Henryk Wieniawski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Henryk Wieniawski
Henryk Wieniawski.jpg
Imiona i nazwisko Henryk Wieniawski
Data i miejsce urodzenia 10 lipca 1835
Wieniawa
Królestwo Kongresowe
Data i miejsce śmierci 31 marca 1880
Moskwa
Imperium Rosyjskie
Narodowość polska
Dziedzina sztuki muzyka poważna
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons

Henryk Wieniawski (ur. 10 lipca 1835 w Wieniawie, zm. 31 marca 1880 w Moskwie) – polski kompozytor i skrzypek, brat Józefa i Juliana.

Życie[edytuj | edytuj kod]

Dziadek Wieniawskiego, Herszek Mejer Helman był cyrulikiem z Wieniawy, wówczas samodzielnego miasta pod Lublinem. Ojciec – Wolf Helman (Tobias Rufe Pietruszka) zmienił nazwisko na Tadeusz Wieniawski, żeby się wkomponować w polskie otoczenie. Nazwisko przyjął od dzielnicy w której mieszkał. Przed otrzymaniem dyplomu lekarskiego, ochrzcił się. Tadeusz Wieniawski zasłużył się w powstaniu listopadowym, za co po dwakroć został odznaczony Krzyżem Wojskowym. Ze związku dr. Wieniawskiego i córki żydowskiego lekarza z Warszawy dr. Józefa Wolffa – Reginy (była siostrą zamieszkałego w Paryżu pianisty i kompozytora Edwarda Wolffa) przyszedł na świat geniusz skrzypiec.

Dom Wieniawskich był prawdziwym lubelskim salonem. Odwiedzali go wybitni artyści (np. w 1803 Miska Hauser), tu odbywały się koncerty, spotkania literackie i dyskusje. Zaważyło to nie tylko na późniejszej drodze życiowej Henryka Wieniawskiego, ale także dwóch jego braci, z których starszy, Julian, został pisarzem i publicystą, natomiast młodszy, Józef, poświęcił się karierze pianistycznej.

Pierwszą nauczycielką Henryka była jego matka, potem zaś uczył się u Jana Hornziela, skrzypka Teatru Wielkiego w Warszawie, potem u Antoniego Parysa i Stanisława Serwaczyńskiego, solisty i koncertmistrza Opery Budapeszteńskiej. W 1843, mając osiem lat, wyjechał do Paryża, gdzie studiował pod kierunkiem najpierw Clavela a następnie, od roku 1844, Lamberta-Josepha Massarta w Konserwatorium Paryskim. Konserwatorium ukończył jako 11-letni chłopiec w 1846 z I nagrodą i złotym medalem. Po studiach kontynuował przez 2 lata naukę u Massarta. Później – przez 2 miesiące – koncertował w Petersburgu, w krajach nadbałtyckich i Warszawie. W 1849 udał się ponownie do Paryża do Konserwatorium, gdzie w klasie Hipolita Colleta podjął studia kompozycji, które ukończył z wyróżnieniem w następnym roku. W tymże roku spotkał się także z Lisztem i Lipińskim.

W 1850 rozpoczął, wraz z bratem Józefem, działalność koncertową, występując początkowo we wszystkich większych miastach Imperium Rosyjskiego, następnie w wielu krajach europejskich, wszędzie wzbudzając nieopisany entuzjazm. Współpracę z bratem zakończył w 1855. Po wielu dalszych sukcesach przyjął w 1860 funkcję pierwszego skrzypka dworu carskiego i solisty Rosyjskiego Towarzystwa Muzycznego. Równocześnie uczył gry na skrzypcach w tzw. klasach muzycznych Towarzystwa, przekształconych w 1862 w konserwatorium. Tu swoją kilkuletnią owocną działalnością pedagogiczną stworzył zalążek petersburskiej szkoły skrzypcowej, rozwiniętej przez Leopolda Auera we wspaniałą szkołę rosyjską. Każdego roku przez 3-4 miesiące koncertował w innych krajach Europy (m.in. Holandia, Belgia, Anglia), głównie w modnych kurortach. W roku 1860 ożenił się z Izabelą Hampton, której zadedykował Legendę op.17.

W 1872, po 12, latach opuścił Rosję i udał się z Antonem Rubinsteinem na wielkie tournée koncertowe po Stanach Zjednoczonych. W ciągu 8 miesięcy artyści dali 215 koncertów. Wieniawski pozostał w Ameryce do 1874, koncertując ze słynną śpiewaczką Pauliną Luccą. Po powrocie do Europy w 1874 podjął pracę pedagogiczną w konserwatorium w Brukseli jako następca chorego Henriego Vieuxtempsa i kontynuował ją do września 1877 (wśród jego prywatnych uczniów był Eugène Ysaÿe). Wskutek nasilających się dolegliwości serca i nadmiernej otyłości w ostatnich latach życia koncertował na siedząco. Zmarł w Moskwie. Pochowany został w Warszawie. W manifestacyjnym pogrzebie uczestniczyło 40 tysięcy osób.

Od 1935 roku odbywa się co 5 lat (z wyjątkiem okresu okupacji) Międzynarodowy Konkurs Skrzypcowy im. Henryka Wieniawskiego, przeznaczony dla skrzypków do 30 roku życia. Pierwszy konkurs odbył się z inicjatywy Adama Wieniawskiego, bratanka słynnego skrzypka, w Warszawie. Drugi konkurs miał miejsce dopiero w 1957 r. w Poznaniu, gdzie do dziś odbywają się kolejne jego edycje.

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Wieniawski ceniony był nie tylko jako wirtuoz dysponujący fenomenalną techniką, ale także jako wielki liryk. W relacjach często opisywano go jako poetę skrzypiec. Był ostatnim wirtuozem skrzypiec, który przeszedł do historii muzyki również jako kompozytor. W jego utworach obecne są oba te przymioty: brawurowa wirtuozeria oraz liryzm. Komponować zaczął jako cudowne dziecko. W późniejszych latach tworzył na własne potrzeby, niekiedy publikując swoje utwory.

Dzięki Wieniawskiemu do europejskiej literatury skrzypcowej wszedł polonez. Wśród kilku takich utworów dwa znalazły stałe miejsce w repertuarze: Polonez D-dur op. 4 i Polonez A-dur op. 21. Wieniawski stylizował też mazurki. Najpopularniejsze są wśród nich dwa opublikowane jako op. 19 z podtytułem mazurki charakterystyczne: żywiołowy Obertas i Dudziarz, wyraźnie naśladujący charakterystyczne, dudziarskie kwinty. Wiele miniatur, głównie powstałych na początku lat pięćdziesiątych, było jednak zaledwie typowymi, salonowymi utworami – sentymentalnymi, albo popisowymi, nierzadko wykorzystującymi popularne rytmy taneczne.

Największą popularność zyskał Koncert skrzypcowy d-moll op. 22. Po koncertach Paganiniego jest to najczęściej nagrywany i wykonywany dziś koncert skrzypcowy napisany przez wirtuoza. Pomysł utworu narodził się zimą 1855 roku, zrealizowany został jednak dopiero po upływie siedmiu lat. Wcześniejszy Koncert skrzypcowy fis-moll, skomponowany przez osiemnastolatka, jest mniej popularny. Koncert fis-moll od razu obudził entuzjazm słuchaczy, Koncert d-moll musiał poczekać na uznanie.

Spośród dzieł typowo wirtuozowskich najczęściej wykonuje się dzisiaj Scherzo-tarantelę oraz wariacje i fantazje na obce, powszechnie znane tematy. W tej grupie utworów największą popularność zyskała Fantazja faustowska skomponowana sześć lat po premierze opery Charles'a Gounoda. Melodie z opery Faust opracowywało wielu skrzypków (m.in. Vieuxtemps, Alard, Sarasate), lecz dzisiaj grywa się przede wszystkim utwór Wieniawskiego. Liryzm w twórczości Wieniawskiego uosabia Legenda, wykonywana nie tylko w oryginalnej wersji na skrzypce z orkiestrą, ale jeszcze częściej z fortepianem, skomponowana podobno jako wyznanie miłości do Izabeli Hampton, przyszłej żony artysty.

Utwory[edytuj | edytuj kod]

Henryk Wieniawski
Pomnik Henryka Wieniawskiego w Bydgoszczy (w otoczeniu Filharmonii Pomorskiej jako jeden z posągów galerii pomników kompozytorów i wirtuozów)
  • Grand caprice fantastique sur un theme original op. 1 (1847)
  • Wariacje na temat własnego mazurka (ok. 1847)
  • Aria z wariacjami E-dur (przed 1848)
  • Fantazja i wariacje E-dur (1848)
  • Nocturne pour violon seul (1848)
  • Romance (ok. 1848)
  • Rondo alla polacca e-moll (1848)
  • Allegro de sonate, presto pour violon et piano concertant op. 2 (1848?) (napisane wspólnie z bratem, Józefem Wieniawskim, u którego jest to ten sam nr opusowy)
  • Duo concertant na temat z opery Łucja z Lammermooru Donizettiego (ok. 1850)
  • Duo concertant na temat hymnu rosyjskiego A. Lwowa (ok. 1850)
  • Duo concertant na temat rosyjskiej melodii ludowej (ok. 1850)
  • Fantazja na temat z opery Prorok Meyerbeera (ok. 1850)
  • Mazur wiejski(ok. 1850)
  • Fantazja na temat z opery „Ryszard Lwie Serce" Gretry'ego (ok. 1851)
  • Duet na tematy finlandzkich pieśni (ok. 1851)
  • Dwa mazurki (1851)
  • Marsz (1851)
  • Wariacje na temat hymnu rosyjskiego (ok. 1851)
  • Wariacje na temat Jechał Kozak zza Dunaju (ok. 1851)
  • Prémière Polonaise de concert D-dur op. 4 (ok. 1852)
  • Adagio elegiaque A-dur op. 5 (ok. 1852)
  • Souvenir de Moscou, deux romances russes op. 6 (ok. 1852)
  • Caprice-valse E-dur op. 7 (1852)
  • Grand duo polonais pour violon et piano concetrant op. 8 (ok. 1852) (napisane wspólnie z bratem, Józefem Wieniawskim, u którego jest to op.5)
  • Romance sans paroles et rondeau élégant op. 9 (ok. 1852)
  • Prémier grand concerto fis-moll op. 14 (1852)
  • Le carnaval Russe, improvisations et variations humoresques op. 11 (ok. 1853)
  • Deux mazourkas de salon: La champêtre (Sielanka, 1850?) et Chanson polonaise (Pieśń polska) op. 12 (1853)
  • Fantaisie pastorale op. 13 (ok. 1853)
  • Kujawiak a-moll(1853)
  • Wariacje na temat hymnu austriackiego(1853)
  • Souvenir de Posen, mazurek d-moll op. 3 (1854)
  • L'école moderne. Études-caprices pour le violon seul op. 10 (1854)
  • Thème original varièe (wariacje A-dur) op.15 (1854)
  • Rozumiem, pieśń na głos z fortepianem (1854)
  • Souvenir de Lublin, polka koncertowa (ok. 1855)
  • Fantazja na tematy z opery Lunatyczka Belliniego (ok. 1855)
  • Scherzo-tarantella g-moll op. 16 (1848)
  • Legenda op. 17 (ok. 1860)
  • Deux mazourkas characteristiques:Obertass(Obertas G-dur) et Le menetrier (Dudziarz) op. 19 (1860?)
  • Études-caprices na dwoje skrzypiec op. 18 (1862) dedykowane Ferdynandowi Davidowi
  • Fantaisie orientalle a-moll op. 24 (1862?)
  • Fantaisie brillante sur Faust opera de Charles Gounod op.20 (ok. 1865)
  • Polonaise brillante A-dur op. 21 (ok. 1870)
  • Wspomninie z San Francisco (ok. 1874)
  • Deuxième grand concerto d-moll op. 22
  • Gigue e-moll op. 23
  • Kujawiak C-dur
  • Polonaise triomphale
  • Rêverie fis-moll na altówkę i fortepian
  • Dudziarz (mazurek charakterystyczny)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Józef Władysław Reiss, Wieniawski. Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1970.
  • Edmund Grabkowski, „Henryk Wieniawski. Kompozytor – wirtuoz – pedagog", Poznań: Ars Nova, 1996.
  • Cmentarz Powązkowski 1851-1890, Stanisław Szenic, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1982, ISBN 83-06-00465-5
  • Władimir Grigoriew, „Henryk Wieniawski. Życie i twórczość", Warszawa-Poznań: PWN, 1986.
  • Renata Suchowiejko, „Henryk Wieniawski. Kompozytor na tle wirtuozowskiej tradycji skrzypcowej XIX wieku", Poznań: Towarzystwo Muzyczne im. Henryka Wieniawskiego, 2005.
  • "Henryk Wieniawski. Composer and Virtuoso in the Musical Culture of the XIX and XX Centuries", ed. by M. Jabłoński and D. Jasińska, Poznań: Rhytmos, 2001.
  • "Henryk Wieniawski and the 19th Centaury Violin Schools", ed. by M. Jabłoński and D. Jasińska, Poznań: Towarzystwo Muzyczne im. Henryka Wieniawskiego, 2006.
  • Andrzej Jazdon, „Henryk Wieniawski, katalog tematyczny dzieł", Poznań: Towarzystwo Muzyczne im. Henryka Wieniawskiego, 2009.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg