2 Pułk Strzelców Podhalańskich

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy 2 Pułku Strzelców Podhalańskich. Zobacz też: 2 Pułk Piechoty – inne pułki piechoty z numerem 2.
2 Pułk Strzelców Podhalańskich
Ilustracja
Odznaka Pułkowa – wzór i regulamin odznaki zatwierdzono Dz. Rozk. MSWojsk nr 32, poz. 312 z 16 października 1929
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 31 października 1918
Rozformowanie 10 września 1939
Tradycje
Święto 23 września
Nadanie sztandaru 15 lipca 1923
Kontynuacja 21 Brygada Strzelców Podhalańskich
Dowódcy
Pierwszy gen. Jerzy Dobrodzicki
Ostatni płk Stefan Szlaszewski
Działania zbrojne
wojna obronna 1939 r., wojna polsko-bolszewicka, wojna polsko-ukraińska
Organizacja
Dyslokacja Sanok
Rodzaj sił zbrojnych Wojska Lądowe
Rodzaj wojsk piechota
Podległość Odwody Naczelnego Wodza
Skład 22 Dywizja Piechoty Górskiej

2 Pułk Strzelców Podhalańskich (2 pspodh.) – oddział piechoty Wojska Polskiego.

Pułk stacjonował w garnizonie Sanok i wchodził w skład 22 Dywizji Piechoty Górskiej.

Formowanie i walki o granice[edytuj]

Formowanie rozpoczęto 31 października 1918 roku na bazie batalionu zapasowego austriackiego 32 Pułku Obrony Krajowej w Bochni, którego dokonał major Jerzy Dobrodzicki późniejszy generał. Następnie oddział ten został przemianowany na 2 Pułk Strzelców Podhalańskich. 9 grudnia 1918 roku został utworzony I batalion (kwaterujący w Sanoku[1]). II batalion powstał w połowie grudnia w Bochni, a III – wiosną 1919 w Nowym Targu.

13 grudnia 1918 roku I batalion pod dowództwem por. Karola Matzenauera udał się na front ukraiński i przeszedł "chrzest bojowy" opodal wsi Krościenko nad Strwiążem, II batalion po pobycie na Spiszu w połowie stycznia 1919 roku udał się również na front ukraiński. III batalion został skierowany na granicę czeską. Wiosną 1920 roku pułk połączył wszystkie bataliony i wszedł w skład 1 Brygady Górskiej. W 1920 roku pułk wziął udział w "wyprawie kijowskiej". W czasie odwrotu bronił Brześcia na Bugiem. 2 Pułk Strzelców Podhalańskich, w składzie I Brygady Górskiej w dniu 8 maja 1920 roku wkroczył do Kijowa obsadzając jego północne przedmieścia. W czerwcu 1920 roku, już w czasie odwrotu wojsk polskich, pułk bronił do 12 czerwca przeprawy przez Dniepr staczając potyczki z atakującymi bolszewikami. Następnie pułk tworzył tylną straż 3. armii i wsławił się w obronie Brześcia nad Bugiem. Żołnierze sanockiego pułku brali też udział w polskiej kontrofensywie rozpoczętej 16 sierpnia, zdobywając Kock, Łuków, Siedlce, Gródek i Grodno[2].

Szlak bojowy zakończył pod Kuźnicą 23 września 1920[3].

Pułk w okresie pokoju[edytuj]

Zabudowania byłych koszar przy ul. Adama Mickiewicza
Zabudowania byłych koszar przy ul. Jana III Sobieskiego
Zabudowania byłych koszar w Olchowcach
Dom Żołnierza w Sanoku

6 grudnia 1920 pułk przybył do Sanoka, 12 grudnia odbyło się jego oficjalne przyjęcie[1]. W 1922 na etacie w pułku było 87 oficerów: 3 pułkowników, 16 majorów, 20 kapitanów, 34 poruczników, 12 podporuczników[4], w 1924 w pułku było 58 oficerów etatowych i 14 nadetatowych, w 1928 w pułku było 40 oficerów etatowych (2 pułkowników, 3 majorów, 17 kapitanów, 16 poruczników, 2 podporuczników) i 11 nadetatowych[5], w 1932 w pułku było 48 oficerów zawodowych (1 pułkownik, 1 podpułkownik, 5 majorów, 17 kapitanów, 16 poruczników, 8 podporuczników)[6].

W początkowych latach 20. postój pułku był niejednolity miejscowo, jako że jego dowództwo, batalionu I i II oraz kadra batalionu zapasowego stacjononowały w Sanoku, zaś III batalionu garnizonował w Dębicy[7]. Następnie cały pułku został ulokowany w Sanoku. Dowództwo pułku funkcjonowało w byłych koszarach przy ulicy Adama Mickiewicza, zaś osobno były rozmieszczone bataliony pułku[8]:

Pułk aktywnie uczestniczył w życiu miasta, jego staraniem został wybudowany m.in. Dom Żołnierza.

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 18 pułk piechoty zaliczony został do typu I pułków piechoty (tzw. „normalnych”). W każdym roku otrzymywał około 610 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 56 oficerów oraz 1500 podoficerów i szeregowców. W okresie zimowym posiadał batalion starszego rocznika, batalion szkolny i skadrowany, w okresie letnim zaś batalion starszego rocznika i dwa bataliony poborowych[10]. Po wprowadzeniu nowej organizacji piechoty na stopie pokojowej, pułk szkolił rekrutów dla potrzeb batalionu Korpusu Ochrony Pogranicza[11].

6 marca 1930 żołnierze pułku uczestniczyli w pacyfikacji demonstracji, która przeszła do historii jako Marsz Głodnych w Sanoku[12].

W 1931 z uwagi na stacjonowanie pułku w Sanoku została ustanowiona parafia Chrystusa Króla; jej proboszczami i kapelanami byli ks. kpl. Bronisław Nowyk i ks. kpl. Roman Kostikow[13][14]. W ramach jednostki działała orkiestra pułkowa. W latach 20. kapelmistrzem był por. Maksymilian Firek, który wraz z nią zdobył pierwsze miejsce w ogólnopolskim konkursie orkiestr wojskowych[15][16]. Później kapelmistrzem był kpt. Kazimierz Wojakowski, który w październiku 1928 wraz z orkiestrą uzyskał drugie miejsce na konkursie Dowództwa Okręgu Korpusu nr X w Przemyślu[17]. W latach 30. kapelmistrzem był por. Stanisław Węgrzynowski[18][19]. Orkiestra pułku uczestniczyła w życiu kulturalnym Sanoka, koncertowała w parku miejskim, występowała także regularnie dla kuracjuszy uzdrowiska Iwonicz-Zdrój[20]. W ramach Zjazdu Górskiego w Sanoku w dniach 14-17 sierpnia 1936 odbył się konkurs orkiestr pułków strzelców podhalańskich zakończony festiwalem orkiestr[21].

Od 1921 rozwijało się życie sportowe 2 Pułku Strzelców Podhalańskich, a w 1924 jednostka posiadała stadion z bieżnią długości 460 m i trybuną, tor przeszkód, plac szermierczy, rzutnię granatów, plac do gier i zabaw[22]. Pułk był w Sanoku reprezentowany przez klub sportowy „Podhalanin”[23]. Funkcjonował zespół piłkarski „Podhalanie”, w barwach którego na pozycji napastników grali mjr Andrzej Bogacz i por. Roman Folwarczny, który wraz z kpt. Marianem Warmuzkiem był inicjatorem budowy sanockiego stadionu[24]. Ponadto pod patronatem pułku działały w mieście: Towarzystwo Narciarskie 2. PSP w Sanoku (organizujące m.in. kursy narciarskie w Łupkowie, towarzystwem kierował kpt. Marian Suda) oraz Wojskowy Klub Sportowy (jego szefem był mjr Jan Matuszek)[25]. Ponadto mjr Marian Kowalski był prezesem Sekcji Narciarskiej „Sanoczanka”, działającej w ramach sanockiego koła Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego[26].

W okresie między 21 czerwca a 9 lipca 1932 dwie kompanie pułkowe brały udział w przywracaniu porządku w kilku gminach leskich w okresie tzw. powstania leskiego. W 1936 pułk był współorganizatorem Zjazdu Górskiego w Sanoku[27]. W 1938 władze pułku wyróżniły Radę Miasta Sanoka odznaką honorową 2 Pułku Strzelców Podhalańskich[28]. W tym samym roku powstał budynek stanowiący ośrodek służący do odpoczynku i podawanie posiłków (obecnie dom znajduje się pod adresem ulicy 2 Pułku Strzelców Podhalańskich 30)[29]. Ponadto w centrum miasta przy ulicy Adama Mickiewicza 3 działał zakład gastronomiczny „Podhalanka”[30][31][32][33]. Funkcjonowało także kino (kinoteatr) „Podhalanin” w Domu Żołnierza pod ówczesnym adresem ul. A. Mickiewicza 14[34][34][35] (otwarty 16 lipca 1927[36]), Spółdzielnia Spożywcza 2 Pułku Strzelców Podhalańskich[37].

W latach 30. zmarli trzech kolejni dowódcy pułku sprawujący to stanowisko: płk Janusz Dłużniakiewicz 19 października 1932 utonął podczas wycieczki kajakowej na Sanie pod Kuńkowcami[38][39][40], ppłk Karol Świnarski 17 listopada 1935[41] i ppłk dypl. Karol Lenczowski 22 lipca 1936[42].

W czerwcu 1939 roku decyzją Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego w Sanoku przy 2 Pułku Strzelców Podhalańskich utworzono Samodzielny Batalion Szturmowy nazywany batalionem śmierci. Składał się on z około 100 żołnierzy. We wrześniu 1939 roku jednostka ta przeprowadziła operację dywersyjną w okolicach Bogumina. Żołnierze batalionu, którzy nie zginęli lub nie dostali się do niewoli kontynuowali później walkę w szeregach Armii Krajowej.

Święto pułkowe było obchodzone 23 września dla upamiętnienia walki jednostki pod Kuźnicą w 1920 z Armią Czerwoną[23].

Do 1939 Komenda Rejonu Uzupełnień mieściła się przy ulicy Jana III Sobieskiego 9, a posterunek żandarmerii przy ulicy ulicy Zamkowej 7[43].

Funkcję prezesa Rodziny Wojskowej w Sanoku pełniła Irena Szpakowska, żona ppłk. Czesława Szpakowskiego[44].

Kampania 1939[edytuj]

W Sanoku pułk stacjonował do września 1939. W czasie mobilizacji pułk sformował 4 Batalion Karabinów Maszynowych i Broni Towarzyszącej. W 1939 pułk w składzie macierzystej dywizji miał przydział mobilizacyjny do Armii Łódź, następnie od 28 sierpnia 1939 przydzielony do Odwodu Naczelnego Wodza. 3 września wraz z całą 22 Dywizją Piechoty Górskiej zajął pozycje obronne w rejonie Olkusza na linii Klucze-Bolesław.

W nocy 4 września rozpoczął odwrót przez Wolbrom, Działoszyce, Skalbmierz nad rzekę Nidę. Pierwszą walkę stoczył pod Mękarzowicami na rzeką Nidą 7 września. 9 września, będąc w składzie 22 Dywizji Piechoty Górskiej pod dowództwem płk. dypl. Leopolda Endla-Ragisa Pułk stoczył ciężki bój we wsi Bronina, po którym Pułk wraz z Dywizją przemieściły się w okolice Stopnicy. Tu doszło do kolejnego starcia z oddziałami niemieckimi, po którym dywizja dotarła w okolice Rytwian z zamiarem wykonania natarcia pozorującego na Staszów. 10 września, dywizja została rozbita przez niemiecką 5 Dywizję Pancerną. Po przegranej bitwie 2 Pułk Strzelców Podhalańskich przebił się do lasu mokrzańskiego, zbierając po drodze część żołnierzy z przemyskiego 5 Pułku Strzelców Podhalańskich. Tu w lesie sztab jednostki zakwaterował się w leśniczówce zwanej "Grzybowska" u gajowego Józefa Jedynaka i tu niebawem pułk został okrążony przez niemieckie oddziały i zmuszony do kapitulacji. Oficerowie i podoficerowie zostali wzięci do niewoli, żołnierze rozpuszczeni do domów. Niemcy przejęli broń i wyposażenie jednostki[45].

Korzystając z panującego zamieszania gajowy Józef Jedynak, za zgodą szefa sztabu, ukrył sztandar pułku. W obawie przed rewizjami, na wiosnę 1941 sztandar 2PSP został przewieziony do Sichowa i zdeponowany u rodziny Pikulów. Następnie, od 1943 sztandar był ukrywany u rodziny Witków w Wilkowej. W sierpniu 1944 sztandar powrócił do gajówki Józefa Jedynaka w lasach mokrzańskich. W 1957 za odmowę wstąpienia do partii, rodzina Jedynaków została wyeksmitowana z gajówki i wraz z dobytkiem i ukrytym sztandarem wywieziona do Staszowa. Tam, w domu państwa Strojnych, Jedynakowie i sztandar znaleźli tymczasowe schronienie. W 1960 przenieśli się, ze sztandarem, do swojego pobudowanego domu przy ul. Oględowskiej 19. Dopiero w 1963 Józef Jedynak, mimo obaw, poinformował władze wojskowe w Kielcach o przechowywanym Sztandarze. W ślad za informacją do domu Jedynaków w Staszowie przybył osobiście gen. Mieczysław Moczar z asystą. Gdy Józef Jedynak znosił ze strychu ukrywany przez lata sztandar 2 psp, padła komenda baczność i oddane zostały honory wojskowe Sztandarowi. Następnie Sztandar został przewieziony do Warszawy, gdzie w Sztabie Generalnym WP w obecności przedstawicieli Wojska Polskiego i władz PZPR Warszawy Józef Jedynak, po 24 latach przechowywania, przekazał sztandar 2 psp do Muzeum Wojska Polskiego[45].

Wielu z oficerów pułku zostało osadzonych jako jeńcy wojenni m.in. w Oflagu VII A Murnau, dokąd za sprawą Oskara Schmidta (dzierżawcy browaru Morawskich w Zarszynie, który przekazywał produkty) i dowódcy tamtejszej placówki Obwodu Sanok ZWZ/AK, Mieczysława Granatowskiego ps. „Gram” (organizatora) była im przesyłana żywność[46][47].

Odtworzenie pułku w ramach Armii Krajowej[edytuj]

W wyniku przeprowadzania akcji odtwarzania przedwojennych jednostek wojskowych Komenda Obwodu Sanok Armii Krajowej postawiła za cel odbudowanie 2 Pułku Strzelców Podhalańskich w sile 1500 ludzi, gotowych na rozkaz przystąpić do walki powstańczej[48]. W tym celu końcem maja 1943 powołano na terenie obwodu 10 placówek, oznaczonych cyframi rzymskimi od I do X. Pułk został rozwiązany po zajęciu terenu jego działania przez oddziały Armii Czerwonej w sierpniu 1944, większość kadry oficerskiej w tym dowódca wstąpiła jeszcze tego samego miesiąca do Wojska Polskiego.

Strzelcy podhalańscy[edytuj]

Zdjęcie grupowe podoficerów i oficerów 2 Pułku Strzelców Podhalańskich przed Domem Żołnierza w Sanoku (1931)
Święto pułkowe – parada przy ulicy Tadeusza Kościuszki w Sanoku (1936)
Zygmunt Cšadek, dowódca pułku i późniejszy poseł na Sejm RP (Stara Wieś, 29 maja 1938)
Sanoccy Podhalańczycy (2011)

Na podstawie materiałów źródłowych[49][50][51][52][53][54][55][56][57][58][59][60]:

Dowódcy pułku:

Zastępcy dowódcy pułku:

Dowódcy batalionów:

Oficerowie pułku:

Odznaczeni srebrnym krzyżem Orderu Wojennego „Virtuti Militari” V klasy za wojnę 1918-1920
Spis utworzony na podstawie publikacji "Zarys historii wojennej pułków polskich 1918-1920. 2 Pułk Strzelców Podhalańskich" z 1929[70]

Order Virtuti Militari
  • plut. Piotr Adamczyk
  • ś. p. kpt. Władysław Barnaś
  • por. Feliks Bielecki
  • sierż. Stanisław Cewik
  • st. strzel. Jan Cetnarowicz
  • ś. p. por. Tadeusz Dąbrowiecki
  • ś. p. por. Jan Dutka
  • kpr. Jakub Gorczowski
  • st. sierż. Franciszek Holicz
  • st. strzel. Antoni Kapałka
  • kpt. Rudolf Kostecki
  • kpt. Jan Kubin
  • st. strzel. Władysław Kuzior
  • st. sierż. Stanisław Lipiński
  • kpt. Stanisław Lityński
  • kpt. Michał Lauer
  • kpt. Karol Matzenauer
  • st. sierż. Stanisław Mąka

Niektórzy z żołnierzy pułku zostali pochowani na Cmentarzu Centralnym w Sanoku, w tym jako jedyny z dowódców płk Karol Lenczowski (pierwotnie został także pochowany płk Janusz Dłużniakiewicz, lecz jego szczątki zostały przeniesione na Cmentarz Wojskowy na Powązkach w Warszawie).

Sztandar, insygnia pułkowe[edytuj]

Odznaka pamiątkowa
16 października 1929 roku Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski zatwierdził wzór i regulamin odznaki pamiątkowej 2 Pułku Strzelców Podhalańskich[71]. Odznaka o wymiarach 37x37 mm ma kształt krzyża greckiego o łamanych ramionach (swastyka) z granatową obwódką z okrągłą tarczą emaliowana na biało. Była nadawana zgodnie z zasadami ustalonymi przez Ministerstwo Spraw Wojskowych w 1928 roku.

Chorągiew
15 lipca 1923 roku generał Lucjan Żeligowski wręczył pułkowi chorągiew.

W niedzielę 15 bm. (15 lipca 1923) odbyła się w Sanoku uroczystość poświęcenia sztandaru 2 go pułku strzelców podhalańskich, stacjonowanego w Sanoku. Sztandar ten ufundowany został ze składek, złożonych przez ludność powiatów sanockiego, krośniańskiego, lisieckiego, jasielskiego i strzyżowskiego. Na uroczystość przybyli: w imieniu prezydenta Rzeczypospolitej jen. Żeligowski, dalej prezes ministrów Witos; w imieniu wojskowości jen. Latinik, ks. biskup Pelczar z Przemyśla, wiceminister dr. Studziński, dyrektor departamentu prezydjum rady ministrów, p. Rodich Laskowski, obaj sanoczanie, w imieniu wojewody Lwowa p. Zimny i p. poseł Rymar. Przybyło również kilkadziesiąt tysięcy ludności okolicznej, w tem prawie połowa ludności ruskiej. Po mszy św. ks. biskup Pelczar dokonał poświęcenia sztandaru, poczem rozpoczęło się wbijanie gwoździ w drzewce. Podczas uroczystości wbijania gwoździ prezes Witos, oraz jen. Żeligowski podeszli do żołnierzy i rozmawiali z wieloma z pośród nich. Żołnierze ruscy oświadczyli zgodnie, źe im w wojsku bardzo dobrze i że czują się zupełnie zadowoleni. Następnie obok sztandaru ustawili się dostojnicy państwowi i wojskowi, poczem przed sztandarem odbyła się defilada wojskowa. Po defiladzie odbyła się uczta, w czasie której przemawiali: starosta p. Zieliński, gen. Latinik, greckokatolicki proboszcz z Mórochowa, ks. Klaczyński, który podnosząc współpracę polaków i rusinów dla dobra Rzeczypospolitej, wzniósł toast w ręce jen. Żeligowskiego.


— Relacja z wręczenia sztandaru[72]

Pióra
Orle pióra przy czapkach pułków podhalańskich stosuje się od czasu bitwy pod Kuźnicą.

Upamiętnienie[edytuj]

Pomnik upamiętniający 2PSP i AK w Sanoku
Tablica honorująca żołnierzy SZP-ZWZ-AK i 2PSP w Sanoku

W Chyrowie ustanowiono pomnik[73]. W Sanoku kilkakrotnie dokonano trwałego upamiętnienia 2 Pułku Strzelców Podhalańskich:

  • Ulica Marcelego Nowotki, wcześniej Elżbiety Granowskiej, została przemianowana na ulicę 2 Pułku Strzelców Podhalańskich.
  • Na fasadzie Kościeła Przemienienia Pańskiego została ustanowiona tablica pamiątkowa dla uczczenia pamięci żołnierzy ZWZ-AK Obwodu Sanok (SZP-AK) i dowódców (Michał Tokarzewski-Karaszewicz, Tadeusz Komorowski, Leopold Okulicki) oraz żołnierzy 2 Pułku Strzelców Podhalańskich, którzy do 1939 roku stacjonowali w Sanoku[74]. Inskrypcja głosi: "Żołnierzom ZWZ-AK Obwodu Sanok (SZP-ZWZ) AK i ich komendantom głównym gen. M. Tokarzewskiemu „Torwid”, gen. S. Roweckiemu „Grot”, gen. T. Komorowskiemu „Bór”, gen. L. Okulickiemu „Niedźwiadek”. Żołnierzom 2 Pułku Strzelców Podhalańskich. W 42 rocznicę wymarszu oddziału partyzanckiego „Południe”. Społeczeństwo Ziemi Sanockiej. A.D. 1986"[75]. Została poświęcona i odsłonięta 6 lipca 1986[76] roku przez ks. infułata Jana Stączka[77][78]. Inicjatorami powstania tablicy byli Marian Witalis[79] i ks. Adam Sudoł.
  • Został ustanowiony kamień pamiątkowy upamiętniający 2 Pułk Strzelców Podhalańskich, położony przed budynkiem przy ulicy Adama Mickiewicza 21, stanowiącym dawniej koszary wojskowe, a obecnie jest siedzibą Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Jana Grodka w Sanoku[80]. Został odsłonięty 3 października 1993[81][82]. Upamiętnia żołnierzy 2 Pułku Strzelców Podhalańskich oraz AK. Projektantem obelisku był st. chorąży Andrzej Siwiec. Pomnik zawiera herb 2 PSP oraz tablicę z inskrypcją o treści: Pamięci żołnierzy 2 PSP i ich kontynuatorom z AK Obwodu „SAN” w walce o niepodległość Polski. Społeczeństwo Ziemi Sanockiej[83].

Tradycje[edytuj]

Z pozostałych po II wojnie światowej oddziałów podhalańskich do chwili obecnej tradycje jednostek górskich kontynuuje powołana w 1994 roku 21 Brygada Strzelców Podhalańskich.

Tradycje 2 Pułku Strzelców Podhalańskich dziś kontynuuje 21 Batalion Logistyczny z Rzeszowa im. gen. Jerzego Dobrodzickiego

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b Andrzej Brygidyn: Żołnierskimi rzuceni losami. Sanok: 1997, s. 24. ISBN 83-87282-47-2.
  2. Andrzej Romaniak. W rocznicę zwycięstwa nad bolszewikami. 15 sierpnia 2008.
  3. Święto pułkowe obchodzone było w dniu 23 września. W tym dniu pułk stoczył zwycięską bitwę z Armią Czerwoną pod Kuźnicą Białostocką
  4. Groński 2003 ↓, s. 260.
  5. Groński 2003 ↓, s. 262.
  6. Groński 2003 ↓, s. 263.
  7. Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923, s. 381.
  8. Romaniak 2003 ↓, s. 12.
  9. Andrzej Romaniak: Sanok. Fotografie archiwalne – Tom I. Sanok: Muzeum Historyczne w Sanoku, 2009, s. 310. ISBN 978-83-60380-26-0.
  10. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  11. Jagiełło 2007 ↓, s. 64.
  12. Dzień 6. III. 1930. roku w Sanoku przeszedł do historii walk klasy robotniczej w Polsce. „Głos Sanowagu”, s. 1, Nr 2 (7) z 28 lutego 1955. Sanocka Fabryka Wagonów. 
  13. Zając 1997 ↓, s. 43.
  14. Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932, s. 899.
  15. Stanisław Kawski. Życie muzyczne dawnego Sanoka. „Tygodnik Sanocki”, s. 6, Nr 26 (138) z 1 lipca 1994. 
  16. Stanisław Kawski. Życie muzyczne przedwojennego Sanoka. „Tygodnik Sanocki”, s. 6, Nr 27 (139) z 8 lipca 1994. 
  17. Konkurs orkiestr wojskowych D. O. K. X.. „Muzyk Wojskowy”, s. 7, Nr 23 z 1 grudnia 1928. 
  18. Wolne posady. „Orkiestra”. 3 (42), s. 46, 1934. 
  19. Festiwal orkiestr pułków strzelców podhalańskich w Sanoku. „Orkiestra”. 7-8 (70-71), s. 104, 1936. 
  20. Album zasłużonych lekarzy polskich. Warszawa: 1925, s. 10.
  21. Festiwal orkiestr pułków strzelców podhalańskich w Sanoku. „Orkiestra”. 7-8 (70-71), s. 103-104, 1936. 
  22. Okręg lwowski. Lekka atletyka. Sanok. „Stadion”, s. 15, Nr 50 z 11 grudnia 1924. 
  23. a b Wojciech Sołtys, Zaludnienie, stosunki narodowościowe, wyznaniowe i zdrowotne, Pomiędzy wojnami światowymi 1918–1939, w: Sanok. Dzieje miasta. Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 541.
  24. Andrzej Tarnawski. Mecze na „Sigociu”. „Gazeta Sanocka – Autosan”, s. 6, Nr 17 (488) z 10-20 czerwca 1989. Sanocka Fabryka Autobusów. 
  25. Zając 1995 ↓, s. 606-608.
  26. Jerzy Kapłon: Zarys historii Oddziału Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w Sanoku. cotg.pttk.pl. [dostęp 2005-07-02].
  27. Sztandar dla 21. batalionu logistycznego. dziennikzbrojny.pl, 2 października 2012. [dostęp 24 maja 2014].
  28. Marek Drwięga. Nr 8: Samorząd Gminy Miasta Sanoka 1867–1990. Samorząd miejski Sanoka w latach 1918–1939. „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”, s. 57, Sanok: 2008. Fundacja „Archiwum Ziemi Sanockiej”. ISSN 1731-870X. 
  29. Trochę historii. dworeksanocki.pl. [dostęp 4 lutego 2015].
  30. Wykaz firm handlowych, przemysłowych, rzemieślniczych i wolnych zawodów miasta Sanoka, Zagórza, Rymanowa, Mrzygłoda, Bukowska 1937/8. Informator Chrześcijański. Sanok: Krakowska Kongregacja Kupiecka. Oddział Sanok, 1938, s. 6, 25.
  31. Książka telefoniczna. 1939. [dostęp 2015-05-26]. s. 706.
  32. Wojciech Sołtys, Budownictwo, przemysł, rzemiosło, handel, Pomiędzy wojnami światowymi 1918-1939, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 536.
  33. Borys Łapiszczak: Sanocki „Sokół” i 2 Pułk Strzelców Podhalańskich na dawnej pocztówce i fotografii. Cz. V. Sanok: Poligrafia, 2003, s. 57. ISBN 83-918650-0-2.
  34. a b Księga Adresowa Polski (wraz z W. M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa, 1930. Warszawa: Towarzystwo Reklamy Międzynarodowej, 1930, s. 783.
  35. Wykaz firm handlowych, przemysłowych, rzemieślniczych i wolnych zawodów miasta Sanoka, Zagórza, Rymanowa, Mrzygłoda, Bukowska 1937/8. Informator Chrześcijański. Sanok: Krakowska Kongregacja Kupiecka. Oddział Sanok, 1938, s. 18.
  36. O otwarciu kinoteatru „Podhalanin”. „Gospodarz”, s. 2, Nr 13 z 1 sierpnia 1927. 
  37. Księga Adresowa Polski (wraz z W. M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa, 1930. Warszawa: Towarzystwo Reklamy Międzynarodowej, 1930, s. 784.
  38. Tragiczny wypadek na Sanie. „Sport Wodny”, s. 270, Nr 14 z 1932. 
  39. Tragiczny zgon dowódcy 2 p. Strzelców Podhal.. „Gazeta Lwowska”, s. 2, Nr 242 z 19 października 1932. 
  40. Eligiusz Tomkowiak: Kawalerowie Virtuti Militari 1792-1945. T. T. II (1914-1921) Cz. 2. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Inżynierskiej, 1993, s. 45. ISBN 83-900510-0-1.
  41. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 1 z 19 marca 1936 roku, s. 13.
  42. Zgon ś. p. ppułk. Lenczowskiego. „Gazeta Lwowska”, s. 3, Nr 167 z 24 lipca 1936. 
  43. Książka telefoniczna. 1939. [dostęp 2015-05-26]. s. 707.
  44. Zając 1995 ↓, s. 608.
  45. a b Wiesław Kuca. Historia pewnego sztandaru. „Powiat Staszowski. Pismo Rady i Zarządu Powiatu Staszowskiego”. 29, s. 18, grudzień 2007. ISSN 1641-8212. [dostęp 2015-01-18]. 
  46. Brygidyn 1992 ↓, s. 87.
  47. Mieczysław Granatowski: Jeszcze nie zapomniałem. W: Andrzej Brygidyn, Magdalena Brygidyn-Paszkiewicz: Wspomnienia i relacje żołnierzy Sanockiego Obwodu Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej 1939-1944. Sanok: 2012, s. 118. ISBN 978-83-903080-5-0.
  48. Brygidyn 1992 ↓, s. 155.
  49. Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923, s. 379-381.
  50. Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924, s. 328-329.
  51. Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928, s. 102.
  52. Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932, s. 616.
  53. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego: Katyń. Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 2000. [dostęp 2015-06-25]. s. 616.
  54. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego: Charków. Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 2003. [dostęp 2015-06-25].
  55. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego: Miednoje Tom I. Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 2005. [dostęp 2015-06-25].
  56. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego: Miednoje Tom II. Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 2005. [dostęp 2015-06-25].
  57. Ukraińska Lista Katyńska. Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 1994. [dostęp 2015-06-25].
  58. Brygidyn 1992 ↓, s. 14-15.
  59. Wiktor Cygan: Wykaz kapelanów, służących czynnie lub w rezerwie w WP w okresie pokojowym w latach 1923-1939. ordynariat.wp.mil.pl, 2011-03-01. [dostęp 2015-07-19].
  60. Andrzej Brygidyn: Żołnierskimi rzuceni losami. Sanok: 1994, s. 148-239. ISBN 83-87282-47-2.
  61. Romaniak 2003 ↓, s. 4.
  62. Dziennik Personalny MSWojsk. Nr 14 z dn.09.03.1923
  63. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 19 z 22 lipca 1927 roku, s. 219.
  64. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 8 z 31 marca 1930 roku, s. 99.
  65. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 8 z 31 marca 1930 roku, s. 102.
  66. Nowi dowódcy i zastępcy dowódców pułków. „Gazeta Lwowska”, s. 4, Nr 155 z 11 lipca 1935. 
  67. Edward Zając: Szpital Powszechny w Sanoku. zozsanok.pl. [dostęp 2015-04-27]. s. 62, 71.
  68. Porucznik zastrzelił kapitana. Zagadkowa tragedia na ćwiczeniach wojskowych. „Express Wieczorny Ilustrowany”, s. 3, Nr 44 z 31 sierpnia 1928. 
  69. Leszek Puchała. Miniony czas – wspomnienia Józefa Stachowicza. „Tygodnik Sanocki”, s. 4, Nr 35 (147) z 2 września 1994. 
  70. Migdał 1929 ↓, s. 32.
  71. Dziennik Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 32 z 16 października 1929 roku, poz. 313.
  72. Ziemia Przemyska nr 13 z 28 lipca 1923 r.
  73. Borys Łapiszczak: Sanocki „Sokół” i 2 Pułk Strzelców Podhalańskich na dawnej pocztówce i fotografii. Cz. V. Sanok: Poligrafia, 2003, s. 49. ISBN 83-918650-0-2.
  74. Zając 1997 ↓, s. 72.
  75. Oberc 1998 ↓, s. 39.
  76. Władysław Stachowicz. Nr 8: Samorząd Gminy Miasta Sanoka 1867–1990. Miejska Rada Narodowa w Sanoku 1950-1990. „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”, s. 300, Sanok: 2008. Fundacja „Archiwum Ziemi Sanockiej”. ISSN 1731-870X. 
  77. Sanok - tablica poświęcona żołnierzom podziemia (pol.). www.miejscapamiecinarodowej.pl. [dostęp 2012-07-21].
  78. Oberc 1995 ↓, s. 957.
  79. Czesław Nowak: Marian Witalis. Proil w bazie Encyklopedii Solidarności. encyklopedia-solidarnosci.p. [dostęp 13 grudnia 2014].
  80. 1 września 1939. Pamiętamy! (pol.). isanok.pl. [dostęp 2013-02-10].
  81. Romaniak 1993 ↓, s. 10.
  82. Oberc 1995 ↓, s. 964.
  83. Oberc 1998 ↓, s. 14-15.

Bibliografia[edytuj]