Przejdź do zawartości

II wojna w Zatoce Perskiej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
II wojna w Zatoce Perskiej
wojna z terroryzmem
Ilustracja
Od góry, zgodnie z ruchem wskazówek zegara: żołnierze Delta Force z Task Force 20 obok żołnierzy 3. batalionu 327 Pułku Piechoty w akcji przed kryjówką Udaja i Kusaja Husajnów; iraccy powstańcy w północnym Iraku; dwóch rebeliantów trzymających MANPADS; obalenie pomnika Saddama Husajna na placu Firdos
Czas

20 marca – 1 maja 2003

Miejsce

Zatoka Perska

Terytorium

Irak

Przyczyna

chęć zlikwidowania domniemanej broni masowej zagłady; chęć wsparcia opozycji kurdyjskiej na północy Iraku; naruszanie praw człowieka w Iraku; domniemane sponsorowanie Al-Ka’idy przez Irak

Wynik

zwycięstwo koalicji;
okupacja Iraku:

  • utworzenie tymczasowych cywilnych władz Iraku
  • przeprowadzenie demokratycznych wyborów i powołanie nowego rządu i parlamentu Iraku
  • rozpoczęcie długoletnich walk partyzancko-terrorystycznych między armią okupacyjną oraz nową armią iracką a siłami radykalnych sunnitów, szyitów lub zwolenników dawnego reżimu
  • porażka prób odnalezienia broni masowej zagłady
  • egzekucja Saddama Husajna, aresztowanie lub zabicie większości jego prominentnych współpracowników
  • porażka prób znalezienia dowodów na współpracę między rządem Husajna i Al-Ka’idą
Strony konfliktu
 Irak
Organizacja Bojowników Ludowych Iranu[1] 		„Koalicja chętnych”:

 Kurdowie:

Dowódcy
Saddam Husajn
Kusajj Husajn †
Udajj Husajn †
Abid Al-Hamid
Ali Hassan
Barzan Ibrahim
Izzat Ibrahim
Tarik Aziz 		George W. Bush
Tommy Franks
Brian Burridge
John Howard
Aleksander Kwaśniewski
Siły
Irak 375 000 Stany Zjednoczone 248 000
Wielka Brytania 45 000
Australia 2000
Polska 186[2]
Straty
≥4895 zabitych żołnierzy[3]

7269 cywilów zabitych[4]

172 zabitych żołnierzy[5]
brak współrzędnych
Multimedia w Wikimedia Commons

II wojna w Zatoce Perskiej – konflikt zbrojny, który rozpoczął się 20 marca 2003 roku inwazją koalicji sił międzynarodowych (głównie USA i Wielkiej Brytanii) na Irak. Po około trzech tygodniach walk siły międzynarodowe objęły kontrolę nad większością terytorium Iraku, obalając rząd tworzony przez partię Baas, na czele z Saddamem Husajnem, i rozpoczynając okupację tego kraju, trwającą formalnie do 2005, a faktycznie do 2011 roku.

Siły międzynarodowe liczyły ok. 250 000 żołnierzy amerykańskich, 45 000 brytyjskich, 2000 australijskich, 180 polskich (ORP „Kontradmirał Xawery Czernicki”, grupy GROM i pododdziału usuwania skażeń chemicznych z 4 Pułku Chemicznego w Brodnicy). Oprócz tego siły te były wspierane od północy przez ok. 50 000 partyzantów kurdyjskich. Siły międzynarodowe wkroczyły do Iraku od południa, przekraczając granicę od strony Kuwejtu i Zatoki Perskiej. Przeciwstawiły się im liczniejsze, lecz gorzej uzbrojone i nieprzygotowane siły irackie. Składały się one z:

  • regularnej armii irackiej, liczącej według różnych szacunków od 280 000 do 350 000 żołnierzy,
  • Gwardii Republikańskiej, składającej się z czterech dywizji pancernych, liczących od 50 000 do 80 000 doborowych żołnierzy,
  • oddziałów „fedainów Saddama” – słabo uzbrojonych, ale zdeterminowanych oddziałów paramilitarnych liczących od 20 000 do 40 000 członków.

W sumie siłom inwazyjnym opierało się ok. trzynastu dywizji piechoty, dziesięciu dywizji zmechanizowanych lub pancernych i kilku oddziałów sił specjalnych. Siły powietrzne i marynarka Iraku nie odegrały w konflikcie żadnej istotnej roli.

Oficjalnymi celami rozpoczęcia inwazji według prezydenta USA George’a W. Busha i premiera Wielkiej Brytanii Tony’ego Blaira były „rozbrojenie Iraku z broni masowego rażenia, zakończenie wspierania terroryzmu przez Saddama Husajna i uwolnienie narodu irackiego”, mimo że zespół inspekcyjny ONZ kierowany przez Hansa Blixa oświadczył, że nie znalazł żadnych dowodów na istnienie broni masowego rażenia tuż przed rozpoczęciem inwazji.[6][7] Inni kładą znacznie większy nacisk na wpływ ataków z 11 września, na rolę, jaką odegrały one w zmianie strategicznych kalkulacji USA, oraz na wzrost znaczenia agendy wolnościowej[8]. Według Blaira, czynnikiem wyzwalającym był brak wykorzystania przez Irak „ostatecznej szansy” na rozbrojenie się z domniemanej broni nuklearnej, chemicznej i biologicznej, którą amerykańscy i brytyjscy urzędnicy nazwali bezpośrednim i niedopuszczalnym zagrożeniem dla pokoju na świecie[9].

15 lutego 2003 roku, na miesiąc przed inwazją, na całym świecie odbyły się protesty przeciwko wojnie w Iraku, w tym wiec trzech milionów ludzi w Rzymie, który został uznany przez Księgę rekordów Guinnessa za największy w historii wiec antywojenny[10]. Według francuskiego politologa Dominique Reynié, między 3 stycznia a 12 kwietnia 2003 roku 36 milionów ludzi na całym świecie wzięło udział w prawie 3000 protestów przeciwko wojnie w Iraku[11].

Inwazja, jakkolwiek do działań przygotowywano się już od kilku miesięcy, rozpoczęła się formalnie od odezwy prezydenta USA George’a W. Busha, który domagał się od prezydenta Iraku Saddama Husajna i jego dwóch synów – Udaja i Kusaja, aby opuścili swój kraj w ciągu 48 godzin[12]. Działania wojenne Stanów Zjednoczonych zostały oficjalnie nazwane operacją Iraqi Liberation[13] (później używano nazwy Iraqi Freedom), działania Wielkiej Brytanii były prowadzone pod nazwą operacja Telic[14], zaś siły australijskie nazwały swoje działania operacja Falconer[15].

Preludium konfliktu

[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu I wojny w Zatoce Perskiej w 1991 relacje między USA i Irakiem pozostawały napięte. Nadzieje na to, że dojdzie do obalenia Saddama Husajna przez samych Irakijczyków, okazały się płonne. Obawiano się, że Husajn dąży do odbudowy swojego potencjału militarnego, zwłaszcza w zakresie broni masowego rażenia[16].

Rada Bezpieczeństwa ONZ oraz rząd USA zastosowały po wojnie szereg sankcji gospodarczych mających na celu zmuszenie Saddama Husajna do przestrzegania rezolucji ONZ, zakazujących mu rozwijania programów rozbudowy broni masowego rażenia. W trakcie trwania rządów administracji Billa Clintona USA patrolowało stale przestrzeń powietrzną Iraku, aby dopilnowywać realizacji rezolucji ONZ, zakazującej lotów wojskowych w wyznaczonych strefach, zaś w samym Iraku stale przebywali inspektorzy ONZ, którzy nadzorowali przestrzeganie rezolucji ONZ o zakazie posiadania broni masowego rażenia[17].

W ramach kampanii wyborczej przed wyborami prezydenckimi w USA w 2000 roku jednym z kluczowych postulatów George’a W. Busha było pełne wprowadzenie ustawy, przegłosowanej przez Kongres w roku 1998, „Iraq Liberation Act”[18], w której zalegalizowano finansowe i polityczne wspieranie opozycji antysaddamowskiej, skupionej w organizacji o nazwie Narodowy Kongres Iraku, co miało w zamyśle doprowadzić do obalenia Saddama Husajna[19].

Początkowo zamiarem Busha i skupionego wokół niego grona doradców wojskowych pracujących nad „Project for the New American Century”, było zwiększenie liczby lądowych wojsk amerykańskich stacjonujących wokół Iraku (w Arabii Saudyjskiej, Kuwejcie i Turcji) oraz zaostrzenie nacisków dyplomatyczno-gospodarczych na rząd Husajna, tak aby doprowadzić do jego obalenia przez samych Irakijczyków. Równolegle jednak, według słów Paula O’Neilla, pierwszego sekretarza skarbu rządu Busha, zlecono też opracowanie planu inwazji na Irak, w sytuacji gdyby naciski dyplomatyczno-gospodarcze nie przyniosły efektu[20].

Drastyczne zaostrzenie polityki Busha w stosunku do Iraku nastąpiło po ataku terrorystycznym 11 września 2001. Po akcie tym stworzono doktrynę „ataku prewencyjnego”, przyznając sobie „prawo inwazji na dowolny kraj w dowolnym momencie”[21] w ramach tzw. wojny z terroryzmem. Wśród pierwszych potencjalnych celów tego rodzaju ataku od samego początku wymieniano rząd Husajna.

Pod koniec 2002 roku zaczął narastać kryzys wokół realizacji rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ, które nakazywały pozbycie się przez Irak broni masowego rażenia i które zdaniem nadzorujących inspektorów ONZ nie były właściwie realizowane przez rząd Husajna. We wrześniu 2002 roku Senat i Izba Reprezentantów USA uchwaliły „Wspólną rezolucję zezwalającą na użycie sił zbrojnych USA przeciw Irakowi”. Rezolucja ta pozwalała prezydentowi USA chronić bezpieczeństwo narodowe USA przed ciągłym zagrożeniem ze strony Iraku oraz użyć przeciw niemu wszelkich środków legalnych w świetle rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ, co w praktyce otwierało Bushowi możliwość rozpoczęcia działań zbrojnych, ale nie oznaczało formalnego wypowiedzenia wojny[22].

W listopadzie 2002 Rada Bezpieczeństwa ONZ uchwaliła rezolucję nr 1441(inne języki), która dawała Irakowi 30 dni na ostateczne zastosowanie się do wcześniejszych rezolucji ONZ, a w szczególności przedstawienie dowodów zniszczenia zapasów broni masowego rażenia i dopuszczenie inspektorów ONZ do wszystkich obiektów na terenie Iraku[23]. Przedostatni punkt (nr 13) tej rezolucji groził Irakowi bliżej niesprecyzowanymi „poważnymi konsekwencjami”, co było później interpretowane przez rządy koalicji antyirackiej jako legalna podstawa rozpoczęcia inwazji na ten kraj[24].

Z opinią tą do samego końca nie zgadzał się Sekretarz Generalny ONZ Kofi Annan, a także trzech stałych członków Rady Bezpieczeństwa ONZ: Chiny, Rosja i Francja, argumentując, że taka interpretacja punktu 13. rezolucji 1441 jest sprzeczna z aktem wyższego rzędu – Kartą Narodów Zjednoczonych, której artykuł 42. wyraźnie stwierdza nielegalność militarnego naruszenia granic suwerennego państwa bez osobnej rezolucji Rady Bezpieczeństwa, która jawnie zezwalałaby na takie naruszenie[25]. Tymczasem przeciw planowanemu atakowi na Irak wypowiedziała się większość członków Rady Bezpieczeństwa – trzech z pięciu stałych (z których każdy ma prawo weta) oraz 7 z 10 członków niestałych[26][27].

Powody ataku

[edytuj | edytuj kod]
Prezydent George W. Bush, otoczony przez liderów Izby Reprezentantów i Senatu, ogłasza wspólną rezolucję upoważniającą do użycia Sił Zbrojnych Stanów Zjednoczonych przeciwko Irakowi, 2 października 2002

Pierwotnym powodem rozpoczęcia inwazji, według rezolucji o autoryzacji użycia siły zbrojnej przeciw Irakowi z 2002(inne języki) wydanej przez Kongres Stanów Zjednoczonych w październiku 2002 roku, było „rozbrojenie Iraku z broni masowego rażenia, zakończenie wspierania terroryzmu przez Saddama Husajna i uwolnienie narodu irackiego”[28]. Po wojnie okazało się jednak, że ani broń masowego rażenia, ani związki Saddama Husajna z Al-Ka'idą nie istniały. Wyrażano też gotowość demokratycznej przebudowy Iraku, lecz nie stworzono odpowiedniego planu działania. Wojna miała przynieść zmianę warunków bezpieczeństwa w regionie Bliskiego Wschodu, przynieść wielowymiarowe korzyści gospodarcze oraz służyć przekształceniu porządku międzynarodowego w hegemoniczny, co również się nie powiodło[29].

Domniemane powiązania reżimu Saddama Husajna z Al-Ka’idą

[edytuj | edytuj kod]

Jako dowód na współpracę irackiego reżimu z Al-Ka’idą administracja Busha przedstawiła wyznania libijskiego członka organizacji, Ibn asz-Szajcha al-Libiego[30][31]. Al-Libi, szef położonego w Afganistanie obozu szkoleniowego Al-Ka’idy Al-Chaldan, w 2001 został pojmany przez służby pakistańskie na granicy pomiędzy Pakistanem a Afganistanem i przekazany władzom amerykańskim, które na początku 2002 przeniosły go do Egiptu[32][33]. Poddany przez tamtejsze służby torturom (był m.in. przetrzymywany przez 17 godzin w ciasnej skrzyni, a następnie bity przez 15 minut) zeznał, że Usama ibn Ladin wysłał dwóch ludzi do Iraku w celu odbycia szkolenia w zakresie użycia broni biologicznej i chemicznej[32][31]. Już w 2002 CIA i DIA podały świadectwo al-Libiego w wątpliwość, twierdząc, że Libijczyk celowo wprowadził przesłuchujących go funkcjonariuszy w błąd[a][34][35][30]. W 2005 Bush przyznał, że decyzję o inwazji na Irak podjął, korzystając z błędnych informacji wywiadowczych[36].

Ropa naftowa

[edytuj | edytuj kod]

Sekretarz skarbu Busha Paul O’Neill powiedział, że na dwóch pierwszych spotkaniach Rady Bezpieczeństwa Narodowego omawiano inwazję na Irak. Otrzymał materiały informacyjne zatytułowane „Plan for post-Saddam Iraq” (pol. Plan dla Iraku po Saddamie), które przewidywały podział irackich bogactw naftowych. Dokument Departamentu Obrony Stanów Zjednoczonych z 5 marca 2001 roku nosił tytuł „Foreign Suitors for Iraqi Oilfield contracts” (pol. Zagraniczni pretendenci do kontraktów na irackie pola naftowe) i zawierał mapę potencjalnych obszarów poszukiwań[37].

Po zakończeniu wojny, w lipcu 2003 roku ówczesny Minister Spraw Zagranicznych Polski, Włodzimierz Cimoszewicz, powiedział, że „Nie ukrywaliśmy i nie ukrywamy, że chcielibyśmy, żeby polskie firmy petrochemiczne miały wreszcie bezpośredni dostęp do źródeł surowca”, oraz że „priorytetowym celem polskich firm w Iraku jest uzyskanie dostępu do pól naftowych”[38][39]. Uwaga ta pojawiła się po tym, jak grupa polskich firm podpisała umowę z Kellogg, Brown and Root, spółką zależną Halliburton, która wygrała kontrakty warte miliony dolarów na odbudowę Iraku. Cimoszewicz określił dostęp do pól naftowych jako „nasz finalny cel”[40].

Jeden z raportów dziennikarza BBC Gregory’ego Palasta powołującego się na nienazwanych „insiderów” twierdził, że Stany Zjednoczone „wezwały do wyprzedaży wszystkich irackich pól naftowych i planowały zamach stanu w Iraku na długo przed 11 września”[41]. Palast napisał również, że „nowy plan został opracowany przez neokonserwatystów zamierzających wykorzystać iracką ropę do zniszczenia kartelu OPEC poprzez masowy wzrost produkcji powyżej kwot OPEC”, ale produkcja ropy w Iraku spadła po wojnie w Iraku[42].

Wielu krytyków skupiło się na wcześniejszych relacjach urzędników administracji z korporacjami energetycznymi. Zarówno George W. Bush, jak i Dick Cheney byli w przeszłości dyrektorami generalnymi firm naftowych i powiązanych z ropą, takich jak Arbusto, Harken Energy, Spectrum 7 i Halliburton. Przed inwazją na Irak w 2003 roku, a nawet przed wojną z terroryzmem, administracja wywołała niepokój o to, czy powiązania członków gabinetu z sektorem prywatnym (w tym doradczyni ds. bezpieczeństwa narodowego Condoleezzy Rice, byłej dyrektorki Chevronu, i sekretarza handlu Donalda Evansa, byłego szefa Tom Brown Inc.) wpłyną na ich osąd polityki energetycznej[43].

Przebieg ataku

[edytuj | edytuj kod]

Przygotowania do inwazji

[edytuj | edytuj kod]
Schemat przebiegu działań wojennych

Jeszcze przed oficjalnym rozpoczęciem inwazji, od połowy 2002, amerykańskie i brytyjskie lotnictwo prowadziło operację znaną jako Southern Focus, która polegała na wykorzystaniu lotów patrolowych w ONZ-owskich strefach zakazu lotu, do zniszczenia znacznej części infrastruktury obrony przeciwlotniczej Iraku. Od połowy 2002, po zniszczeniu obrony przeciwlotniczej, celami ataku z powietrza stały się dokładnie wyselekcjonowane elementy lądowego systemu obronnego Iraku – takie jak centra dowodzenia, linie umocnień itp.[44]

Intensywność nalotów w ramach operacji Southern Focus była stopniowo zwiększana. W kwietniu 2002 użyto 0,3 tony bomb, między majem i sierpniem zużywano już od 7 do 14 ton bomb miesięcznie, zaś szczyt bombardowań miał miejsce we wrześniu, kiedy to zrzucono na Irak aż 54,6 tony bomb. Wszystko to miało miejsce przed oficjalnym zaaprobowaniem rozpoczęcia wojny przez Kongres USA, 11 października 2002. Kulminacją ataków bombowych był rajd 100 samolotów, który miał miejsce 5 września 2002. Według relacji gazety „New Statesman” celem ataku nie było zapobieżenie atakom na amerykańskie patrole graniczne, jak to oficjalnie twierdzono, lecz zabezpieczenie utajnionej akcji wkroczenia brytyjskich oddziałów specjalnych z terenu Jordanii do południowego Iraku, których zadaniem było przygotowanie rebelii kurdyjskiej[45].

Pierwszy etap inwazji

[edytuj | edytuj kod]

Inwazja rozpoczęła się oficjalnie o godzinie 2:30 UTC (5:30 czasu lokalnego) nalotem bombowym na Bagdad skoordynowanym z przekroczeniem granicy Iraku od południa przez Australian Special Air Service Regiment. Zadaniem nalotów było zabicie Saddama i 55 ważnych urzędników irackich, co spowodowałoby zniszczenie irackiej struktury dowodzenia i spowodowało chaos w irackich szeregach. O 3:16 UTC (6:16 czasu lokalnego), prezydent USA George W. Bush ogłosił publicznie, że wydał rozkaz wojskom koalicji, aby przystąpiły do ataku na Irak[46][47].

Przed inwazją oczekiwano powszechnie, że zostanie ona poprzedzona długotrwałą kampanią niszczenia kluczowych celów strategicznych z powietrza, tak jak to było w czasie I wojny irackiej. Tym razem jednak dowództwo sił koalicyjnych zdecydowało się od samego początku prowadzić akcję jednocześnie z powietrza i lądu, licząc na efekt zaskoczenia przez mobilne i szybko przemieszczające się dywizje pancerne oraz oddziały sił specjalnych. Liczono przy tym, że szok wywołany inwazją spowoduje szybki upadek Husajna, poprzez rebelię wewnątrz kraju i masowe poparcie dla sił inwazyjnych, w momencie gdy stanie się oczywiste, że wojska irackie nie mają żadnych szans na zwycięstwo[48].

Ze względu na to, że Turcja odmówiła zgody na użycie jej terytorium na zorganizowanie ataku od północy (pomimo nacisków ze strony koalicjantów wywieranych do ostatniej chwili), musiano porzucić plan jednoczesnego zmasowanego ataku z obu stron naraz[49]. Cała operacja inwazyjna była prowadzona z baz w Kuwejcie i innych krajów Zatoki Perskiej. W rezultacie wiele jednostek, które miały atakować od północy, zostało nagle przeniesionych do baz w Kuwejcie i nie osiągnęło stanu gotowości bojowej w dniu rozpoczęcia inwazji. Wielu obserwatorów uważało, że siły amerykańskie na początku inwazji były niewystarczające, co w połączeniu z brakiem oczekiwanego poparcia ludności i nieoczekiwanym początkowym silnym oporem wojsk irackich zwiększyło straty i spowolniło przebieg całej operacji. Niemniej jednak, w ocenie większości obserwatorów inwazja przebiegła szybko, prowadząc do upadku rządu i likwidacji sił zbrojnych Iraku w ciągu trzech tygodni od rozpoczęcia tej operacji[50].

Brytyjscy żołnierze w Iraku

Szczególnie dużą uwagę w pierwszym etapie inwazji zwrócono na zabezpieczenie pól roponośnych i infrastruktury wydobycia i transportu ropy naftowej, aby uniknąć sytuacji podpalenia tych pól i spowodowania katastrofy ekologicznej, jak to miało miejsce w czasie I wojny irackiej. Stworzyło to początkowo wrażenie braku postępu inwazji, gdyż zadaniem tych oddziałów nie było wkraczanie w głąb terenów Iraku, lecz umocnienie się i zabezpieczenie ściśle określonych, niewielkich obszarów tego kraju. Zadanie to wypełniało m.in. brytyjskie 3rd Commando Brigade Royal Marines, które wspierane przez okręty Royal Navy i Royal Australian Navy przeprowadziło atak z użyciem amfibii na półwysep Al-Fau wieczorem 20 marca[51], a także działania sił specjalnych, m.in. polskiego GROM-u. 15th Marine Expeditionary Unit, razem z polskim GROM-em, wspierane przez główne oddziały 3 Commando Brigade miało za zadanie przejęcie kontroli nad portem Umm Kasr i zajęcie tego miasta[52]. Podobne zadanie na południu Iraku dostała 16 Air Assault Brigade, która zabezpieczyła tereny roponośne Rumaila[53].

F-117 zrzucający bombę GBU-27; samolotów z tymi bombami użyto w Iraku

Zadaniem głównej części sił inwazyjnych złożonych z 148 tysięcy żołnierzy amerykańskich, 47 tysięcy żołnierzy brytyjskich, 2000 australijskich i 180 polskich żołnierzy GROM[2], było przeprowadzenie jak najszybszego rajdu do wnętrza Iraku, ze szczególnym ukierunkowaniem na Bagdad, z początkowym pominięciem innych miast po drodze. W ramach tych sił zdecydowanie przeważały jednostki amerykańskie. W ramach tego planu amerykańska 3 Dywizja Piechoty kierowała się przez tereny pustynne z zachodu na północ, a 1st Marine Expeditionary Force i brytyjska 1 Dywizja Pancerna podążały na północ od wschodu przez tereny podmokłe wzdłuż dolin Eufratu i Tygrysu, zdobywając An-Nasirijję 27 marca[54].

Brytyjska 7 Brygada Pancerna („Szczury Pustyni”) przedarła się 6 kwietnia do drugiego co do wielkości miasta Iraku, Basry, będąc pod ciągłym atakiem żołnierzy regularnych i fedainów, podczas gdy 3. batalion Pułku Spadochronowego oczyścił „starą dzielnicę” miasta, niedostępną dla pojazdów. Wkroczenie do Basry nastąpiło po dwóch tygodniach zaciętych walk, w tym po bitwie pancernej, w której Royal Scots Dragoon Guards zniszczyli 14 irackich czołgów 27 marca. Kilku członków szwadronu D brytyjskiego SAS zostało wysłanych na południe Iraku, aby wesprzeć postępy koalicji na Basrę. Zespół przeprowadził rozpoznanie trasy, zinfiltrował miasto i przeprowadził ataki na przywódców partii Baas[55][56].

Oddziały skierowane do ataku na Bagdad od zachodu natrafiły na pierwszy poważny opór w okolicach Al-Hilli i Karbali. Marsz został spowolniony przez intensywne burze piaskowe oraz kłopoty z logistyką i zaopatrzeniem, które umożliwiły siłom irackim zorientowanie się w sytuacji i zorganizowanie ognisk oporu. Walki o Basrę zostały wsparte przez 2. batalion US 5th Special Forces Group (tzw. Zielone Berety), do którego zadań należał też rekonesans i zwalczanie ognisk oporu w Karbali i kilku innych miastach[57][58]. Zadania te wspomagał też polski GROM[59].

Na północy zostały zrzucone z powietrza oddziały specjalne USA (m.in. 10th SFG), które dostały zadanie wsparcia powstania zorganizowanego przez Patriotyczną Unię Kurdystanu i Demokratyczną Partię Kurdystanu. Zadaniem 10th Special Forces Group (ODA i ODB) – oddziału amerykańskich sił specjalnych, które wcześniej przeniknęły na te tereny, było zniszczenie Ansar al-Islam, głównej siedziby armii irackiej w Kurdystanie, znajdującej się w mieście Sargat[60]. Po zdobyciu Sargatu, oddziały aliantów wraz z powstańczą armią kurdyjską skierowały się na południe, aby zaatakować Tikrit, rodzinne miasto Husajna[61]. Równolegle, amerykańska 173 Brygada Powietrznodesantowa została zrzucona na tereny zajęte przez Kurdów, aby uniemożliwić wybuch ich starć z Turkami[62].

Upadek Bagdadu

[edytuj | edytuj kod]
Marines podczas walk o pałac Saddama Husajna
Amerykańskie czołgi M1 Abrams wjeżdżające do Bagdadu

Po zniszczeniu ognisk oporu w Karbali i Al-Hilli droga do Bagdadu stanęła otworem przed siłami koalicji. Po trzech tygodniach od rozpoczęcia inwazji oddziały amerykańskie dotarły pod Bagdad od południa i zachodu i szczelnie go otoczyły. Początkowo planowano rozpoczęcie walk miejskich „o każdą ulicę”, z użyciem oddziałów specjalnych zrzucanych na Bagdad z powietrza, które miały przebiegać pod kodową nazwą „Thunder Run”[63].

Wcześniej jednak przeprowadzono rekonesans, wysyłając na rogatki Bagdadu oddział 30 czołgów, którego zadaniem było zajęcie lotniska cywilnego. Oddział ten napotkał bardzo silny opór, złożony jednak prawie wyłącznie z oddziałów słabo uzbrojonych fedainów, których jedyną skuteczną bronią były samobójcze ataki na czołgi. Po zajęciu lotniska zdecydowano się kontynuować atak pancerny, który po dwóch dniach zakończył się wkroczeniem oddziałów amerykańskich do centrum Bagdadu i zajęciem głównego pałacu Husajna, do którego przeniesiono główną bazę operacji. Po ukazaniu się w mediach relacji telewizyjnej z zajęcia pałacu Husajna iracka obrona Bagdadu uległa samorzutnej dezorganizacji poprzez masowe dezercje całych oddziałów irackich. Członkowie rządu irackiego zaczęli się ukrywać albo dobrowolnie oddawali się do amerykańskiej niewoli. 9 kwietnia 2003 roku Bagdad znajdował się już całkowicie pod kontrolą sił amerykańskich[64].

Saddam Husajn i większość członków jego rodziny uciekli ze stolicy. Wielu Irakijczyków wyszło na ulice i zaczęło niszczyć obiekty kultu Husajna, obalając jego pomniki i niszcząc jego wizerunki. Jednym z najbardziej znanych aktów tego rodzaju było obalenie pomnika Saddama na placu Firdos w Bagdadzie z użyciem amerykańskiego wozu opancerzonego, przy aplauzie obserwujących to mieszkańców Bagdadu[65].

Po zajęciu kluczowych punktów w Bagdadzie głównym zadaniem wojsk, zwanych od tego momentu okupacyjnymi, było znalezienie i aresztowanie kluczowych postaci reżimu Husajna, których listę przedstawiono w mediach w formie kart do gry z twarzami poszukiwanych. Cała operacja została otrzymała kryptonim „Red Dawn”[66].

22 lipca 2003, w czasie akcji żołnierzy 101 Dywizji Powietrznodesantowej i Task Force 20, zostali zabici synowie Saddama Husajna – Udaj Husajn i Kusaj Husajn, a także jedno z jego wnucząt[67][68]. Saddam Husajn został aresztowany 13 grudnia 2003 przez żołnierzy z amerykańskiej 4 Dywizji Piechoty i z Task Force 121[69].

Walki w innych rejonach Iraku

[edytuj | edytuj kod]
Kurdyjscy bojownicy i żołnierze amerykańskich sił specjalnych podczas operacji Viking Hammer

Na północy siły kurdyjskie od dawna już posiadały rzeczywistą kontrolę nad iracką częścią Kurdystanu. Z pomocą brytyjskich i amerykańskich oddziałów specjalnych oraz amerykańskiego wsparcia lotniczego otoczyły i zajęły one Kirkuk 10 kwietnia[70].

Amerykańskie siły specjalne prowadziły też działania w zachodnim Iraku w celu przejęcia kontroli nad drogami i bazami lotniczymi przy granicy z Syrią[71][72]. Działania te miały częściowo charakter pozorowany, którego celem było głównie stworzenie wrażenia, że nie ma co liczyć na pomoc ze strony Syrii i że ewentualna droga ucieczki do tego kraju jest już zablokowana[56].

Najsilniejszy opór wojsk irackich utrzymywał się w rodzinnym mieście Husajna, Tikricie, który był otoczony przez partyzanckie siły kurdyjskie oraz nieliczne oddziały brytyjskich i amerykańskich sił specjalnych. Tikrit został ostatecznie zdobyty 14 kwietnia po wsparciu atakiem z powietrza i oddziałami pancernymi przysłanymi z okolic Bagdadu[73].

Podsumowanie działań militarnych

[edytuj | edytuj kod]

Z czysto militarnego punktu widzenia wojna zakończyła się pełnym sukcesem. Siły koalicji obaliły rząd Husajna i opanowały kluczowe miasta Iraku w 28 dni, przy stosunkowo niskiej liczbie strat własnych, ograniczonej liczbie ofiar wśród ludności cywilnej, a nawet irackich żołnierzy. Dokonano tego przy użyciu niemal 5-krotnie mniejszej liczby żołnierzy niż w czasie I wojny w Zatoce Perskiej. Użycie tak skromnych liczbowo sił okazało się jednak błędem. Tuż po zwycięstwie brakowało bowiem przez długi czas wystarczających sił, aby zaprowadzić elementarny porządek na zajętych terenach, czego skutkiem był dość długi okres panowania niemal całkowitego bezprawia i chaosu na terenie podbitego Iraku. Dało to również czas na zorganizowanie się i zakonspirowanie irackich sił partyzanckich, które w warunkach chaosu nie miały żadnego problemu z pozyskaniem dużych zasobów uzbrojenia i organizacją kryjówek.

Grupa zniszczonych irackich czołgów
Zniszczony iracki czołg Typ 69 niedaleko szpitala w An-Nasirijji

Armia iracka stworzona przez Saddama Husajna okazała się niemal całkowicie niezdolna do walki z dużo lepiej uzbrojonymi i wyszkolonymi siłami koalicyjnymi i jej działalność ograniczała się do stworzenia nielicznych, chaotycznych i źle zorganizowanych ognisk oporu, które w niewielkim tylko stopniu opóźniły postępy inwazji. Czołgi T-72, najlepszy element uzbrojenia armii irackiej, okazały się zupełnie przestarzałe i na dodatek brakowało do nich części zamiennych, wskutek czego nie stanowiły dla koalicyjnych sił pancernych równorzędnego przeciwnika. Większość z nich została zniszczona z powietrza, a resztki, które zostały, nie miały żadnych szans w starciu z wojskami koalicji. Lotnictwo irackie zostało całkowicie uziemione jeszcze przed rozpoczęciem inwazji i koalicja miała przez cały czas absolutną przewagę w powietrzu, niszcząc większość irackich oddziałów, zanim do ich pozycji docierały jednostki lądowe.

Dwa główne czołgi sił koalicji, amerykański M1 Abrams i brytyjski Challenger 2, dowiodły swojej skuteczności w szybkiej akcji zajmowania terenów wroga. Ani jeden z tych czołgów nie został stracony w walce z czołgami i artylerią przeciwnika. Stracono jedynie kilka czołgów w wyniku ataków z ręcznych wyrzutni rakietowych, przy czym nie zginął ani jeden członek ich załóg; blisko 40 pojazdów zostało uszkodzonych, ale większość udało się naprawić[74].

Armię iracką cechowało od początku konfliktu niskie morale, nawet w elitarnych jednostkach Gwardii Republikańskiej. W obliczu nadciągających oddziałów koalicyjnych „znikały” całe jednostki irackie, których żołnierze zrzucali z siebie mundury i znikali wśród ludności cywilnej. Wielu oficerów armii irackiej zostało przekupionych przez CIA lub przymuszonych do poddania się po otoczeniu przez wojska koalicji lub odcięciu od źródeł zaopatrzenia i pozbawieniu centralnego dowodzenia. Co więcej, armia iracka była fatalnie dowodzona przez niekompetentnych polityków. Przykładem tego była obrona Bagdadu, dowodzona przez syna Saddama – Kusaja, który kilkanaście razy przed przybyciem wojsk koalicji zmieniał jej koncepcję, zmuszając elitarne oddziały do niepotrzebnych manewrów, uniemożliwiających skuteczne przygotowanie pozycji obronnych, co dodatkowo obniżyło ich morale i ograniczyło możliwość stawienia skutecznego oporu.

Bezpośrednie rezultaty wojny

[edytuj | edytuj kod]

Okres braku kontroli nad bezpieczeństwem wewnętrznym

[edytuj | edytuj kod]
Żołnierze amerykańscy na patrolu przy płonącym szybie naftowym na polu naftowym Rumaila

Zaraz po upadku rządu Husajna rozpoczął się okres niekontrolowanego przez nikogo bezprawia, z którego skorzystali liczni rabusie. M.in. niemal doszczętnie ograbiono bezcenne zasoby Narodowego Muzeum Iraku. Siły amerykańskie skoncentrowały się na ochronie obiektów, które zostały uznane za kluczowe, takie jak pałace rodziny Saddama Husajna, budynki rządowe, koszary oraz kilka wybranych szpitali, elektrowni i ujęć wody, przez co nie starczyło już oddziałów do strzeżenia obiektów uznanych za mniej ważne. Wkrótce do Iraku wezwano FBI w celu odnalezienia skradzionych przedmiotów. Okazało się, że początkowe zarzuty o grabież znacznych części kolekcji były mocno przesadzone. Wstępne raporty donosiły o niemal całkowitym splądrowaniu muzeum, szacowanym na ponad 170 000 partii inwentarza, czyli około 501 000 eksponatów. Nowsze szacunki szacują liczbę skradzionych eksponatów na około 15 000, z czego ok. 10 000 prawdopodobnie zostało ukrytych w ramach „wewnętrznej roboty” przez reżim Husajna jeszcze przed przybyciem wojsk amerykańskich. Od tego czasu odzyskano ponad 5000 skradzionych przedmiotów[75].

Muzeum Narodowe było tylko jednym z wielu muzeów, które zostały okradzione. Zniszczenia cennych zabytków miały też miejsce na skutek samych działań wojennych. Zainab Bahrani, profesor archeologii z Uniwersytetu Columbia, opisała lądowisko helikopterowe, które zbudowano w środku wykopalisk w Babilonie. Startujące i lądujące helikoptery wzbudzały ogromne ilości pyłu i generowały drgania, które dokonały wielu zniszczeń w tym miejscu. Na skutek tego m.in. zawaliły się ściany świątyni Nabu i dach świątyni Ninmah, datowanych na VI wiek p.n.e. Dużo strat zostało też spowodowanych brakiem prądu elektrycznego i możliwości klimatyzowania wnętrz muzealnych. M.in. zniszczeniu uległy archiwa osmańskie w Narodowej Bibliotece Iraku[76].

Oficjalne zakończenie działań wojennych

[edytuj | edytuj kod]
 Główny artykuł: Okupacja Iraku.
Baner Mission Accomplished na lotniskowcu USS „Abraham Lincoln”
Trumny z amerykańskimi żołnierzami zabitymi w Iraku

1 maja 2003 roku samolot Lockheed S-3 Viking z George’em W. Bushem w kombinezonie lotniczym na pokładzie wylądował na pokładzie lotniskowca USS „Abraham Lincoln”, na którym zawieszono baner w barwach amerykańskiej flagi z napisem Mission Accomplished („Misja wykonana”)[77]. Bush wygłosił zaraz po lądowaniu przemówienie, w którym ogłosił, że główne działania bojowe w ramach inwazji na Irak zostały już zakończone[78]. Większość komentatorów politycznych w USA uznała to za niepotrzebny „gest teatralny” – zwłaszcza, że nie istniała zupełnie konieczność lotu wojskowym odrzutowcem, gdyż lotniskowiec znajdował się kilkanaście kilometrów od wybrzeży San Diego i można było do niego dotrzeć zwykłym, prezydenckim helikopterem. Przemówienie było później także wielokrotnie przypominane i krytykowane, kiedy walki z rebeliantami w Iraku trwały przez kolejnych kilka lat[79].

Oficjalne zakończenie wojny 1 maja 2003 roku nie oznaczało nadejścia pokoju. Irakijczycy natychmiast dostosowali się do przewagi technicznej sił koalicji i zaczęli stosować niekonwencjonalne metody walki. Już 22 marca, zaledwie dwa dni po rozpoczęciu wojny, Amerykanie zetknęli się po raz pierwszy z taktyką powstańczą, która później zdefiniowała charakter wojny irackiej. Sierż. sztab. Anthony Broadhead z 3 Dywizji Piechoty, jechał czołgiem w kierunku mostu w As-Samawa. Pomachał do grupy Irakijczyków, aby zapewnić ich o swoich dobrych zamiarach, lecz ci niespodziewanie zaatakowali amerykańską kolumnę karabinami Kałasznikowa, granatnikami przeciwpancernymi i moździerzami. Tego typu siły paramilitarne, dobrze uzbrojone, ale do ostatniej chwili niedające się odróżnić od cywilów, miały być głównym przeciwnikiem dla wojsk amerykańskich i sprzymierzonych podczas długoletnich walk w okresie okupacji Iraku[80].

Straty

[edytuj | edytuj kod]

Nie istnieją dokładne i wiarygodne statystyki strat po obu stronach, a także wśród ludności cywilnej. Szacunki prowadzone z różnych punktów widzenia różnią się w bardzo szerokim zakresie. Poniższa tabela podaje szacunkowe straty zarówno w czasie samej inwazji, jak i w czasie okupacji (stan na 20 czerwca 2007).

Grupa Straty Źródło
Irakijczycy Liczba zabitych cywili waha się od 22 787 do 25 814[b]. 21 października 2006 prestiżowy brytyjski magazyn medyczny „The Lancet” opublikował szacunkową liczbę ofiar po stronie irackiej od marca 2003 do czerwca 2006. Wynosi ona ok. 655 tys. osób, w większości cywilów[81]. [82][81][83][84]
Siły zbrojne USA 3533 zabitych, 52 571 rannych w boju (34 650 ewakuowanych) + nieznana liczba rannych poza bojem [85][86]
Siły zbrojne koalicjantów 279 (w tym 28 Polaków) [87]
Cywile niebędący obywatelami Iraku od 249 do 429[potrzebny przypis]

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ On sam odwołał swoje zeznania w 2004, twierdząc, że sfabrykował je, chcąc uniknąć dalszej przemocy ze strony śledczych.
  2. ↑ Liczba ta jest ustalona na podstawie informacji potwierdzonych przez dwie lub więcej agencji informacyjnych i zawiera „wszystkie te zgony, za które władze okupacyjne wzięły odpowiedzialność na mocy Konwencji Genewskiej. Obejmuje to w praktyce zgony cywili na skutek działań bojowych, załamania się systemu prawa i porządku, oraz braku elementarnej opieki lekarskiej i higieny”.

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Ephraim Kahana, Muhammad Suwaed: The A to Z of Middle Eastern Intelligence. Scarecrow Press, 2009, s. 208. ISBN 978-0-8108-7070-3. (ang.).
  2. ↑ a b Edward Haliżak, Roman Kuźniar: Rocznik strategiczny 2008/2009. Warszawa: Scholar, 2009, s. 27–28. ISBN 978-83-89050-91-5.
  3. ↑ Iraqi combatants killed March–May 2003, [w:] Total violent deaths including combatants, 2003–2013, Iraq Body Count (ang.).
  4. ↑ Documented civilian deaths from violence [online], Iraq Body Count (ang.).
  5. ↑ Fatalities by Year and Month [online] [zarchiwizowane z adresu 2009-09-10] (ang.).
  6. ↑ George W. Bush: President Discusses Beginning of Operation Iraqi Freedom. georgewbush-whitehouse.archives.gov. [dostęp 2025-03-03]. (ang.).
  7. ↑ UN INSPECTORS FOUND NO EVIDENCE OF PROHIBITED WEAPONS PROGRAMMES AS OF 18 MARCH WITHDRAWAL, HANS BLIX TELLS SECURITY COUNCIL. press.un.org. [dostęp 2025-03-03]. (ang.).
  8. ↑ Oz Hassan, Constructing America’s Freedom Agenda for the Middle East: Democracy or Domination (Routledge Studies in US Foreign Policy), 2012, ISBN 0-415-60310-2 [dostęp 2025-03-03] (ang.).
  9. ↑ President Bush Meets with Prime Minister Blair. georgewbush-whitehouse.archives.gov. [dostęp 2025-03-03]. (ang.).
  10. ↑ Largest Anti-War Rally. guinnessworldrecords.com. [dostęp 2025-03-03]. (ang.).
  11. ↑ Alex Callinicos: Anti-war protests do make a difference. socialistworker.co.uk. [dostęp 2025-03-03]. (ang.).
  12. ↑ President Says Saddam Hussein Must Leave Iraq Within 48 Hours. White House Office of the Press Secretary, 17.03.2003. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  13. ↑ Press Briefing by Ari Fleischer [online], georgewbush-whitehouse.archives.gov [dostęp 2018-10-19] (ang.).
  14. ↑ Operation Telic. EBSCO. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  15. ↑ S 1 Operation Falconer. Australian Government. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  16. ↑ "A U.S. Gift to Iraq: Deadly Viruses. Businessweek, 20.09.2002. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  17. ↑ House of Commons Hansard Written Answers for 6 Feb 2002 (pt 16). Parliament of the United Kingdom. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  18. ↑ Iraq Liberation Act of 1998 (Enrolled as Agreed to or Passed by Both House and Senate). Library of Congress. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  19. ↑ Republican Platform 2000. CNN. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  20. ↑ O’Neill: 'Frenzy' distorted war plans account. CNN, 14.01.2004. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  21. ↑

    „We will pursue nations that provide aid or safe haven to terrorism. Every nation, in every region, now has a decision to make. Either you are with us, or you are with the terrorists. From this day forward, any nation that continues to harbor or support terrorism will be regarded by the United States as a hostile regime.”

    z oświadczenia G.W.Busha przed Kongresem, 20.09.2001
    za: Chronology of the Bush Doctrine. PBS Shows. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  22. ↑ Bootie Cosgrove-Mather: Poll: Talk First, Fight Later. CBS News, 24.02.2003. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  23. ↑ France threatens rival UN Iraq draft. BBC News, 26.10.2002. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  24. ↑ Włodzimierz Cimoszewicz: Odpowiedź ministra spraw zagranicznych - z upoważnienia prezesa Rady Ministrów - na interpelację nr 3249 w sprawie agresji USA na Irak oraz udziału w tej operacji wojsk polskich. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, 18.04.2003. [dostęp 2025-10-02].
  25. ↑ Ewen MacAskill, Julian Jorger: Iraq war was illegal and breached UN charter, says Annan. The Guardian, 15.09.2004. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  26. ↑ Irak dzieli Radę Bezpieczeństwa ONZ. wiadomosci.wp.pl, 3.03.2003. [dostęp 2025-10-02].
  27. ↑ M. James Wilkinson and Christopher D. O’Sullivan. The UN Security Council and Iraq. Why it Succeeded in 1990, Why it Didn’t in 2003 and Why the US Should Redeem it. „American Diplomacy”. Volume IX (1), s. 11–12, 2004. (ang.). 
  28. ↑ https://www.govinfo.gov/content/pkg/PLAW-107publ243/pdf/PLAW-107publ243.pdf
  29. ↑ Hubert Świętek: Wojna z Irakiem w 2003 roku. Główne przyczyny. Wyd. Zeszyt 17. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2011, seria: Żurawia Papers. ISBN 978-83-7383-501-6.
  30. ↑ a b Rand Beers: No Torture. No Exceptions.. Washington Monthly, styczeń 2008. [dostęp 2022-06-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-06-23)].
  31. ↑ a b Michael Isikoff: Did High-Value Detainee Commit Suicide in Libya?. Newsweek, 2009-05-11. [dostęp 2022-06-28].
  32. ↑ a b Ibn al-Shaykh al-Libi. CAGE, 2014-01-08. [dostęp 2022-06-28].
  33. ↑ CIA Puts Harsh Tactics On Hold (s. 2). The Washington Post, 2004-06-27. [dostęp 2022-06-28].
  34. ↑ Report on Postwar Findings about Iraq's WMD Programs and Links to Terrorism and How they Compare with Prewar Assessments [online], Senat Stanów Zjednoczonych, 8 września 2006, s. 106 [dostęp 2022-06-28] [zarchiwizowane z adresu 2006-09-21].
  35. ↑ Michael Isikoff, Mark Hosenball: Spies, Lies and the White House. Newsweek, 2008-06-11. [dostęp 2022-06-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-11-21)].
  36. ↑ Longin Pastusiak: Prezydenci USA w XXI wieku. Warszawa: Bellona, 2022, s. 134. ISBN 978-83-11-16430-7.
  37. ↑ Rebecca Leung: Bush Sought 'Way' To Invade Iraq?. CBS News. [dostęp 2024-11-18]. (ang.).
  38. ↑ Cimoszewicz: dostęp do pól naftowych naszym celem. Interia. [dostęp 2024-11-18]. (pol.).
  39. ↑ Cimoszewicz: naszym celem w Iraku jest dostęp do złóż ropy. Puls Biznesu. [dostęp 2024-11-18]. (pol.).
  40. ↑ Poland seeks Iraqi oil stake. BBC News. [dostęp 2024-11-18]. (ang.).
  41. ↑ Gregory Palast: Secret US plans for Iraq's oil. BBC News. [dostęp 2024-11-18]. (ang.).
  42. ↑ Gal Luft: Iraq’s Oil Sector One Year After Liberation. Brookings. [dostęp 2024-11-18]. (ang.).
  43. ↑ Katty Kay: Analysis: Oil and the Bush cabinet. BBC News. [dostęp 2024-11-18]. (ang.).
  44. ↑ Suzann Chapman. The War Before the War. „AIR FORCE Magazine”, luty 2004. [dostęp 2025-10-02]. (ang.). 
  45. ↑ Michael Smith: The war before the war. New Statesman, 30.05.2005. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  46. ↑ President Bush Addresses the Nation" (Press release). Office of the White House Press Secretary, 19.03.2003. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  47. ↑ 39 WCPD 342 Address to the Nation on Iraq. U.S. Government Publishing Office. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  48. ↑ Ricks 2007 ↓, s. 117.
  49. ↑ Turkey allows U.S. to use air base. 12.01.2004. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  50. ↑ 2003 – 2011 The Iraq War. Council on Foreign Relations. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  51. ↑ Royal Marines have one of their finest moments in recent history officially recognised. 20.03.2023. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  52. ↑ Nick Parker, Rory McCarthy: Fierce battle around port. The Guardian, 24.03.2003. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  53. ↑ Optimism fades after troops hit obstacles. The Independent. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  54. ↑ Colonel Rod Andrew, The Battle of An-Nasiriyah [online], s. 1–14 [dostęp 2025-10-02] (ang.).
  55. ↑ Urban 2012 ↓, s. 9.
  56. ↑ a b Neville 2016 ↓, s. 36.
  57. ↑ US Special Forces in Iraq Long Before War Began - 2003-04-29. Voice of America, 29.10.2009. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  58. ↑ 5th Special Forces Group (Airborne). groups.sfahq.com. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  59. ↑ Dariusz Matusiak: Bitwa pod Umm Kasr – zajęcie irackiego terminala naftowego przez GROM. Wydarzenia z polskiej historii godne gier. Gry-Online, 3.05.2020. [dostęp 2025-10-02].
  60. ↑ Scott Peterson: The rise and fall of Ansar al-Islam. The Christian Science Monitor, 16.10.2003. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  61. ↑ Neville 2015 ↓, s. 93, 130–131.
  62. ↑ Peter Ford Staff writer of The Christian Science Monitor: A weak northern front could lengthen Iraq war. The Christian Science Monitor, 3.04.2003. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  63. ↑ Nicolas Fiore: The 2003 Battle of Baghdad. A Case Study of Urban Battle during Large-Scale Combat Operations. Military Review. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  64. ↑ Baghdad falls to U.S. forces. History, 4.04.2019. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  65. ↑ Gregory Fontenot, E.J. Degen, David Tohn: The United States Army in Operation Iraqui Freedom. On Point. Washington, DC/Fort Leavenworth, Kansas: Office of the Chief of Staff US Army/Combat Studies Institute Press, 2004, s. 338. ISBN 978-0-16-078196-4. (ang.).
  66. ↑ By USAICoE Command History Office: Operation RED DAWN nets Saddam Hussein. 6.12.2013. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  67. ↑ Niles Lathem: Missiles killed butcher’s sons – inside story of U.S. death strike. The New York Post, 24.07.2003. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  68. ↑ Jonathan Steele: Ambush kills three soldiers from unit that attacked Saddam sons. The Guardian, 25.07.2003. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  69. ↑ Eric Sof: Task Force 121: The capture of Saddam Hussein. Combat Operators, 3.04.2025. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  70. ↑ Gregory Fontenot, E.J. Degen, David Tohn: On Point: The United States Army in Operation Iraqi Freedom. Naval Institute Press, 2004, s. 222–232. ISBN 978-1-59114-279-9. (ang.).
  71. ↑ Urban 2012 ↓, s. 10.
  72. ↑ Neville 2015 ↓, s. 118–119.
  73. ↑ A NATION AT WAR/AN OVERVIEW: APRIL 14, 2003; End of 'Major' Combat, Fall of Tikrit, Anxiety Over Syria. The New York Times, 14.04.2003. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  74. ↑ Gerry Souter: Battle Tanks: Power in the Field. Enslow Publishers, 2006, s. 33. ISBN 978-0766026582. (ang.).
  75. ↑ William Harms: Archaeologists review loss of valuable artifacts one year after looting. The University of Chicago Chronicle, 15.04.2004. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  76. ↑ Zainab Bahrani: Days of plunder. The Guardian, 2004-08-31. [dostęp 2022-06-28].
  77. ↑ Dana Bash: White House pressed on 'mission accomplished' sign. CNN Washington Bureau, 29.10.2003. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  78. ↑ Text Of Bush Speech. CBS News, 1.05.2003. [dostęp 2025-10-02].
  79. ↑ What was the Mission Accomplished Speech (2003)?. Boot Camp & Military Fitness Institute. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).
  80. ↑ Ricks 2007 ↓, s. 118.
  81. ↑ a b Gilbert Burnham, Riyadh Lafta, Shannon Doocy, Les Roberts. Mortality after the 2003 invasion of Iraq: a cross-sectional cluster sample survey. „The Lancet”. 368 (9545), s. 1421–1428, 2006-10-21. DOI: 10.1016/S0140-6736(06)69491-9. [zarchiwizowane z adresu]. 
  82. ↑ Iraq Body Count [online], iraqbodycount.net [dostęp 2024-04-23].
  83. ↑ Elisabeth Rosenthal: Study Puts Iraqi Deaths of Civilians at 100,000 – The New York Times. The New York Times, 2004-10-29.
  84. ↑ 100,000 Iraqis Dead: Should We Believe It? [online], ZNet, 9 listopada 2004 [dostęp 2023-12-05] [zarchiwizowane z adresu 2004-11-09].
  85. ↑ Forces: U.S. & Coalition/Casualties. Special Reports [online], cnn.com [dostęp 2024-04-23] (ang.).
  86. ↑ iCasualties: Iraq Coalition Casualty Count. [dostęp 2023-12-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-06-25)].
  87. ↑ Casualties. icasualties.org. [dostęp 2025-10-02]. (ang.).

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Leigh Neville: Special Forces in the War on Terror (General Military). Osprey Publishing, 2015. ISBN 978-1-4728-0790-8. (ang.).
  • Leigh Neville: The SAS 1983-2014 (Elite). Osprey Publishing, 2016, s. 36. ISBN 978-1472814036. (ang.).
  • Thomas E. Ricks: Fiasco: The American Military Adventure in Iraq. Penguin Books Limited, 2007. ISBN 978-0-14-190230-2. (ang.).
  • Mark Urban: Task Force Black: The Explosive True Story of the Secret Special Forces War in Iraq. St. Martin’s Griffin, 2012. ISBN 978-1-250-00696-7. (ang.).
II wojna w Zatoce Perskiej
Inwazja na Irak
Stabilizacja Iraku
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=II_wojna_w_Zatoce_Perskiej&oldid=78302252”