Kęty
49°53′01″N 19°13′20″E/49,883611 19,222222
| miasto w gminie miejsko-wiejskiej | |||
 Rynek w Kętach | |||
| |||
| Państwo | |||
|---|---|---|---|
| Województwo | |||
| Powiat | |||
| Gmina | |||
| Data założenia |
1238 (pierwsza wzmianka) | ||
| Prawa miejskie |
przed 1267 | ||
| Burmistrz |
Marcin Śliwa (p.f.) | ||
| Powierzchnia |
23,02[1] km² | ||
| Wysokość |
315[2] m n.p.m. | ||
| Populacja (01.01.2024) • liczba ludności • gęstość |
| ||
| Strefa numeracyjna |
33 | ||
| Kod pocztowy |
32-650 | ||
| Tablice rejestracyjne |
KOS | ||
Położenie na mapie gminy Kęty  | |||
Położenie na mapie Polski  | |||
Położenie na mapie województwa małopolskiego  | |||
Położenie na mapie powiatu oświęcimskiego  | |||
| 49°53′01″N 19°13′20″E/49,883611 19,222222[3]
| |||
| TERC (TERYT) |
1213044 | ||
| SIMC |
0924365 | ||
Urząd miejski Rynek 732-650 Kęty | |||
| Strona internetowa | |||
Kęty – miasto w województwie małopolskim, w powiecie oświęcimskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kęty.
Kęty to miasto o charakterze handlowo-przemysłowym, położone na Podgórzu Wilamowickim (na północ od Beskidu Małego), w dolinie rzeki Soły.
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 17 669 mieszkańców[1]. Układ urbanistyczny Kęt został wpisany do rejestru zabytków województwa małopolskiego[4].
Kęty uzyskały lokację miejską przed 1267 rokiem[5]. Miasto królewskie starostwa oświęcimskiego w województwie krakowskim w końcu XVI wieku[6].
Położenie geograficzne
[edytuj | edytuj kod]Kęty położone są w Kotlinie Oświęcimskiej, w dolinie rzeki Soły, na jej stożku napływowym. Od zachodu dolinę rzeki zamyka Wysoczyzna Wilamowicka, od wschodu Wysoczyzna Osiecka, które są częścią Wysoczyzn Przykarpackich, będących południowym krańcem Kotliny Oświęcimskiej.
Kęty leżą w historycznej Małopolsce, w ziemi krakowskiej.
Kęty należą do podkarpackiej strefy klimatycznej. Miasto położone jest na skrzyżowaniu dróg biegnących z Krakowa do Bielska-Białej i ze Śląska przez Oświęcim do Żywca. W latach 1975–1998 Kęty administracyjnie należały do woj. bielskiego.
Nazwa
[edytuj | edytuj kod]Polska nazwa Kęty, po raz pierwszy wzmiankowana jako Canthi (1242), wywodzi się zapewne od słowa kąt i ma związek z położeniem miasta, oddalonym we wczesnym średniowieczu od innych skupisk ludności[7]. Żywiecki wójt Andrzej Komoniecki w swoim „Dziejopisie Żywieckim” na początku XVIII w. zapisał: To miasteczko Kęty stąd nazwane jest, że książęta oświęcimskie, gdy na łów jeżdżały, to miejsce Kątami nazywali, mówiąc: jedźmy do Kąt[8]. W 1368 pojawiła się niemiecka nazwa Libinwerde, później Libenwerde (1391) i Kanthi alias Libenwerd (1428), która była zbitkiem dwóch średnio-wysoko-niemieckich słów o znaczeniu zbliżonym do etymologii miasta Bad Liebenwerda, gdzie końcówka -werd(e) odnosi się do wyspy rzecznej (ostrowu)[9]. W języku wilamowskim Łiwert. Współczesna nazwa miasta w języku niemieckim to Kenty[10], a tradycyjna nazwa w języku czeskim brzmi Kúty[11].
Herb
[edytuj | edytuj kod]„Dziejopis Żywiecki” Komonieckiego przytacza legendę dotyczącą pochodzenia herbu Kęt: Gdzie w tym miejscu w lasach naleziono orlicę, która w gniaździe na trzech jajach siedziała i na tym miejscu miasteczko założono nazwawszy Kąty. Dawszy książę temu miastu za herb pół orła i trzy jaja[8]. Obraz herbu z czasem ewoluował, ale jego podstawowe elementy pozostały zgodne z legendą. Najstarszy wizerunek herbu zachował się do dziś na pieczęci miejskiej z 1421 roku[7].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Średniowiecze
[edytuj | edytuj kod]
Pierwszym dokumentem, w którym wzmiankowano Kęty, było potwierdzenie nadania klasztorowi benedyktyńskiemu w Staniątkach przez Klemensa z Ruszczy zespołu własności, w tym wsi Kanthi, pochodzące z 1238 r. Dokument ten wydany był przez Wisława z Kościelca, biskupa krakowskiego. Dokument ten był jednak sfałszowany na początku XIV wieku, a pierwsza pewna wzmianka pochodzi z 1242 w postaci Canthi[12] Można przypuszczać, że istniały one już nieco wcześniej jako osada wiejska, przy lokalnej drodze w kasztelanii oświęcimskiej z Oświęcimia do Kotliny Żywieckiej.
W 1260 r. klasztor w Staniątkach przekazał wieś Kęty wraz z Czeladzią księciu Władysławowi opolskiemu w zamian za wieś Brokot, co odnotował średniowieczny dokument z 28 maja tego roku wydany w Raciborzu[13]. Siedemnaście lat później, w 1277 r., Władysław opolski nadał braciom Arnoldowi, Rudgierowi i Piotrowi wójtostwo in Cant, potwierdzając jednocześnie nabycie przez tych braci prawa wójtostwa od niejakiego Szymona. Książę nadał jednocześnie Kętom pola uprawne, pastwiska i prawo do połowu ryb w Sole. Wydanie tego dokumentu łączy się z lokacją miejską Kęt na prawie lwóweckim, czyli na wzór Lwówka Śląskiego. W dokumencie książęcym wzmiankowany jest kościół parafialny, w 1326 wzmiankowano parafię Kant i proboszcza Albertus, w administracji kościelnej do dekanatu oświęcimskiego. Nowe miasto zostało w dużej mierze zasiedlone przez przybyszów z Niemiec, obok nazwy polskiej używano też nową nazwę niemiecką: Libinwerde (1368), Libenwerde (1391), Libenwerd (1429). Również wśród mieszkańców przewijały się nazwiska pochodzenia niemieckiego (Peter Gleczer, Peter Honnig, Martin Schneider)[14], stąd można założyć, że przez pewien czas miejscowość stanowiła część bielskiej wyspy językowej.
Miejscowa parafia katolicka została również wzmiankowana w spisie świętopietrza parafii dekanatu Oświęcim diecezji krakowskiej z 1326 pod nazwą Kant[15].
W 1391 r. książę Jan III oświęcimski nadał Kętom (Libenwerde), prawa miejskie magdeburskie, identyczne z tymi, jakie posiadał Oświęcim. W dokumencie tym książę nadaje miastu las zwany Burgerwalt, prawo do karczowania lasów pod pola uprawne, urządzania chmielników i sadzawek rybnych, prawo zakładania w rynku kramów solnych, a również zwalnia miasto z ceł.
Około 1397 r. urodził się w Kętach Jan Wacięga, późniejszy profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego i święty Kościoła katolickiego, znany jako Jan Kanty. W 1439 r. wzmiankowany był już jako Jan z Kęt, bakałarz teologii, kantor kolegiaty św. Floriana w Kleparzu pod Krakowem i pleban kościoła w Olkuszu.
W 1457 r. Janusz książę oświęcimski sprzedał Kęty wraz z Oświęcimiem, okolicznymi wsiami oraz warowniami Oświęcim i Wołek królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi za 50 000 grzywien[16]. Tym samym Kęty stały się miastem królewskim. Władzę miejską stanowiło czterech rajców, z których dwaj byli wybierani przez mieszczan, dwaj wyznaczani przez starostę oświęcimskiego.
Nazwę miejscowości w zlatynizowanej formie Kanthy wymienia w latach (1470-1480) Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis[17].
Około 1480 r. miasto posiadało murowany kościół pw. św. Małgorzaty, 40 łanów upraw miejskich, 3 łany i młyn należące do wójta, łąki, lasy bukowe i 4 stawy rybne należące do plebana. Miasto pobierało cło od soli, sukna, koni i bydła. Trzy razy w roku odbywały się jarmarki: 13 lipca w dniu św. Małgorzaty, 14 września w święto Podwyższenia Krzyża i 25 listopada, w dniu św. Katarzyny. Cotygodniowy targ odbywał się w sobotę[18].
Czasy nowożytne
[edytuj | edytuj kod]W pierwszej dekadzie XVI w. doszło do zaostrzenia konfliktu z odwiecznym konkurentem Kęt, Oświęcimiem, na tle handlu solą. Skłócone miasta odwołały się do króla Zygmunta Starego, który wydał wyrok na korzyść Kęt. W 1519 r. ten sam monarcha ustanowił w mieście trzeci jarmark. Miał on przypadać na św. Katarzynę, 25 listopada. Poprzednie starsze, przy okazji potwierdzone, przypadały 13 lipca – w św. Małgorzaty oraz 14 września, w święto Podwyższenia Krzyża. Zatwierdził prawo do cotygodniowego targu i zwolnił przyjeżdżających do miasta z cła mostowego oraz innych opłat. Ustanowił także urząd burmistrza, powoływanego na sześć lat[19].
W 1529 r. w Kętach znajdowało się około 135 domów. Wśród mieszkańców znajdowali się rzeźnicy, stolarze, sukiennicy, krawcy (132 rzemieślników zrzeszonych w cechach), liczni hodowcy bydła (w liczbie 140) i 40 ubogich mieszczan – komorników. W latach 1558–1559 król Zygmunt August potwierdził statuty kęckich cechów krawców i sukienników. Ci ostatni mieli prawo pierwokupu w handlu wełną i suknem na kęckim rynku. Król zakazał jednocześnie sukiennikom ze Śląska handlowania w Kętach pod karą konfiskaty towaru – mogli handlować w Kętach tylko suknem drugiej kategorii. Zakazał również przewożenia soli wielickiej przez Kęty – transport tego towaru miał odbywać się przez Oświęcim.
W 1564 r. księstwo oświęcimskie i zatorskie (w tym należące do niego Kęty) wcielono do Korony Królestwa Polskiego, było częścią prowincji małopolskiej, a równocześnie przyłączono je do województwa krakowskiego, jako powiat śląski, którego Kęty były największym miastem, liczącym ponad 1000 mieszkańców[20]. XVI wiek był dla Kęt okresem rozwoju – powstawały kolejne cechy rzemieślnicze – kuśnierzy, piekarzy, kowali i wiele innych, założono łaźnie, szpital, młyny, folusz i tartak. Pod koniec wieku jednak miasto nawiedziła seria nieszczęść.
W 1581 r. doszło do kolejnego konfliktu na tym tle z Oświęcimiem. Tym razem werdykt, znów na korzyść Kęt, wydał Stefan Batory. W mieście, oprócz handlu, doskonale rozwijało się rzemiosło. Funkcjonowało tu więcej warsztatów niż w okolicznych miastach, było ich bowiem 130, podczas gdy w Oświęcimiu – 74, w Wadowicach – 47, a w Zatorze – 60. Najliczniej reprezentowani byli: szewcy, garncarze, rzeźnicy, sukiennicy, piekarze, kowale, krawcy, bednarze, kuśnierze i piwowarzy[21].
W 1585 r. miała miejsce epidemia nieznanej choroby, od której zmarło 947 osób (liczba ta obejmuje przypuszczalnie również okoliczne wsie i miejscowości). 7 września 1652 r. przy ul. Czanieckiej (obecna Kościuszki) wybuchł pożar, który zniszczył kilkanaście domów.
W 1609 r. doszło do tzw. wojny kęckiej, toczonej przez starostów: Komorowskiego z Oświęcimia i Podlaskiego z Zatora. Przedmiotem sporu było kilka wsi na granicy Żywiecczyzny, które Komorowski, nie szanujący prawa hulaka i awanturnik, chciał zabrać dla siebie. 10 listopada 1609 r. doszło pod Kętami do bitwy, wygranej przez starostę zatorskiego. Pokonany Komorowski stracił 80 ludzi[22].
W 1655 r. miasto padło łupem Szwedów najeżdżających Rzeczpospolitą – wojska szwedzkie złupiły je i poważnie zniszczyły. 25 listopada 1657 r. wybuchł kolejny pożar, tym razem większy, w wyniku którego zniszczone zostały domy przy Rynku i kościół parafialny. W wyniku tych klęsk szlachecki sejmik zatorski prosił króla o zwolnienie mieszczan kęckich z podatków w celu umożliwienia odbudowy, którą rozpoczęto zaraz po ostatnim pożarze.
W połowie XVII w. miasto zwiększyło swoją liczebność do około 800-1000 mieszkańców i powróciło do dawnego dobrobytu. Potwierdzają to dokumenty z tamtego okresu – pismo króla Jana III Sobieskiego z 20 kwietnia 1676 r. rozstrzygające spór kęczan z mieszczanami oświęcimskimi o handel solą, przyznające rację mieszczanom kęckim, oraz potwierdzenie statutu cechu krawieckiego nadające rzemieślnikom z Kęt możliwość handlu w całym kraju. W 1699 r. rozpoczęto budowę klasztoru Franciszkanów Reformatów. Fundatorami byli chorąży krakowski Jan z Żydowa Żydowski, burgrabia i krakowski pisarz grodzki Jan Zdanowski oraz kanclerz wielki koronny Jan Wielopolski. Następnego roku do Kęt sprowadzono już pierwszych zakonników, w 1705 r. założono fundamenty świątyni, w 1712 r. ukończono sklepienia, a 4 października 1714 r. kościół został poświęcony przez księdza Kazimierza Łubieńskiego, biskupa krakowskiego. W tym samym czasie trwała rozbudowa kaplicy św. Jana Kantego przy kościele parafialnym, fundowana przez Sykstusa Lubomirskiego. W 1722 r. ukończono nowy ołtarz w tej kaplicy, a poświęcono ją 14 czerwca 1724 r.
Na początku XVIII w. Kęty spotkała kolejna seria nieszczęść. W 1707 r., podczas walk o tron między stronnictwami Augusta II Sasa oraz Stanisława Leszczyńskiego, miasto zostało splądrowane przez wojska rosyjskie. W 1708 r. tereny te znów nawiedziła zaraza, a w 1712 r. w mieście i okolicy wszystkie lasy, trawy, zboża oraz inne uprawy zostały zniszczone przez szarańczę. W 1716 r. przez Kęty i okolicę przeszły, paląc i rabując, wojska saskie[23].
W pierwszej połowie XVIII w. w Kętach znajdowały się ulice Świętokrzyska, Kobiernicka, Doktorska (będąca przecznicą Kobiernickiej biegnącą ku Świętokrzyskiej) i Czaniecka. Nie istniała w obecnym kształcie jeszcze dzisiejsza ulica Mickiewicza, prowadząca w kierunku Nowej Wsi i Oświęcimia – nazywała się ona wówczas Kościelną, zakręcała niedaleko za kościołem parafialnym w stronę dzisiejszej ulicy Jana Kantego, która z kolei nosiła nazwę Oświęcimskiej lub Św. Ducha. W mieście działała szkoła przy kościele parafialnym, funkcjonowały warsztaty rzemieślnicze, dwa browary, młyn oraz folusz założony przy nowym klasztorze Reformatów. Niedługo później w mieście założono komorę celną[18].
Okres zaborów
[edytuj | edytuj kod]
Koniec XVIII w., czas zaborów, był czasem niepokoju i dużych zmian w Kętach. 15 lipca 1768 r. na sejmiku w Kętach miejscowa szlachta podpisała akt przystąpienia do konfederacji barskiej. W latach 1768–1770 miasto przechodziło kolejno w ręce konfederatów i Rosjan, którzy w pewnym momencie dokonali najścia na klasztor reformatów. W wyniku pierwszego rozbioru Polski Kęty, wraz z resztą południowej Małopolski, stały się częścią Cesarstwa Austrii jako część Galicji. Austriacy w latach 1772–1775 wykonali biegnący przez miasto tzw. Trakt cesarski, drogę prowadzącą z Wiednia, stolicy monarchii, do Lwowa, który stanowił stolicę królestwa Galicji, prowincji austriackiego cesarstwa. W latach 1790–1815 wytyczono też ulicę Mickiewicza, prowadząca do Oświęcimia i będącą częścią traktu prowadzącego z Austrii do terenów zaboru pruskiego. W ramach tzw. kasaty józefińskiej władze nakazały zamknięcie i rozbiórkę kęckich kościołów św. Krzyża, Bożego Ciała, Wszystkich Świętych oraz kaplicy bractwa różańcowego. Władze austriackie nadały Kętom 15 października 1793 r. przywilej cesarski, w którym ustanowiły herb miasta jako „tarcza podzielona wzdłuż, na prawym polu czerwonym biały półorzeł ze złotą koroną, w lewym niebieskim trzy jaja, pod jajami zielona wstęga Soły”. Miasto otrzymało prawo do posiadania samorządu miejskiego i do organizowania czterech ośmiodniowych jarmarków w roku.
28 czerwca 1797 r. wybuchł największy pożar w historii miasta, w wyniku którego zniszczona została prawie cała zabudowa, w tamtych czasach w większości drewniana, w tym ratusz[24]. Ambroży Grabowski pisał o tym wydarzeniu:
„Dnia 29 czerwca 1797 w południe powstał pożar w stodole domu Klimka przy ulicy Kobiernickiej. Przy wielkim wichrze zachodnim pożar rozszerzył się na całe miasteczko, które ze wszystkim wygorzało wyjąwszy ulice, nie będące w kierunku wiatru. Wtedy zgorzał i dom mojej matki, wdowy przy ulicy Kościelnej stojący. Miasteczko spaliło się w ciągu kilku godzin. Kościół parafialny ocalał, ale spalił się dach na kościółku św. Jana Kantego. Zgorzał również ratusz z drzewa wśród rynku stojący i tylko niewiele domów ocalało od ognia.”
Po tym zdarzeniu władze zakazały całkowicie budowy w Kętach drewnianych domów, a odbudowa miasta trwała ponad 10 lat.
Kęty były w tym okresie miejscem licznych przemarszów wojsk, co wynikało z położenia przy głównym trakcie Galicji. W 1805 r., w czasie wojen napoleońskich, przechodziły tędy wojska rosyjskie, w 1813 r. wojska polskie pod dowództwem Józefa Poniatowskiego. Mieszkańcy Kęt uczestniczyli w powstaniach listopadowym i styczniowym.
W XIX w., mimo niespokojnych czasów, miasto szybko zwiększało swoją liczebność. W 1811 r. Kęty liczyły 3264 osób, w 1845 r. już 5000. Miasto w drugiej połowie XIX wieku.
W XIX w. w mieście zaczął się rozwijać przemysł – w 1845 r. powstała pierwsza przemysłowa przędzalnia wełny, w 1867 r. Franciszek i Edward Zajączkowie i Karol Lankosz założyli w Kętach pierwszą fabrykę sukna. W 1898 ukończono budowę szkoły podstawowej przy ul. Sobieskiego, w 1907 r. założono Męskie Seminarium Nauczycielskie – pierwszą w Kętach szkołę średnią. Pod koniec XIX wieku Kęty opisał Słownik geograficzny Królestwa Polskiego przedstawiając je jako schludne miasto średniej wielkości będące siedziba powiatu. Według spisu z 1871 roku liczyło ono 4365 mieszkańców wyznania rzymskokatolickiego oraz 13 protestantów i 66 izraelitów. W kolejnych 10 latach do miasta napłynęła liczna populacja żydowska. Według kolejnego spisu z 1881 roku miasto liczyło 4925 mieszkańców z czego 10 było protestantami, a 495 wyznawała religię mojżeszową[25].
W latach 80. XIX wieku miasto liczyło wówczas 2172 ha i 68 arów powierzchni[25]. Posiadało 270 102 złote majątku generując rocznie dochód w wysokości 22 553 zł, z którego miasto utrzymywało 9 urzędników, 16 osób służby oraz szkoły[25]. Znajdowała się wówczas w mieście siedziba sądu powiatowego, apteka, szpital z 24 miejscami, dwie czteroklasowe szkoły – męska i żeńska, fabryki płótna, sukna, garbarnie i warsztaty garncarskie. W 1951 r., w setną rocznicę kanonizacji św. Jana z Kęt, odsłonięto na rynku jego pomnik autorstwa krakowskiego rzeźbiarza Edwarda Stehlika. W 1888 r. otwarto kęcki dworzec kolejowy, znajdujący się na linii Kalwaria Zebrzydowska – Bielsko[18][25].
Okres międzywojenny i II wojna światowa
[edytuj | edytuj kod]
24 stycznia 1915 r. do Kęt przybyła I Brygada Legionów Polskich, dowodzona przez Józefa Piłsudskiego. Oddziały polskiego wojska przechodziły w Kętach reorganizację – przebywały w mieście do 28 lutego, po czym wymaszerowały w kierunku centralnej Polski. W 1918 roku Kęty zostały przyłączone do województwa krakowskiego.Dwudziestoletni okres polskiej niepodległości był w Kętach czasem rozwoju, który wyrażał się przede wszystkim powstaniem dużej ilości prywatnych firm i przedsiębiorstw produkcyjnych. Do istniejących wcześniej zakładów sukienniczych, które zostały wówczas rozbudowane i powiększone, dołączyły fabryka mebli i wyrobów skórzanych, miejska elektrownia, tartaki, około stu mniejszych warsztatów rzemieślniczych, 83 sklepy i 19 lokali gastronomicznych. W 1921 r. Kęty liczyły 5791 mieszkańców, w tym 329 narodowości żydowskiej, a do 1938 r. populacja miasta zwiększyła się do około 7000 osób. W 1929 r. przeprowadzono renowację kościoła i klasztoru reformatów, w 1930 r. kościoła parafialnego. W latach 30. XX w. władzom miasta udało się zorganizować kolejne gimnazjum i wznieść budynek szkoły przy ul. Kościuszki.
Okres szybkiego rozwoju Kęt w latach 20. i 30. XX w. został dramatycznie przerwany przez wybuch II wojny światowej. 4 września 1939 r. odbyła się Bitwa pod Rajskiem (okolice Oświęcimia), gdzie wojska piechoty i artylerii oraz trzy plutony oddziałów Obrony Narodowej – „Kęty”, „Brzeszcze” i „Oświęcim” pod dowództwem mjr. Piotra Ryby stoczyły przegraną walkę z pancernymi oddziałami Wehrmachtu. Tego samego dnia Kęty znalazły się pod okupacją niemiecką i ostatecznie zostały bezpośrednio włączone do III Rzeszy[26]. W kwietniu 1940 r. rozpoczęły się masowe aresztowania, które objęły wszystkich mieszkańców Kęt pochodzenia żydowskiego (około 600 osób) oraz większość kęckiej inteligencji i osób mogących stanowić zagrożenie dla niemieckich władz okupacyjnych. We wsiach otaczających miasto, szczególnie tych położonych między Kętami a Żywcem, hitlerowcy przeprowadzili masowe akcje wysiedleń mieszkańców, znane jako akcja Saybusch. W czasie wojny zniszczeniu uległo kilka budynków w mieście, w tym synagoga. Niemcy zajęli klasztor Zmartwychwstanek i przeznaczyli go na szpital. Od 1942 r. w okolicy Kęt działał oddział partyzancki Armii Krajowej. 28 stycznia 1945 r. miasto zostało zajęte przez oddziały 60 Armii 1 Frontu Białoruskiego, co zakończyło ponad pięcioletni okres okupacji niemieckiej[27]. Wycofujący się Niemcy wysadzili most na Sole w Podlesiu[18].
Okres powojenny
[edytuj | edytuj kod]
Po 1945 r. Kęty rozbudowywały się jako lokalny ośrodek miejski posiadający niewielkie zakłady przemysłowe. Kęckie przedsiębiorstwa funkcjonujące we wczesnym okresie PRL były w większości znacjonalizowanymi zakładami produkcyjnymi istniejącymi tu przed wojną. Podobnie kontynuowały swoją działalność placówki edukacyjne – szkoły podstawowe i średnie. Znaczącą zmianą w funkcjonowaniu miasta było utworzenie w 1953 r. Zakładów Metali Lekkich „Kęty”, które pierwotnie działy jako walcownia folii aluminiowej, w późniejszych latach rozszerzając zakres produkcji. Przedsiębiorstwo to znane jest obecnie jako Grupa Kęty. Rozwój przemysłu w Kętach pociągnął za sobą powiększenie miasta o nowe osiedla mieszkaniowe położone na południowy zachód od rynku, w pobliżu Soły. Od kilku dziesięcioleci liczba mieszkańców Kęt zbliżona jest do 19 tys.
Żydzi w Kętach
[edytuj | edytuj kod]Z 1863 r. pochodzi pierwsza wzmianka o mieszkańcach Kęt narodowości żydowskiej, który stanowili wówczas niewielki odsetek mieszkańców – w 1871 r. było to 66 osób, w 1900 roku – 42. Społeczność kęckich Żydów zwiększyła się do 330 osób w czasach po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Podlegali oni administracyjnie gminie wyznaniowej w Białej – Lipniku. W Kętach działała duża społeczność Żydów wyznających judaizm reformowany, założyli oni Stowarzyszenie Postępowe Rytualno – Religijne „Anszei Emes” („Mężowie Prawdy”) i modlili się we własnej synagodze, która działała przy ul. Krakowskiej 2 i której budynek istnieje do dzisiaj. Synagoga ortodoksyjna istniała przy ul. Kazimierza Wielkiego.
W czasie II wojny światowej Żydzi zostali umieszczeni przez Niemców w getcie, które zorganizowano w Nowej Wsi w domach, z których wysiedlono miejscową ludność polską. Stamtąd po kilku miesiącach, podobnie jak przedstawicieli inteligencji, wywieziono ich do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz. Wojnę przeżyło tylko kilku kęckich Żydów.
Demografia
[edytuj | edytuj kod]Piramida wieku mieszkańców Kęt w 2014 roku[28]:
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]Zabytki w Kętach wpisane do rejestru[29]:
- układ urbanistyczny (nr rej. A-464 z 26.11.1986)
- zespół kościelny przy ul. Mickiewicza 4, z kościołami św.św. Małgorzaty i Katarzyny i św. Jana Kantego (nr rej. A-462 i A-463 z 25.11.1986)
- zespół klasztorny klarysek przy ul. Kościuszki 6 (nr rej.: A-581/88 z 27.08.1988)
- zespół klasztorny reformatów przy ul. Klasztornej 1 (nr rej. A-467 z 18.12.1986)
- cmentarz komunalny przy ul. Mickiewicza (nr rej. A-864/M z 23.01.1990 i z 1.07.2014)
- cmentarz żydowski (nr rej. A-651/90 z 16.01.1990)
- kamienica ul. Krakowska 3, dawna poczta konna (nr rej. A-588/88 z 28.11.1988)
- kamienica przy Rynku 16 (nr rej. A-567/94 z 4.10.1994)
- kamienica przy Rynku 25 (nr rej. A-694/93 z 10.12.1993)
Gospodarka
[edytuj | edytuj kod]Miasto posiada dobrze rozwinięty przemysł, funkcjonuje kilka dużych przedsiębiorstw zajmujących się produkcją i obróbką metali nieżelaznych. Działają też firmy zajmujące się przemysłem spożywczym, maszynowym i drzewnym. W Kętach działa miejska spółka transportu autobusowego – MZK Kęty.
Transport
[edytuj | edytuj kod]Drogowy
[edytuj | edytuj kod]52 DK 52: Bielsko Biała - Kęty - Andrychów - Wadowice - Kalwaria Zebrzydowska - Głogoczów 7
948 DW 948: Oświęcim - Kęty - Żywiec 949
Kolejowy
[edytuj | edytuj kod]Kęty posiadają dwa przystanki kolejowe:
Osiedla
[edytuj | edytuj kod]- Osiedle 700-lecia
- Osiedle Nad Sołą
- Osiedle Kardynała Stefana Wyszyńskiego
- Osiedle Władysława Sikorskiego
- Osiedle Tadeusza Kościuszki
- Osiedle Zachodnie
- Osiedle Kamieniec
- Osiedle Dębowe
- Osiedle Miodowe
- Osiedle Leśne
- Osiedle Batalionów Chłopskich
- Osiedle płk. Królickiego
- Osiedle Wrzosowe
Edukacja
[edytuj | edytuj kod]- W II Rzeczypospolitej istniało Państwowe Liceum i Gimnazjum w Kętach, które w 1939 otrzymało nazwę Państwowe Liceum i Gimnazjum im. Kpt. Franciszka Pększyca Grudzińskiego w Kętach[32].
- Publiczne Przedszkole Sióstr Zmartwychwstanek im. bł. Matki Celiny Borzęckiej
- Szkoła Podstawowa nr 1 im. św. Jana Kantego
- Szkoła Podstawowa nr 2 im. Bohaterów Monte Cassino
- Szkoła Podstawowa nr 3 w Kętach-Podlesiu im. Bohaterów Westerplatte
- Powiatowy Zespół nr 9 Szkół im. Marii Dąbrowskiej w Kętach
- Powiatowy Zespół nr 10 Szkół Mechaniczno-Elektrycznych im. M. Kopernika
- Powiatowy Zespół nr 11 Szkół Ogólnokształcących im. St. Wyspiańskiego
- Centrum Kształcenia Dorosłych w Kętach
Wspólnoty wyznaniowe
[edytuj | edytuj kod]Większość mieszkańców miasta stanowią katolicy. Na terenie Kęt działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:
- Kościół rzymskokatolicki:
- Kościół Zielonoświątkowy w RP:
- Świadkowie Jehowy:
- zbór Kęty (Sala Królestwa ul. Legionów 60)[38]
Ludzie związani z miastem
[edytuj | edytuj kod]W czerwcu 1936 rada miejska Kęt przyznała honorowe obywatelstwo miasta dr. Władysławowi Dziewońskiemu i Janowi Adamskiemu[39].
Sport
[edytuj | edytuj kod]- MKS Tempo Kęty
- KKS Hejnał Kęty
- T.S Hejnał Kęty - wychowankowie: Paweł Moskwik
- UKS Sokół Kęty[40] – wychowankowie: Przemysław Niemiec, Adrian Honkisz;
- Parafialno-Uczniowski Klub Sportowy
- Uczniowski Międzyszkolny Klub Sportowy „Kęczanin” Kęty
- OSIR (Kryta pływalnia, Hala sportowa)
- Małopolski Klub Taekwondo „Yong”
Współpraca
[edytuj | edytuj kod]Miejscowości partnerskie[41]:
Courcelles, Belgia (20.10.2017)
Keť, Słowacja (2016)
Kéty, Węgry (2016)- Rajec, Słowacja (26.07.2012)
- Turzovka, Słowacja (26.11.2003)
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2024 roku [online], Główny Urząd Statystyczny, 22 lipca 2024 [dostęp 2024-10-23] (pol.).
- ↑ Dane miast: Kęty. dane-miast.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-12-13)].
- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 52656.
- ↑ Nr. rej. A-464 z 26.11.1986 (B) Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 września 2025 [dostęp 2016-01-26].
- ↑ Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 38–39.
- ↑ Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, s. 94.
- ↑ a b Historia Kęt.
- ↑ a b Andrzej Komoniecki: Chronografia albo Dziejopis Żywiecki. Żywiec: Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej, 1987, s. 28.
- ↑ Grundwörter in Ortsnamen.
- ↑ Ortschaftsverzeichnis der Provinz Oberschlesien. Stand März 1943. Oppeln: Reichspostdirektion, 1943, s. 31.
- ↑ Soudní knihy osvětimské a zátorské z r. 1440–1562, vydal, úvodem, poznámkami a rejstříkem opatřil Rudolf Rauscher. V Bratislavě: Učená společnost Šafaříkova, 1931, s. 314 i in. (Prameny Učené společnosti Šafaříkovy v Bratislavě, sv. 3).
- ↑ Kęty, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014.
- ↑ Piekosiński 1886 ↓, s. 40–41.
- ↑ Krzysztof Koźbiał. Wadowice na tle osad starostwa zatorskiego. Zarys dziejów do 1772 roku. „Wadoviana: przegląd historyczno-kulturalny”. 3, s. 38, 1999.
- ↑ Monumenta Poloniae Vaticana T.1 Acta Camerae Apostolicae. Vol. 1, 1207-1344. Jan Ptaśnik (redakcja). Cracoviae: Sumpt. Academiae Litterarum Cracoviensis, 1913, s. 147–150.
- ↑ Krzysztof Rafał Prokop, Księstwa oświęcimskie i zatorskie wobec Korony Polskiej w latach 1438–1513. Dzieje polityczne, Kraków: PAU, 2002, ISBN 83-88857-31-2, OCLC 830341815.
- ↑ Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, „Liber Beneficiorum”, Aleksander Przezdziecki, Tom VII, Kraków 1864, s. 84.
- ↑ a b c d Bogdanowski, J., Böhm, A., Patoczka, P.: Miasto Kęty. Studium krajobrazowe urbanistyczno-konserwatorskie. Kraków: Państwowa Służba ochrony Zabytków, 1988.
- ↑ https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/k/507-kety/96-historia-miejscowosci/67101-historia-miejscowosci
- ↑ Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku; Cz. 2, Komentarz, indeksy. Henryk Rutkowski (redakcja), Krzysztof Chłapkowski. Institute of History of the Polish Academy of Sciences, 2008, s. 75.
- ↑ https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/k/507-kety/96-historia-miejscowosci/67101-historia-miejscowosci
- ↑ https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/k/507-kety/96-historia-miejscowosci/67101-historia-miejscowosci
- ↑ https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/k/507-kety/96-historia-miejscowosci/67101-historia-miejscowosci
- ↑ Rynek w Kętach zmieniał oblicza. Niezmiennie był najważniejszym placem miasta, miejscem historycznych wydarzeń. Zobaczcie zdjęcia archiwalne.
- ↑ a b c d Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich t. VIII, hasło „Kęty”. nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1883. s. 6. [dostęp 2018-04-19].
- ↑ https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/k/507-kety/96-historia-miejscowosci/67101-historia-miejscowosci
- ↑ „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945” Sport i Turystyka 1988, ISBN 83-217-2709-3, s. 87.
- ↑ [1] polskawliczbach.pl, na podstawie danych GUS.
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 września 2025 [dostęp 2023-06-27].
- ↑ Ewidencja dróg powiatowych w powiecie oświęcimskim [online].
- ↑ Kęty, [w:] Ogólnopolska Baza Kolejowa – bazakolejowa.pl [online] [dostęp 2024-04-28].
- ↑ Organizacja szkół. „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Rzeczypospolitej Polskiej”. Nr 2, s. 97, 15 marca 1939.
- ↑ Najdroższej Krwi Pana Naszego Jezusa Chrystusa (Kęty – Podlesie) [online], diecezja.bielsko.pl [dostęp 2025-10-09].
- ↑ Najświętszego Serca Pana Jezusa (Kęty Osiedle) [online], diecezja.bielsko.pl [dostęp 2025-10-09].
- ↑ Świętych Małgorzaty i Katarzyny (Kęty) [online], diecezja.bielsko.pl [dostęp 2025-10-09].
- ↑ Kontakt [online], kzkety.pl [dostęp 2025-10-09].
- ↑ Leszek Jańczuk, Kościół Zielonoświątkowy w RP, [w:] Wojciech Gajewski, Jan Mironczuk (red.), Pentekostalizm w Polsce. Historia i współczesność, Ostrołęka – Warszawa: Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe im. Adama Chętnika w Ostrołęce, 2024, s. 294, ISBN 978-83-62775-85-9.
- ↑ Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-20].
- ↑ Bielsko. Honorowe obywatelstwo. „Kurier Warszawski”. Nr 153, s. 5, 5 czerwca 1936.
- ↑ sokol-kety.pl.
- ↑ Miasta Partnerskie – Oficjalny serwis internetowy Gminy Kęty [online], www.kety.pl [dostęp 2021-08-24] (pol.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Franciszek Piekosiński: Monumenta Meadievii Historica. Codex diplomaticus Poloniae minoris, Volumes 9-10. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1886, s. 40–41.
- J. Bogdanowski, A. Böhm, P. Patoczka, Miasto Kęty. Studium krajobrazowe urbanistyczno-konserwatorskie, Państwowa Służba ochrony Zabytków, Kraków 1988
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]
- Kęty, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IV: Kęs – Kutno, Warszawa 1883, s. 6.
- Cyfrowe Archiwum Tradycji Lokalnej – Kęty. kety.archiwa.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-08-27)].
- Oficjalna strona miasta
- Kęty w dokumencie archiwalnym. polska.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-07-02)].
- Wirtualny spacer po mieście Kęty
- Archiwalne widoki i publikacje związane z miejscowością w bibliotece Polona
| Miasto | |
|---|---|
| Wsie | |
| Osady | |
| Części miasta |
|
| Części wsi |
|
| Przysiółki wsi |
