miejska Biblioteka Publiczna im. Grzegorza z Sanoka w Sanoku, 1995, s. 36. ISBN 83-901466-3-0.
  66. Andrzej Romaniak: Pamiątki po 2 Pułku Strzelców Podhalańskich z Sanoka. Katalog zbiorów. Sanok: Muzeum Historyczne w Sanoku, 2003, s. 83. ISBN 83-919305-0-5.
  67. Włodzimierz Kalicki: 28 marca 1947 r. Zamiast chleba – generał. Gazeta Wyborcza, 2012-04-01. [dostęp 2013-04-30].
  68. Pogrzeb żołnierzy poległych wraz z gen. Świerczewskim. „Rzeczpospolita i Dziennik Gospodarczy”, s. 2, Nr 89 z 31 marca 1947. 
  69. Kronika sanocka. Zginął na posterunku. „Dziennik Rzeszowski”, s. 4, Nr 46 (267) z 21 lutego 1946. 
  70. Mieczysław Walesiuk. Przeżył wojnę. Zginął w wolnej Polsce. poranny.pl. [dostęp 2016-04-03].
  71. Kwatera żołnierzy Wojska Polskiego. Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. [dostęp 5 sierpnia 2014].
  72. Stary cmentarz komunalny w Sanoku. krodo.pl. [dostęp 2016-10-18].
  73. Województwo krośnieńskie. W: Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa, lata wojny 1939–1945. Warszawa: Rada Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa / Sport i Turystyka, 1988, s. 389. ISBN 83-217-2709-3.
  74. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 24.
  75. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 24.
  76. Oberc. Pomniki 1998 ↓, s. 8-9.
  77. a b c Remonty na cmentarzach (ZDJĘCIA). esanok.pl, 2012-07-27. [dostęp 2012-12-01].
  78. Joanna Kozimor. Pamięć o poległych. „Tygodnik Sanocki”, s. 10, Nr 31 (1130) z 9 sierpnia 2013. 
  79. Remonty na cmentarzach. esanok.pl, 3 października 2014. [dostęp 5 października 2014].
  80. Zdzisław Domino: Miejsce martyrologii – pomnik ku czci poległych. babica.czudec.pl. [dostęp 8 stycznia 2015].
  81. Województwo krośnieńskie. W: Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa, lata wojny 1939–1945. Warszawa: Rada Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa / Sport i Turystyka, 1988, s. 389. ISBN 83-217-2709-3.
  82. Edward Zając. Pomnik Wdzięczności dla Żołnierzy Armii Radzieckiej. „Gazeta Sanocka – Autosan”, s. 6, Nr 17 (62) z 1-30 września 1976. 
  83. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 14.
  84. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 14.
  85. Królowie, włościanie i mieszczanie czyli wycieczka pierwsza po dawnym i współczesnym Sanoku. , s. 27. Powiat sanocki. 
  86. Po latach – na mogiłach najbliższych – żołnierzy Armii Czerwonej. „Gazeta Sanocka – Autosan”, s. 1, Nr 21 (384) z 20-31 lipca 1986. 
  87. Marian Struś. Wzruszająca wizyta. „Gazeta Sanocka – Autosan”, s. 4, Nr 33 (162) z 20-30 listopada 1979. 
  88. Zbliża się 40 rocznica agresji. „Nowiny”, s. 2, Nr 195 z 30 sierpnia 1979. 
  89. Rodzinne spotkania na mogiłach ojców-bohaterów. „Nowiny”, s. 6, Nr 155 z 4 lipca 1986. 
  90. Borys Łapiszczak: Sanok na dawnej pocztówce i fotografii. Galicja i Lodomeria (Kresy Wschodnie, Judaika i Wojny Światowe. Cz. XVII. „130-lecie Stacji Kolejowej” w Sanoku (1884-2014 r.). Sanok: Poligrafia, 2014, s. 84. ISBN 83-915388-6-9.
  91. Królowie, włościanie i mieszczanie czyli wycieczka pierwsza po dawnym i współczesnym Sanoku. , s. 28. Powiat sanocki. 
  92. Stefan Stefański: Kartki z przeszłości Sanoka. Sanok: Oficyna Wydawnicza Miejskiej Biblioteki Publicznej w Sanoku, 2005, s. 27. ISBN 83-919470-9-2.
  93. Leszek Mazan. Szwejk na polskich ścieżkach. „Nowiny”, s. 5, Nr 180 z 13 sierpnia 1979. 
  94. Stefan Stefański. Spacerkiem po mieście. Szwejk w Sanoku. „Tygodnik Sanocki”, s. 6, Nr 25 z 6 listopada 1991. 
  95. Maria Łapiszczak: Sanok na dawnej pocztówce. Cz. I. Sanok: Artiv-Druk, 2001, s. 34. ISBN 83-915485-0-3.
  96. Maria Łapiszczak, Borys Łapiszczak: Ziemia Sanocka na dawnej pocztówce i fotografii. Cz. III. Sanok: Poligrafia, 2002, s. 9. ISBN 83-915388-1-8.
  97. Stefan Stefański. Święto Zmarłych. „Tygodnik Sanocki”, s. 3, Nr 24 z 30 października 1991. 
  98. Pamięci tych, którzy polegli na Ojczyznę. „Gazeta Sanocka – Autosan”, s. 1, Nr 11 (176) z 10-20 kwietnia 1980. 
  99. Oberc. Pomniki 1998 ↓, s. 6-7.
  100. Województwo krośnieńskie. W: Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa, lata wojny 1939–1945. Warszawa: Rada Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa / Sport i Turystyka, 1988, s. 389. ISBN 83-217-2709-3.
  101. Stefan Stefański: Kartki z przeszłości Sanoka. Sanok: Oficyna Wydawnicza Miejskiej Biblioteki Publicznej w Sanoku, 2005, s. 26. ISBN 83-919470-9-2.
  102. Czcigodna pani Maria. W: Roman Bańkowski: Wywiady i opowieści. Sanok: Związek Literatów Polskich. Oddział w Rzeszowie, 2000, s. 30. ISBN 83-914224-6-1.
  103. 43 rocznica Września. Uroczystości w regionie. „Nowiny”, s. 1, Nr 172 z 2 września 1982. 
  104. W przededniu Święta Pracy. „Nowiny”, s. 6, Nr 86 z 1-3 maja 1981. 
  105. Województwo krośnieńskie. W: Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa, lata wojny 1939–1945. Warszawa: Rada Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa / Sport i Turystyka, 1988, s. 389. ISBN 83-217-2709-3.
  106. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 27.
  107. Mogiła zbiorowa ofiar terroru. Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. [dostęp 2016-09-24].
  108. Oberc. Pomniki 1998 ↓, s. 7-8.
  109. Kamienny sokół na cmentarzu sanockim. sokolsanok.pl. [dostęp 2012-12-01].
  110. Stefan Stefański. Kamienny sokół na cmentarzu sanockim. „Tygodnik Sanocki”, s. 10, Nr 7 (90) z 19 maja 1993. 
  111. Remonty na Cmentarzu Centralnym. esanok.pl, 2013-08-01. [dostęp 2013-08-01].
  112. Joanna Kozimor. Pamięć o poległych. „Tygodnik Sanocki”, s. 10, Nr 31 (1130) z 9 sierpnia 2013. 
  113. Krystyna Chowaniec. Patron sanockiego harcerstwa – ksiądz harcmistrz Zdzisław Peszkowski. „Rocznik Sanocki”. X, s. 182, 2011. 
  114. Krystyna Chowaniec: 100 lat sanockiego harcerstwa 1911–2011. Suplement. Sanok: 2011, s. 55. ISBN 978-83-62960-05-7.
  115. Marian Struś. Sanok nie zapomni. „Tygodnik Sanocki”, s. 1, 6, Nr 17 (911) z 24 kwietnia 2009. 
  116. Krystyna Chowaniec. Uroczystości dnia Katyńskiego w Sanoku. „Góra Przemienienia”, s. 4-13, Nr 17 (299) z 26 kwietnia 2009. Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku. 
  117. Krystyna Chowaniec: Dęby Pamięci. Sanok: Komenda Hufca ZHP Ziemi Sanockiej im. ks. hm. Zdzisława Peszkowskiego, 2010, s. 40-42. ISBN 978-83-931109-3-3.
  118. Bartosz Błażewicz. Pamiętała młodzież, pamiętali seniorzy. „Tygodnik Sanocki”, s. 3, Nr 42 (936) z 16 października 2009. 
  119. Jolanta Ziobro. Sanok uczcił ks. Peszkowskiego. „Tygodnik Sanocki”, s. 3, Nr 40 (1089) z 12 października 2012. 
  120. 5. rocznica śmierci ks. Zdzisława Peszkowskiego. pissanok.pl. [dostęp 2012-12-01].
  121. Uroczystości Dnia Katyńskiego w Sanoku. ko.rzeszow.pl. [dostęp 2013-07-28].
  122. Z sanockiej listy katyńskiej. „Tygodnik Sanocki”, s. 11, Nr 16 (962) z 23 kwietnia 2010. 
  123. Krystyna Chowaniec: Dęby Pamięci. Sanok: 2010, s. 9-13. ISBN 978-83-931109-3-3.
  124. Krystyna Chowaniec – biogram na stronie Nagrody Honorowej „Świadek Historii”. ipn.gov.pl. [dostęp 2015-08-13]. s. 3.
  125. Jolanta Ziobro. Harcerka z krwi i kości. „Tygodnik Sanocki”, s. 8, Nr 4 (1153) z 24 stycznia 2014. 
  126. a b c ces. Kto pokocha bezskrzydłe anioły?. „Gazeta Sanocka – Autosan”, s. 3, Nr 26 (155) z 10-20 września 1979. 
  127. Zarządzenie Burmistrza Miasta Sanoka nr 42/2015 z 9 marca 2015. bip.um.sanok.pl, 2015-03-09. [dostęp 2016-10-20]. s. 4.
  128. Boża rola ↓, s. 25, 27-29.
  129. Boża rola ↓, s. 28.
  130. Boża rola ↓, s. 28, 32.
  131. Boża rola ↓, s. 33-37.
  132. Boża rola ↓, s. 36.
  133. Boża rola ↓, s. 36, 38.
  134. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1882. Lwów: 1882, s. 136, 146.
  135. Boża rola ↓, s. 37, 39-41.
  136. Boża rola ↓, s. 39, 42-43.
  137. Boża rola ↓, s. 42, 44.
  138. Królowie, włościanie i mieszczanie czyli wycieczka pierwsza po dawnym i współczesnym Sanoku. , s. 28. Powiat sanocki. 
  139. Boża rola ↓, s. 18, 20-22.
  140. Wołają o pamięć, Tygodnik Sanocki, nr 44 (730) z 4 listopada 2005, s. 6.
  141. Boża rola ↓, s. 21, 25, 26.
  142. Ewa Filip. Stowarzyszenie Opieki nad Starymi Cmentarzami w Sanoku. „Rocznik Sanocki”, s. 220, 2014. Towarzystwo Rozwoju i Upiększania Miasta Sanoka. ISSN 0557-2096. 
  143. Prace konserwatorskie. starecmentarze.sanok.pl. [dostęp 2012-11-29].
  144. Ewa Filip. Stowarzyszenie Opieki nad Starymi Cmentarzami w Sanoku. „Rocznik Sanocki”, s. 221, 2014. Towarzystwo Rozwoju i Upiększania Miasta Sanoka. ISSN 0557-2096. 
  145. Zakończenie prac przy nagrobku Beksińskiego. starecmentarze.sanok.pl. [dostęp 2012-11-29].
  146. Zaczynamy ratować stare nagrobki na sanockich cmentarzach. isanok.pl. [dostęp 2012-11-29].
  147. Jolanta Ziobro. Odnawiają czwarty nagrobek. „Tygodnik Sanocki”, s. 6, Nr 26 (1075) z 6 lipca 2012. 
  148. Józefa z Heinrichów Drozdowa i jej bracia – Kornel i Juliusz – uratowani. podkarpacie24.pl, 19 Listopada 2012. [dostęp 6 czerwca 2014].
  149. Nagrobek Feliksa Gieli znowu wygląda godnie. „Tygodnik Sanocki”, s. 10, 38 (1238) z 18 września 2015. 
  150. Nagrobek burmistrza Porajewskiego w nowym blasku. esanok.pl, 2016-10-03. [dostęp 2016-10-05].
  151. Syna właściciela Górek Aleksandra Niedźwieckiego. Por. Jan Bigo: Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, Wielk. Księstwie Krakowskiem i Księs. Bukowińskiem z uwzględnieniem wszystkich dotąd zaszłych zmian terytoryalnych kraju. Złoczów: 1886, s. 58.
  152. Uczeń II klasy C. K. Gimnazjum Męskim w Sanoku do 1890. Por. Sprawozdanie Dyrektora C.K. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1890. Sanok: 1890, s. 75.
  153. Sprawozdanie Dyrektora C.K. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1891. Sanok: 1891, s. 44.
  154. Boża rola ↓, s. 22.
  155. Kronika. Zmarli. „Tygodnik Ziemi Sanockiej”, s. 3, Nr 45 z 29 października 1911. 
  156. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 13.
  157. Kronika krajowa. Zmarli. „Słowo Polskie”, s. 5, Nr 205 z 30 sierpnia 1899. 
  158. Kronika. „Gazeta Sanocka”, s. 4, Nr 154 z 9 grudnia 1906. 
  159. Kronika. „Tygodnik Ziemi Sanockiej”, s. 3, Nr 41 z 1 października 1911. 
  160. Jolanta Ziobro. Nie wolno kiwnąć palcem!. „Tygodnik Sanocki”, s. 6, Nr 32 (1081) z 17 sierpnia 2012. 
  161. M.P. z 1947 r. Nr 29, poz. 263.
  162. Aneks. 24. Lista żołnierzy 34pp odznaczonych za walkę z UPA. W: Benedykt Gajewski: Walka z ukraińskim podziemiem na południowo-wschodnim obszarze Polski w latach 1944-1948. Publikacje, raporty, relacje, zeznania. Sanok: 2005, s. 430.
  163. Lista nazwisk osób odznaczonych Orderem Virtuti Militari. stankiewicze.com. [dostęp 5 sierpnia 2014].
  164. Kacper Kostecki. „Kurier Warszawski”, s. 431, Nr 70 z 25 marca 1864. 
  165. Księga zmarłych 1855–1878 Sanok. Sanok: Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku, s. 119.
  166. Eligiusz Tomkowiak: Kawalerowie Virtuti Militari 1792-1945. T. T. II (1914-1921) Cz. 2. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Inżynierskiej, 1993, s. 45. ISBN 83-900510-0-1.
  167. Józef Białynia Chołodecki: Cmentarzyska i groby naszych Bohaterów z lat 1794-1864 na terenie Wschodniej Małopolski. Lwów: Polskie Towarzystwo Opieki nad Grobami Bohaterów we Lwowie, 1928, s. 43.
  168. Alojzy Zielecki, Społeczeństwo Sanoka u progu XX wieku. Życie kulturalne. W epoce autonomii galicyjskiej, w: Sanok. Dzieje miasta. Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 462.
  169. a b Wykaz funkcjonariuszy formacji policyjnych poległych w kraju w latach 1915-1939. policjapanstwowa.pl. [dostęp 27 września 2014].
  170. Kronika. „Gazeta Sanocka”, s. 4, Nr 110 z 9 maja 1897. 
  171. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 17.
  172. Maksymilian Landau, Adam Tabiszewski: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. T. 4 Pułk Artylerii Polowej. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1929, s. 7, 24.
  173. Lista strat Wojska Polskiego. Polegli i zmarli w wojnach 1918-1920. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1934, s. 98.
  174. Stefan Stefański: Kartki z przeszłości Sanoka. Sanok: Oficyna Wydawnicza Miejskiej Biblioteki Publicznej w Sanoku, 2005, s. 27. ISBN 83-919470-9-2.
  175. Waldemar Bałda: Sowa i bocian. Opowieść o Posadzie Olchowskiej – III dzielnicy Miasta Sanoka. Kraków: AB Media, 2012, s. 37. ISBN 978-83-935385-7-7.
  176. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 23.
  177. Cztery mogiły żołnierzy z 1919 r.. Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. [dostęp 2015-07-21].
  178. Lista strat Wojska Polskiego. Polegli i zmarli w wojnach 1918-1920. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1934, s. 840.
  179. Czesław Mazurczak: Harcerstwo Sanockie 1910–1949. Kraków: Harcerska Oficyna Wydawnicza, 1990, s. 42.
  180. Stanisław Dobrowolski: Policja miejska w Sanoku w okresie autonomii 1867–1918. Sanok: Muzeum Historyczne w Sanoku, 2008, s. 49-51. ISBN 978-83-60380-20-8.
  181. Wiadomości bieżące Sprawcy zamachu na funkcjonariuszy policji sanockiej przytrzymani. „Słowo Polskie”, s. 5, Nr 114 z 26 maja 1922. 
  182. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 24.
  183. Postrzelenie posterunkowego pod Złoczowem. „Głos Narodu”, s. 1, Nr 29 z 30 stycznia 1933. 
  184. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 14.
  185. Krystyna Chowaniec: Sanoczanie w Powstaniu Warszawskim. zhpsanok.pl, 2014-12-01. [dostęp 2015-08-13].
  186. Stefan Grzyb. 1944.pl. [dostęp 28 lutego 2014].
  187. Lista strat Wojska Polskiego. Polegli i zmarli w wojnach 1918-1920. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1934, s. 708.
  188. Pierwszy Transport do KL Auschwitz. chsro.pl. [dostęp 2017-01-03].
  189. Karolina Grodziska: Polskie groby na cmentarzach Londynu. Kraków: 1995.
  190. Stefan Stefański: Kartki z przeszłości Sanoka. Sanok: Oficyna Wydawnicza Miejskiej Biblioteki Publicznej w Sanoku, 2005, s. 25. ISBN 83-919470-9-2.
  191. Stefan Stefański: Kartki z przeszłości Sanoka. Sanok: Oficyna Wydawnicza Miejskiej Biblioteki Publicznej w Sanoku, 2005, s. 25. ISBN 83-919470-9-2.
  192. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 20-21.
  193. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 29.
  194. Sanoczanie 1. sokolsanok.pl. [dostęp 2012-12-04].
  195. Tomasz Opas, Zagadnienia ustrojowe, W czasach zaborów i niewoli, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 337.
  196. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkim Księstwem Krakowskiem na rok 1911. Lwów: Prezydyum C.K. Namiestnictwa, 1911, s. 140.
  197. Honorowi Obywatele Nowego Wiśnicza. nw.com.pl. [dostęp 15 listopada 2014].
  198. Zasłużeni dla ziemi wiśnickiej. nw.com.pl. [dostęp 15 listopada 2014].
  199. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 15.
  200. Borys Łapiszczak: Sanok w Królestwie Galicji i Lodomerii na dawnej pocztówce i fotografii. Cz. VIII. Sanok: Poligrafia, 2005, s. 85-86. ISBN 83-918650-2-9.
  201. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 25.
  202. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 29.
  203. Kronika. „Gazeta Sanocka”, s. 3, Nr 62 z 5 marca 1905. 
  204. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 15-16.
  205. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 14.
  206. Kronika lipiec / sierpień 1994. „Teatr”, s. 51, 9/1994. ISSN 0040-0769. 
  207. Stefan Stefański. Piotr Radwański – ogrodnik miejski w Sanoku. „Tygodnik Sanocki”, s. 6, Nr 36 (148) z 9 września 994. 
  208. Stefan Stefański. Spacerkiem po mieście. Szwejk w Sanoku. „Tygodnik Sanocki”, s. 6, Nr 25 z 6 listopada 1991. 
  209. Artur Bata. Bohaterowie naszych lektur. Tropem Szwejka. „Nowiny”, s. 11, Nr 9 z 26 lutego 1981. 
  210. Szwejk w Sanoku. sanok.pl. [dostęp 2012-012-01].
  211. Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991.
  212. Paweł Nestorowicz: Boża rola. Przyczynek do historii cmentarzy sanockich w 110-tą rocznicę konsekracji cmentarza przy ul. Rymanowskiej. Sanok: 2005.
  213. Adam Szary: Bieszczadzkie motywy roślinne między światem żywych a krainą zmarłych. Rzeszów: Carpathia, 2015. ISBN 978-83-62076-37-6.
  214. „Ostatnia rodzina” – zwiastun teaserowy filmu o Beksińskich (czas. 0:55). youtube.com / Kino Świat, 2016-06-23. [dostęp 2016-10-31].

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]

Zobacz też[edytuj]