T-72

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
T-72
Czołg T-72 w Base Borden Military Museum
Czołg T-72 w Base Borden Military Museum
Dane podstawowe
Państwo  ZSRR
Typ pojazdu czołg podstawowy
Trakcja gąsienicowa
Załoga 3
Historia
Prototypy 19671972
Produkcja 1973 do dzisiaj
Dane techniczne
Silnik 1 silnik wysokoprężny, 12-cylindrowy W-46 o mocy 780 KM (574 kW) przy 2000 obr./min.
Transmisja mechaniczna ze wspomaganiem hydraulicznym
Poj. zb. paliwa 1590 l (z dodatkowymi zbiornikami)
Pancerz pancerz kompozytowy, reaktywny, spawany z płyt walcowanych, grubość: 200 mm
Długość 9,53 m (całkowita)
6,67 m (kadłuba)
Szerokość 3,46 m (kadłuba)
3,72 m (całkowita z osłonami przeciwkumulacyjnymi)
Wysokość 2,19 m
Prześwit 0,43 m
Masa 41 000 kg (bojowa)
Moc jedn. 19 KM/t
Nacisk jedn. 0,83 kg/cm²
Osiągi
Prędkość 60 km/h (po drodze)
45 km/h (w terenie)
Zasięg 450 – 600 km (na drodze)
Pokonywanie przeszkód
Brody (głęb.) 1,20 m
Rowy (szer.) 2,80 m
Kąt podjazdu 30°
Dane operacyjne
Uzbrojenie
1 armata 2A46M kal. 125 mm (zapas amunicji – 39 nabojów)
2 karabiny maszynowe PKT kal. 7,62 mm (zapas amunicji – 2000 szt.)
1 wielkokalibrowy karabin maszynowy DSzK (lub NSW) kal. 12,7 mm (zapas amunicji – 299 szt.)
Wyposażenie
8 wyrzutni granatów dymnych 902B kal. 82 mm
Użytkownicy
T-72 users.PNG
Rzuty
Rzuty

T-72czołg konstrukcji radzieckiej wprowadzony na uzbrojenie wojsk radzieckich w początku lat 70. Produkowany w Niżnym Tagile w Uralskiej Fabryce Wagonów (UWZ). Na wyposażenie Wojska Polskiego wszedł w 1978 roku. Do dziś stanowi podstawowy komponent polskich wojsk pancernych – według danych MON z 1 października 2005 w użyciu jest obecnie 597 takich wozów. ZSRR sprzedał licencje na jego produkcję do kilku krajów (Czechosłowacji, Indii, Jugosławii, Polski). Produkowany był w gliwickim Bumarze. W Polsce występuje w następujących wersjach: T-72M, T-72M1 i T-72M1D. Jego daleko posuniętą modernizacją jest PT-91, których polskie wojska lądowe posiadają 233. Ogółem do połowy lat 90. zbudowano około 20 tysięcy tych czołgów w kilku krajach świata. T-72 używają armie kilkunastu państw.

Dane techniczne[edytuj]

  • masa czołgu – 41 500 kg (T-72M); 44 500 kg (T-72B)
  • załoga – 3 żołnierzy
  • długość całkowita – 9530 mm
  • długość kadłuba – 6670 mm (z błotnikami)
  • szerokość – 3460 mm (całkowita 3720 mm dla wersji z rozkładanymi ekranami)
  • wysokość – 2370 mm
  • prześwit – 430 mm
  • maksymalna prędkość – 60 km/h
  • zasięg – 450 km (normalny); 600 km (z dodatkowymi zbiornikami)
  • silnik – silnik wielopaliwowy W-46 o mocy 580 kW (780 KM) przy 2000 obr./min;
  • układ przeniesienia mocy (UPM) – przekładnia pośrednia przyśpieszająca, oraz SB-MS (skrzynia biegów-mechanizm skrętu), mechaniczny z dwiema bocznymi skrzyniami biegów i współosiowymi przekładniami bocznymi typu planetarnego.
  • zapas amunicji – działo 39 szt.

Konstrukcja[edytuj]

Czołg ma wielowarstwowy pancerz czołowy, wyposażony jest w automat ładowania armaty (elektromechaniczny zespół automatycznego ładowania), co pozwoliło na zredukowanie załogi do trzech żołnierzy (dowódca, działonowy i kierowca-mechanik).

Pancerz[edytuj]

Kadłub – 80 mm stali + 105 mm tekstolitu szklanego (STEF) + 20 mm stali pod kątem 22 stopni o grubości przeliczeniowej 530 mm (T-72); 60 mm stali + 105 mm STEF + 50 mm stali o grubości przeliczeniowej – 550 mm (T-72A, T-72M); 16 mm stali o podwyższonej twardości + 60 mm stali + 105 mm STEF + 50 mm stali o grubości przeliczeniowej 580 mm (T-72A, T-72M1); wersje T-72B i T-72S wyposażone w nowy wielowarstwowy pancerz kadłuba, na wozach późniejszych serii instalowany pancerz reaktywny Kontakt-1; T-72BM chroniony integralnym pancerzem reaktywnym II generacji Kontakt-5

Wieża – odlew staliwny o grubości około 280 mm (przód) (T-72) o grubości przeliczeniowej – <410 mm; odlew staliwny z integralnymi komorami mieszczącymi elementy ceramiczne (T-72A, T-72M1) o grubości przeliczeniowej – <530 mm; odlew staliwny z integralnymi komorami mieszczącymi elementy pancerza NERA (T-72B) o grubości przeliczeniowej <640 mm

Kadłub boki – 80 mm

Uzbrojenie[edytuj]

Uzbrojeniem głównym jest armata gładkolufowa 125 mm w różnych wersjach:

  • 2A26-M2 (D-81; montowana w T-72) kalibru 125 mm na pociski odłamkowo-burzące, kumulacyjne, podkalibrowe
  • 2A46 (D-81T; montowana w T-72A i jego eksportowych wersjach)
  • 2A46M (D-81TM; T-72B, czyli T-72M1M1, i jego eksportowe wersje np. T-72B1, wersja "uboga"), mogąca dodatkowo wystrzeliwać czołgowe ppk

Uzbrojeniem dodatkowym jest:

Warianty[edytuj]

ZSRR – Rosja

  • T-72 Urał ("Ural"; Obiekt 172M; 1973 r.), celownik-dalmierz TPD-2-49, jednostka ognia 39 nabojów
  • T-72K – czołg dowódczy na bazie T-72, dodatkowa radiostacja R-130M i aparatura nawigacyjna TNA-3
  • Obiekt 172-2M Bajwoł ("Bawół") – opracowana na początku lat 70. modernizacja T-72; armata 2A46M ze zmienionym systemem stabilizacji, pancerz kadłuba pod kątem 20 stopni, całkowicie metalowe fartuchy chroniące boki kadłuba, ekrany pancerne osłaniające wieżę, jednostka ognia zwiększona do 45 nabojów, zmodyfikowane zawieszenie, wyrzutnie granatów dymnych, silnik 840 KM
  • T-72 (Obiekt 172M-E,-E1;) – wariant eksportowy, czasem określany jako T-72G
  • T-72 Urał-1 ("Ural-1"; Obiekt 172M1; 1976 r.) – armata 2A46, nowy pancerz wieży z wkładami korundowymi
  • T-72A (Obiekt 176; 1979 r.) – celownik-dalmierz TPD-K1, nowy pancerz wieży z wkładami piaskowymi ("Dolly Parton"); w latach 80. przód kadłuba wzmocniony 16 mm płytą ze stali o podwyższonej twardości
  • T-72AK (Obiekt 176K) – czołg dowódczy na bazie T-72A
  • T-72AW – T-72A z pancerzem reaktywnym Kontakt-1
  • T-72B (Obiekt 184; 1985 r.) – system kierowania ogniem 1A40-1, system 9K120 dający możliwość wystrzeliwania czołgowych ppk 9M119, nowa armata 2A46M i układ stabilizacji, wzmocniony pancerz wieży (w kodzie NATO określany jako "Super Dolly Parton") i kadłuba, silnik W-84-1 o mocy 618 kW/840 KM; kolejne serie wozów dopancerzane pancerzem reaktywnym Kontakt-1, czasem określane (niepoprawnie) jako T-72BW, oraz pancerzem reaktywnym Kontakt-5 (od 1988 roku), określane jako T-72BM lub T-72B(M)
  • T-72B1 (Obiekt 184-1) – odmiana T-72B pozbawiona możliwości wystrzeliwania czołgowych ppk
  • T-72B1K (Obiekt 184K-1) – czołg dowódczy na bazie T-72B1
  • T-72BK (Obiekt 184K) – czołg dowódczy na bazie T-72B
  • T-72BM (Obiekt 184M; 1988 r.) – 1) lub T-72B(M): częste określenie odmiany T-72B z pancerzem reaktywnym Kontakt-5 2)wersja rozwojowa T-72B
  • T-72BU (Obiekt 188; 1993 r.) – pierwotne oznaczenie T-90
  • T-72M (Obiekt 172M-E2,-E3,-E4; 1980 r.) – wariant eksportowy T-72A, celownik-dalmierz TPD-K1
  • T-72M1 (Obiekt 172M-E5,-E6; 1981 r.) – wariant eksportowy T-72A, dalmierz laserowy TPD-K1, pancerz wieży z wkładami piaskowymi (w kodzie NATO określany jako "Dolly Parton"), przód kadłuba wzmocniony 16 mm płytą ze stali o podwyższonej twardości
  • T-72M1M (Obiekt 172M-E8; 1987 r.)- 1) pierwotne oznaczenie T-72S 2) opracowana w Rosji w latach 90. na eksport modernizacja T-72M1 z systemem obrony aktywnej Arena
  • T-72S (1987 r.; określany pierwotnie jako T-72M1M) – wariant eksportowy T-72B, pancerz reaktywny Kontakt-1

Jugosławia

  • M-84 (1983 r.) – odmiana T-72M, rodzimy system kierowania ognia
  • M-84A (1988 r.) – modernizacja M-84 z warstwowym pancerzem wieży, pasywne nocne urządzenia celownicze
  • M-92 Vihor (wcześniej określany jako V-2001) – opracowywany od końca lat 90. nowy jugosłowiański czołg
  • M-84A4 Snajper (1997 r.) – chorwacka modernizacja M-84 z nowym systemem kierowania ogniem
  • M-94 Degman – chorwacka propozycja modernizacji M-84
  • M-84AB – 1) eskportowa wersja M-84A, w służbie w siłach pancernych Kuwejtu 2) serbska propozycja modernizacji T-72M i T-72M1
  • M-84AB1 – serbska propozycja modernizacji czołgów rodziny T-72, z pancerzem reaktywnym II generacji Kontakt-5 i nowym systemem kierowania ognia
Czołg T-72M1
Muzeum Uzbrojenia w Poznaniu
Czołg T-72
Nellis Air Force Base, Las Vegas, Nevada

Polska

  • T-72M1D – polskie oznaczenie dowódczej wersji T-72M1
  • T-72M1Z – polska modernizacja T-72M1, czołg doprowadzony do standardu PT-91 Twardy

Ukraina

  • T-72AG – ukraińska propozycja modernizacji czołgów rodziny T-72, opracowana z wykorzystaniem elementów T-80UD i T-84
  • T-72MP – ukraińska propozycja modernizacji czołgów rodziny T-72
  • T-72-120 (lub T-72AGM) – ukraińska propozycja modernizacji czołgów rodziny T-72 z armatą 120 mm, m.in. z magazynem amunicji w niszy wieży i nowym zmechanizowanym układem ładowania

Inne

  • T-72 Ajeya – indyjska wersja licencyjna T-72M1
  • T-72 Asad Babyl ("Lew Babilonu") – iracka wersja licencyjna T-72M1
  • T-72M1Cz – czechosłowacka modernizacja T-72M1, pancerz reaktywny Dyna-72
  • T-72M4Cz – czeska modernizacja T-72M1,system kierowania ogniem Turms-T, silnik, pancerz reaktywny Dyna-72
  • T-72M1S (określana także jako T-72M1A) – słowacka modernizacja T-72M1, pasywne nocne przyrządy celownicze, pancerz reaktywny Dyna-72
  • T-72M2 Moderna – słowacka modernizacja T-72M1, nowy system kierowania ogniem, silnik, pancerz reaktywny Dyna-S
  • T-72SIM-1 – Izraelska modernizacja przeprowadzona przez firmę "Elbit", używana w armii gruzińskiej. Posiada nowy system kierowania ogniem oraz opancerzenie reaktywne.
  • TR-125 – rumuńska wersja rozwojowa czołgu rodziny T-72
  • Karrar- irańska (z udziałem Rosji) głęboka modyfikacja czołgu T-72M1, zainstalowano systemy nawigacyjne, wzmocniono pancerz i wymieniono systemy celownicze[1].

Produkcja w Polsce[edytuj]

Produkcję licencyjną czołgu T-72 uruchomiono w 1981 w Zakładach Mechanicznych "Bumar-Łabędy" w Gliwicach. Początkowo produkowano model T-72M. W 1986 rozpoczęto produkcję wersji T-72M1. Na bazie tego wozu powstała odmiana dowódcza oznaczona jako T-72M1D. Czołgi produkowane były zarówno na potrzeby Wojska Polskiego, jak i na eksport. Ogółem wyprodukowano 1610 pojazdów. Ze względu na trudności gospodarcze w drugiej połowie lat 80. większość wyprodukowanych czołgów T-72 przeznaczano na eksport, m.in. do Iraku, NRD (156 szt.), Iranu (104 szt. w latach 1994 - 95), na Węgry.

W latach 1987-1989 prowadzono rozmowy w sprawie przekazania licencji następnej wersji czołgu oznaczonej jako T-72S. Po zmianach politycznych w Polsce w 1989 rozmowy te zostały zerwane przez stronę polską, co zakończyło proces pozyskiwania dokumentacji licencyjnej kolejnych wersji czołgu T-72. W 1991 r. powstał prototyp zmodernizowanego T-72M- PT-91. Miał mieć lepsze opancerzenie, mobilność i siłę ognia.

Udział w konfliktach zbrojnych[edytuj]

W momencie swojego pojawienia się, czołgi T-72 zadziwiły świat skutecznością armaty kalibru 125 mm. Do pierwszego ich bojowego użycia doszło w trakcie konfliktu w Libanie w 1982 roku. Walczyły tam one z amerykańskimi czołgami M60 Patton. Zdarzało się, że bezpośrednie trafienie pociskiem wystrzelonym z T-72 zrywało wieżę z trafionego czołgu. Z drugiej strony pociski armat kalibru 105 mm "Pattonów" dość łatwo przebijały pancerz T-72.

Czołgi te stanowiły też wyposażenie armii irackiej, obok starych T-55, w trakcie konfliktu w Zatoce Perskiej w 1991, jednak używane przez Irakijczyków pierwsze, przestarzałe wersje tych czołgów nie mogły sprostać konstrukcjom zachodnim. Większość została zniszczona przez lotnictwo i śmigłowce szturmowe, a te które walczyły z czołgami, starły się z wczesnymi wersjami czołgów M1 Abrams i Challenger 1. Pociski wystrzeliwane z T-72 były w stanie przebić pancerze czołgów alianckich z dystansu poniżej 1000 metrów, zaś te były w stanie zniszczyć czołgi irackie z dystansu do 1500 metrów pociskami rdzeniowymi lub bez ograniczeń używając pocisków kumulacyjnych. Wyszła też druga poważna wada: trafienie czołgu często powodowało zapalenie ładunków miotających znajdujących się na dnie wieży i albo urywało wieżę w potężnym wybuchu (wybuch potrafił być tak silny, że jeden z czołgów Abrams znajdujący się w bezpośredniej bliskości eksplodującego T-72 został poważnie uszkodzony), albo czołg palił się i nagrzewał do takiej temperatury, że topiły się na nim elementy.

Użytkownicy[edytuj]

Indyjskie T-72M w barwach UN podczas operacji w Somali.

Obecni użytkownicy

  •  Algieria – 500 T-72, T-72M, T-72M1 i T-72AG.
  •  Angola – 22 T-72M1 dostarczone z Białorusi w 1999 roku[2].
  •  Armenia
  •  Azerbejdżan – 400 T-72A, T-72B i T-72 SIM2.
  •  Białoruś – 1465 T-72B[3][4]
  •  Bułgaria – 80 T-72M2 [5].
  •  Czechy – 543 otrzymanych po byłej Czechosłowacji w 1993 roku. 30 zmodernizowanych T-72M4CZ w służbie (stan na 1 stycznia 2016) 93 T-72 w zapasie.
  •  Demokratyczna Republika Konga – 100 - T-72AV dostarczonych z Ukrainy w 2010 roku[6].
  •  Dżibuti – 42 kupionych z Jemenu.
  •  Etiopia – 50 kupionych z Jemenu, 171 T-72UA1 dostarczonych z Ukrainy w 2011 roku[7].
  •  Gruzja – 50 T-72A and T-72M1 w 2004 roku. 140 T-72A, T-72M1 i T-72B w 2005 roku. 170 T-72M1, T-72B i T-72Sim1 w 2007 roku. Ok. 200 T-72B1 i T-72Sim1 w 2008 roku, 169 T-72B1 i T-72Sim1 w 2009 roku i 180 T-72B i T-72Sim1 w 2011[8]
  •  Górski Karabach
  •  Węgry – 195 T-72M i T-72M1 (stan na 2009 rok)[9] 15 w służbie, 113 w rezerwie, 77 przekazanych Nowej Armii Irackiej.
  •  Indie – 1900 T-72M i T-72M1 (stan na 2008 rok)[10].
  •  Iran – 480 T-72M1 i T-72S od 2002 roku.
  •  Irak – 1000 T-72s, T-72Ms, T-72M1s i Saddam w 1990 roku. 375 T-72, T-72M, T-72M1, Lew Babilonu i czołgów Saddamów były w służbie w irackiej armii w 2003 roku. Tylko od Tegra 72 do służby od 2009 r. Nowa Armia Iracka.
  • ISIS – Nieznana ilość zdobyta ze stanu Armii Syryjskiej[11].
  •  Kazachstan – 980[12]
  •  Kenia – 77 T-72AV dostarczonych z Ukrainy 2007. 33 dostarczone w lutym 2009 roku.
  •  Kirgistan – 215[13]
  •  Libia – 150 (Stan na 2003 rok)[9]
  •  Macedonia – 30 T-72A i 1 T-72AK dostarczonych z Ukrainy w 2000 roku[14].
  •  Maroko – 136 T-72B i 12 T-72BK dostarczonych z Białorusi w dwóch przesylkach, jedna w 1999 roku, druga w 2000 roku[15]
  •  Mongolia – 100[16][17][18].
  •  Mjanma – 139 T-72S.
  •  Nikaragua – 50 T-72B[19][20] Wstępne zdjęcia sugerują, że czołgi są w znacznym stopniu ulepszone z elementami programu T-72B3M, a także liczne inne ulepszenia.
  •  Nigeria – 16 T-72AV
  •  Korea Północna – Prawdopodobnie T-72S został sprzedany do Korei Północnej na początku lat dziewięćdziesiątych[21].
  •  Polska – 586 T-72M1 and T-72M1D[22] (2006, 2007 – 597[23], 2005 – 644, 2004 – 649[24]) and 135 T-72M1Z[22][25]
  •  Pakistan
  •  Rosja – 2284, 155 T-72BM "Rogatka", 8000 w rezerwie[26][27] W październiku 2014 r. dostarczono 143 czołgi[28][29]. 40 czołgów dostarczono we wrześniu 2016 roku[30]. +154 T-72B3M in 2017.[31].
  •  Słowacja – 30[32]
  •  Serbia – 60 T-72M w rezerwie. 30 T-72S dostarczono w 2017 roku[33].
  •  Sudan Południowy – 101 dostarczony w dwóch przesyłkach: pierwszy 32 T-72 na MV Faina w 2009 r., drugi z 67 T-72 dostarczonych z Ukrainy[34][35]. 4 czołgi zniszczone zostały w w wojnie domowej[36][37][38][39].
  •  Sudan – 400 T-72AV
  •  Syria – 1600[40]
  •  Tadżykistan – 44[41]
  •  Turkmenistan – 702[42]
  •  Uganda – 50 T-72B[43].
  •  Ukraina – 603 - 73 jest w służbie.
  •  Uzbekistan – 70[44]
  •  Wenezuela – 92 T-72B1. Dostarczonych 2009–2012 z Rosji[45].
  •  Jemen – 39 (stan na 2003 rok)[9].

Byli użytkownicy[edytuj]

Były rumuński T-72M.
  •  Czechosłowacja – 1700 T-72/T-72M/T-72M1 produkowanych 1981-1990. Na stanie armii czechosłowackiej znajdowało się 815 T-72 w 1991.
  •  NRD – 35 T-72 z ZSRR, 219 T-72 z Polski i Czechosłowacji, 31 T-72M z ZSRR, 162 T-72M z Polski i Czechosłowacji i 136 T-72M1. 75 T-72s Zostały wyposażone w dodatkową pancerz kadłuba.
  •  Niemcy – 549; wszystkie zezłomowane lub sprzedane do innych państw lub do muzeów.
  •  Finlandia – 160-170 T-72M1. Około 70 T-72M1 (jedna brygada pancerna) kupiono od Związku Radzieckiego i zostały dostarczone w 1984, 1985-1988 i 1990. Kolejne 97 T-72M1 (w tym mała liczba wersji dowodzenia T-72M1K i T-72M1K1) Zostały nabyte w Niemczech w latach 1992-1994. Wszystkie pojazdy są obecnie wycofywane z eksploatacji, a prawie wszystkie zostały zniszczone w Jyväskylä lub sprzedawane jako części zamienne do Czech. Jeden działający czołg T-72 nadal znajduje się w Muzeum Czołgów Parola[46].
  •  Rumunia – 30 T-72M kupiono w 1978 r. z ZSRR i dostarczono w 1979 r. Wycofano z eksploatacji, 28 czołgów przeznaczono do sprzedaży (23 z nich wymagało remontu, a 5 było gotowych do sprzedaży)[47]
  •  ZSRR
  •  Jugosławia – 70 T-72Ms dostarczonych z ZSRR, później powstała modernizacja M-84.

W muzeach[edytuj]

Czołgi T-72 są eksponowane w następujących muzeach:

Przypisy

  1. Czołg Karrar oficjalnie zaprezentowany | Konflikty.pl, www.konflikty.pl [dostęp 2017-03-12] (pol.).
  2. JED The Military Equipment Directory
  3. Belarus Army Equipment
  4. The BS-Fusion Security System stopped the current process
  5. Modernization plan of the Bulgarian military
  6. Ukraine to supply a total of 50 T-64BV1 main battle tanks to Democratic Republic of Congo.. 2014-02-13. [dostęp 2017-04-17].
  7. Ukraine sells 200 tanks to Ethiopia. W: KyivPost [on-line]. [dostęp 2014-11-13].
  8. John Pike: Georgia Army. [dostęp 2014-11-13].
  9. a b c "Militarium.net"
  10. Indian Army Equipment at GlobalSecurity.org
  11. Peter Beaumont: How effective is Isis compared with the Iraqi army and Kurdish peshmerga?. W: the Guardian [on-line]. [dostęp 2014-11-13].
  12. John Pike: Kazakh Army Equipment. [dostęp 2014-11-13].
  13. John Pike: Kyrgyz Army Equipment. [dostęp 2014-11-13].
  14. Taras Kuzio: UKRAINE FORGES MILITARY ALLIANCE WITH MACEDONIA. 2001-10-31. [dostęp 2017-04-17].
  15. 1999: 30 T-72B 2000: 58 T-72B & 12 T-72BK
  16. bmpd – Монгольская армия получает танки Т-72 и БТР-70М. [dostęp 2017-08-15]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  17. МОНГОЛ УЛСЫН ТӨЛӨӨ ЗҮТГЭЕ! : ЗЭВСЭГТ ХҮЧНИЙ 2010 ОНЫ ОНЦЛОХ 10 ҮЙЛ ЯВДАЛ. Armedforces.blog.gogo.mn (2010-01-15)
  18. Trade Registers, armstrade.sipri.org [dostęp 2017-11-27] (ang.).
  19. Sanchez Alejandro: Nicaragua acquires Russian T-72 tanks. 4 maja 2016. [dostęp 2016-8-2].
  20. Sanchez Alejandro: Nicaragua receives Russian T-72 tanks, set for September unveiling. 2016-08-02. [dostęp 2016-08-02].
  21. Czołg T-72 – Militaria – Wojska lądowe – Konflikty Zbrojne
  22. a b "MILITARIUM – Uzbrojenie Wojska Polskiego w 2008 r". [dostęp 2017-08-15]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  23. disarmament.un. [dostęp 2017-08-15]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  24. Stan armii polskiej na dzień 7 czerwca 2004
  25. Nowa Technika Wosjkowa
  26. T-72 MBT at Warfare.ru.
  27. Модернизированный танк Т-72Б3. [dostęp 2014-11-13].
  28. 05.10.14 -723. [dostęp 2014-11-13].
  29. Подробности о Едином дне приемки военной продукции в Министерстве обороны. [dostęp 2014-11-13].
  30. К Дню танкиста в ЮВО завезли новые машины | Еженедельник «Военно-промышленный курьер», vpk-news.ru [dostęp 2017-12-03].
  31. Танки Т-72Б3 с дополнительной защитой примут участие в Параде Победы 9 мая 2017 года в Москве - bmpd
  32. SME – Petit Press, a.s.: SME.sk – Armda posiela vetky tanky do rotu. W: www.sme.sk [on-line]. [dostęp 2014-11-13].
  33. [1]
  34. Jeffrey Gettleman and Michael R. Gordon. Pirates’ Catch Exposed Route of Arms in Sudan. , 8 grudnia 2010. 
  35. John Reed: T-72s Were Indeed Being Sent to Sudan Rebel Army. W: Defensetech [on-line]. 9 grudnia 2010.
  36. http://media.npr.org/assets/img/2016/07/19/ap_16198567465327_custom-8e49aae32d23a6a5070310f48956e889e4c7d2a7-s900-c85.jpg
  37. https://gdb.voanews.com/A3B2FD47-F2AD-4ABF-81BB-1D74FECDC418_w1023_r1_s.jpg
  38. http://s3.reutersmedia.net/resources/r/?m=02&d=20160720&t=2&i=1146270861&w=780&fh=&fw=&ll=&pl=&sq=&r=LYNXNPEC6J0GL
  39. https://static1.squarespace.com/static/515bd95fe4b0875140c1ad18/53c27555e4b00a113d596a72/55e98133e4b0f03e7d11b624/1441367772947/Ohanesian_southsudan_15.jpg
  40. John Pike: Syria – Army Equipment. [dostęp 2014-11-13].
  41. John Pike: Tajik Army Equipment. [dostęp 2014-11-13].
  42. John Pike: Turkmen Army Equipment. [dostęp 2014-11-13].
  43. John Pike: Ugandan Army. [dostęp 2017-03-19].
  44. John Pike: Uzbek Army Equipment. [dostęp 2014-11-13].
  45. Россия завершила поставку основных боевых танков Т-72Б1 для ВС Венесуэлы. 11.03.2012. [dostęp 2014-11-13].
  46. M.O.T. - "Till skrotpris"
  47. Romanian Ministry of Defense Trade Organization. [dostęp 2014-11-13].

Linki zewnętrzne[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

  • PT-91 "Twardy" - wersja rozwojowa, następca w WP.
  • BMPT "Terminator" - modyfikacja XXI wieku do walk w miastach i terenie zurbanizowanym,