Komańcza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Komańcza
Widok ogólny wsi
Widok ogólny wsi
Państwo  Polska
Województwo podkarpackie
Powiat sanocki
Gmina Komańcza
Wysokość 450-610 m n.p.m.
Liczba ludności (2006) 880
Strefa numeracyjna (+48) 13
Kod pocztowy 38-543
Tablice rejestracyjne RSA
SIMC 0354293
Położenie wsi
Położenie wsi
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Komańcza
Komańcza
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Komańcza
Komańcza
Ziemia49°20′12″N 22°04′08″E/49,336667 22,068889
Strona internetowa miejscowości

Komańcza (ukr. Команьча) – wieś w południowo-wschodniej Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie sanockim, w gminie Komańcza, w Dolinie rzeki Osławicy i potoku Barbarka (dawniej Kumaniecki Potok). Siedziba gminy Komańcza. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krośnieńskiego.

Historia[edytuj kod]

Dawny kamieniołom w Komańczy
 Osobny artykuł: Historia Komańczy.

Pierwsza wzmianka o wsi Komanycza, Crziemyenna pochodzi z 1512.

W latach 1340–1772 na terenie ziemi sanockiej w województwie ruskim. Następnie w latach 1772–1852 znajdowała się w cyrkule leskim, później sanockim. W początkach maja 1849, w czasie Wiosny Ludów rozegrała się tu zwycięska bitwa partyzantów polskich nad wojskami Austrii[1]. W połowie XIX wieku właścicielem posiadłości tybularnej w Komańczy był Alfred Lubaczewski[2]. W 1911 właścicielem tybularnym był Józef Mikołaj Potocki, posiadający 497 ha[3]. Do 1914 powiat sądowy w Sanoku, gmina Bukowsko.

W pierwszych dniach listopada 1918 ukraińska ludność z Komańczy oraz okolicznych miejscowości opanowała linie kolejowe od Zagórza do Łupkowa oraz od Zagórza do Chyrowa, oraz ogłosiła powstanie tzw. Republiki Komańczańskiej, na czele której stanął jako „prezydent” Andrij Kyr, a „stolicą” została Komańcza.

Do 12 września 1939 na obszarze powiatu sanockiego województwa lwowskiego, wieś stanowiła garnizon macierzysty Batalionu KOP „Komańcza”. W 1939 Batalion KOP „Komańcza” w ramach 2 Pułku Piechoty KOP „Karpaty” toczył walki obronne. Prawie wszystkich Żydów Niemcy wywieźli do obozu zagłady w Zasławiu. Od października 1939 do sierpnia 1944 wieś była siedzibą urzędu gminy w powiecie sanockim (Landkreis Sanok). Dziś warto zwiedzić m.in. miejsce katastrofy samolotu z okresu II wojny światowej.

Toponimia
Widok wsi. Na pierwszym planie potok Barbarka
  • locandi de novo villiam super fluvio Komanycza dicto, que villam vocabitur Crziemyenna ... in fluvium Comancza – 1512
  • de Komancza – rok 1524
  • z Komańczej, w Komańczy – 1561
  • z Komańcze – 1621
  • wsi Komanczy – 1786
  • Komancza – 1794
  • Komanča – 1860
  • Komańcza – XIX wiek

Nazwa miejscowości może sięgać okresu staroruskiego, wieś miała się nazywać Krzemienna (przymiotnik krzemienny – „kamienisty”), lecz z czasem przyjęła się nazwa Komańcza, od nazwy rzeki Komańcza, później Kumanieckiego Potoku (dawniej Barburka; obecnie Barbarka). Nazwa może pochodzić od starosłowiańskiego *Komanec – „członek plemienia turańskiego Ko(u)manów, inaczej Połowców, żyjącego na terenie Rusi w XI – XIII w.” Miejscowość leżała przy starym szlaku handlowym Sanok-Przełęcz Łupkowska. Ewentualnie nazwa pochodzi od nazwy osobowej Komanec (Koman, n.os. notowana w XV wieku w pobliskiej wsi Szczawne – która z kolei może pochodzić j.w.) z sufiksem -ja[4].

Zabytki[edytuj kod]

Na uboczu wsi znajduje się klasztor nazaretanek, który był miejscem internowania kardynała Stefana Wyszyńskiego od 27 października 1955 do 28 października 1956, czyli jak powiadają siostry: „zapowiedź przyjazdu przyszła w Święto Chrystusa Króla i wyjazd nastąpił po roku, w ten dzień”. Tutaj 16 maja 1956 w święto Andrzeja Boboli napisał prymas Polski tekst Jasnogórskich Ślubów Narodu Polskiego 1955–1956. Pokój, w którym mieszkał kardynał, jest udostępniany zwiedzającym.

Komańcza
Pamiątkowa tablica na klasztorze nazaretanek
Pomnik Stefana Wyszyńskiego
Kościół łaciński (rzymskokatolicki) św. Józefa w Komańczy
Cerkiew greckokatolicka Opieki Matki Boskiej
Klasztor nazaretanek (łac. Congregatio Sanctae Familiae de Nazareth) w Komańczy

Wieś leży na szlaku architektury drewnianej województwa podkarpackiego.

  • Dawna greckokatolicka cerkiew parafialna Opieki Matki Bożej wybudowana w 1802 (od 1963 cerkiew prawosławna). W 1834 wzniesiono dzwonnicę bramną, a w 1836 odbudowano zakrystię. Cerkiew była wielokrotnie remontowana. Z dawnego wyposażenia do 2006 zachował się ikonostas z 1832. Cechą szczególną było usytuowanie zakrystii na przedłużeniu prezbiterium, na osi wzdłużnej cerkwi. Cerkiew w Komańczy wraz z dzwonnicą stanowiła jeden z trzech zachowanych (obok Turzańska i Rzepedzi) przykładów wschodniołemkowskiego (tzw. osławskiego) budownictwa sakralnego. 13 września 2006 cerkiew wraz z wyposażeniem doszczętnie spłonęła; strażakom udało się uratować jedynie zabytkową dzwonnicę. Następnego dnia arcybiskup Adam Dubec zapowiedział odbudowę cerkwi w kształcie sprzed pożaru i 14 października 2008 celebrował w nowej cerkwi liturgię (cerkiew w stanie surowym bez okien i podłogi, bez ikonostasu i polichromii). 14 października 2010 całkowicie odbudowaną cerkiew poświęcił metropolita warszawski i całej Polski, arcybiskup Sawa.
  • Greckokatolicka cerkiew parafialna Opieki Matki Bożej. Została ona przeniesiona ze wsi Dudyńce w 1988 i ustawiona na piętrowej murowanej podstawie. Przy cerkwi znajdowało się do niedawna muzeum kultury łemkowskiej, jednak brak miejsca spowodował, że zostało ono zlikwidowane. Sprzęt codziennego użytku Łemków, który znajdował się w muzeum, został częściowo przeniesiony do skansenu w Sanoku, a częściowo rozdany ludziom.

Religia[edytuj kod]

W Komańczy istnieją:

  • cerkiew prawosławna pod wezwaniem Opieki Matki Bożej (parafialna).
  • cerkiew greckokatolicka (po II wojnie światowej wyznawcy kościoła greckokatolickiego mieli odprawiane swoje nabożeństwa w kościele rzymskokatolickim, gdyż ich wyznanie było zakazane, a ich cerkiew władze przekazali parafii nielicznej tam ludności prawosławnej. Nowa cerkiew greckokatolicka została wybudowana drogą obejścia zakazu władz w latach 1985–1988. Codziennie odbywają się liturgie). Sporo parafian kościoła prawosławnego to dawni członkowie kościoła greckokatolickiego,
  • kościół rzymskokatolicki (parafia łacińska w Bukowsku do 1947) pod wezwaniem św. Józefa oraz kaplica w klasztorze sióstr nazaretanek; kościół rzymskokatolicki w Komańczy został zbudowany w 1927, podczas wojny spłonął, po wojnie wybudowano nowy, drewniany kościół. Częściowo do jego budowy użyto drewna z rozbieranych po wojnie cerkwi greckokatolickich.[potrzebny przypis]
  • Sala Królestwa miejscowego Chrześcijańskiego Zboru Świadków Jehowy[5].

Do 1939 Żydzi z Komańczy należeli do kahału w Bukowsku, we wrześniu 1942 zostali wywiezieni do obozu koncentracyjnego w Zasławiu i tam straceni.

Ciekawostką jest organizowanie wspólnych uroczystości, np. procesja Bożego Ciała rokrocznie ma swój początek w kościele rzymskokatolickim, aby zakończyć się w cerkwi greckokatolickiej, przy czynnym współudziale nie tylko wyznawców, ale i ich duchownych.

Metryki
  • unickie
    • Liber natorum 1784–1858, 1858–1891
    • Liber copulatorum 1784–1879, 1776–1886, 1784–1851
    • Liber mortuorum 1784–1851, 1784–1909, 1900–1911, 1921–1922
  • rzymskokatolickie
    • Liber natorum, copulatorum et mortuorum 1784–1947

Turystyka[edytuj kod]

Fragment czerwonego szlaku turystycznego z Komańczy do Prełuk

We wsi znajdują się dwie większe bazy noclegowe:

  • Schronisko PTTK (dawniej Podkowiata),
  • prywatne schronisko Orkiestry św. Mikołaja, w którym odbywały się w ostatnich latach spotkania polskiej Rodziny Tęczy.
  • Pod Kominkiem – restauracja istniejąca od 1968, w 2006 zmodernizowana – dobudowano miejsca hotelowe. W pobliżu restauracji zginął bieszczadzki artysta-rzeźbiarz Jędrek Połonina.
  • Od 1995 w Komańczy na początku sierpnia odbywają się Spotkania Przygraniczne Polski i Słowacji Komańcza-Medzilaborce. Festynowi towarzyszą występy zespołów folklorystycznych i popowych z Polski i Słowacji. W ramach spotkań organizowane były zawody sportowo-pożarnicze przy udziale lokalnych jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych znajdujących się zarówno po stronie polskiej, jak i słowackiej.
Szlaki piesze
szlak turystyczny czerwony Tokarnia (778 m n.p.m.) – PrzybyszówKamień (717 m n.p.m.) – Komańcza – PrełukiDuszatynJeziorka DuszatyńskieChryszczata (997 m n.p.m.) (Główny Szlak Beskidzki)
szlak turystyczny zielony Komańcza – Dołżyca – Garb Średni (822 m n.p.m.) – Kanasiówka (823 m n.p.m.) – Moszczaniec
POL Szlak żółto-czarno-żółty (Szwejka).gif Szlak śladami dobrego wojaka Szwejka

Zobacz też[edytuj kod]

Przypisy

Bibliografia[edytuj kod]

  • Adolf Bajgier, „Bitwa pod Komańczą”, z serii Z tajemnic stuleci. Wydawnictwo „Żołnierza Polskiego”, Warszawa 1991.
  • „Gdy pod Komańczą walczyli powstańcy” [w:] „Podkarpacie”, nr 51–52 (989–990), Krosno 1989.
  • Seweryn Łusakowski, „Pamiętnik”. PIW Warszawa 1953.
  • Stanisław Kryciński, „Cerkwie w Bieszczadach”. Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, Pruszków 2005.

Linki zewnętrzne[edytuj kod]