Józef Ulma

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Błogosławiony
Józef Ulma
męczennik
Sprawiedliwy wśród Narodów Świata
Ilustracja
Józef Ulma (marzec 1936)
Data i miejsce urodzenia

2 marca 1900
Markowa

Data i miejsce śmierci

24 marca 1944
Markowa

Czczony przez

Kościół katolicki

Beatyfikacja

10 września 2023
stadion w Markowej
przez Franciszka[a]

Wspomnienie

7 lipca

Szczególne miejsca kultu

kościół św. Doroty w Markowej

Miejsce spoczynku

sarkofag w bocznym ołtarzu poświęconym Matce Bożej kościoła św. Doroty w Markowej

Zawód, zajęcie

rolnik, fotograf, społecznik

Narodowość

polska

Rodzice
  • Marcin
  • Franciszka z domu Kluz
  • Małżeństwo

    Wiktoria Niemczak

    Dzieci

    Stanisława, Barbara, Władysław, Franciszek, Antoni, Maria, NN Ulmowie

    Odznaczenia
    Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski
    Sprawiedliwy wśród Narodów Świata
    Strona internetowa

    Józef Ulma (ur. 2 marca 1900 w Markowej, zm. 24 marca 1944 tamże) – polski rolnik, właściciel kilkuhektarowego gospodarstwa rolnego, męczennik, błogosławiony Kościoła katolickiego, Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Wraz z żoną i dziećmi został zamordowany w czasie II wojny światowej przez Niemców w odwecie za ukrywanie dwóch żydowskich rodzin.

    Życiorys[edytuj | edytuj kod]

    Losy przedwojenne[edytuj | edytuj kod]

    Pochodził z ziemi przemyskiej, gdzie się urodził 2 marca 1900 w wielodzietnej, rolniczej rodzinie w Markowej, jako syn Marcina i Franciszki z domu Kluz[1]. Rodzice posiadali trzy hektary ziemi. W 1911 ukończył czteroklasową szkołę powszechną w rodzinnej miejscowości. W młodości zaangażował się w działalność społeczną. Mając siedemnaście lat, był członkiem Związku Mszalnego Diecezji Przemyskiej, którego celem oprócz modlitwy było zbieranie funduszy na rzecz budowy i konserwacji kościołów i kaplic[2]. Angażował się w Katolickim Stowarzyszeniu Młodzieży, później działał w Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”, w którym był bibliotekarzem i fotografem oraz przewodniczącym Powiatowej Sekcji Wychowania Rolniczego w Przeworsku[3][4].

    W 1921 został powołany do odbycia służby wojskowej, pełniąc ją w latach 1921–1922 m.in. w Grodnie. Następnie w okresie od 1 listopada 1929 do 31 marca 1930 kształcił się w Państwowej Szkole Rolniczej w Pilźnie[2]. Po jej ukończeniu z wynikiem bardzo dobrym stał się propagatorem upraw warzyw i owoców, prowadząc szkółkę drzew owocowych, hodując pszczoły oraz jedwabniki[2][5]. W 1933 otrzymał nawet nagrodę od Okręgowego Towarzystwa Rolniczego w Przeworsku za konstrukcję uli, nowe narzędzia pszczelarskie i hodowlę jedwabników[6]. Jako pierwszy w Markowej wprowadził w swoim domu elektryczność, podłączając żarówkę do małego, ręcznie zbudowanego wiatraka[4].

    Jedną z jego pasji była fotografika[2][5][7]. Na podstawie książek i czasopism wykonał aparat, który posłużył mu do stworzenia zdjęć. Dzięki niemu zachowały się zdjęcia z wielu wydarzeń z Markowej oraz zdjęcia rodzinne[2].

    Był autorem co najmniej jednego artykułu prasowego w tygodniku „Wici” („Stan konkursów w Przeworskiem” – grudzień 1930). Ponadto był członkiem Kółka rolniczego i Spółdzielni zdrowia oraz kierownikiem Spółdzielni mleczarskiej w Markowej[2], przystąpił także do Stronnictwa Ludowego[8].

    7 lipca 1935 ożenił się z pochodzącą z tej samej miejscowości – Wiktorią Niemczak[2]. Józef z żoną byli rolnikami na niewielkim kilkuhektarowym gospodarstwie, którego byli właścicielami. W ciągu dziewięciu lat małżeństwa rodzinie Ulmów urodziło się sześcioro dzieci: Stanisława (ur. 18 lipca 1936), Barbara (ur. 6 października 1937), Władysław (ur. 5 grudnia 1938), Franciszek (ur. 3 kwietnia 1940), Antoni (ur. 6 czerwca 1941) i Maria (ur. 16 września 1942). Małżonkowie byli aktywnymi członkami parafii św. Doroty w Markowej. Pogłębiali swoją wiarę poprzez modlitwę rodzinną i udział w życiu sakramentalnym Kościoła. Oboje należeli do Bractwa Żywego Różańca[4]. Po wybuchu II wojny światowej został zmobilizowany, biorąc udział w kampanii wrześniowej 1939[2].

    Pomoc Żydom[edytuj | edytuj kod]

    Podczas okupacji niemieckiej Józef Ulma zaangażował się w pomoc eksterminowanym Żydom. Prawdopodobnie w drugiej połowie 1942 przyjął pod swój dach ośmioro żydowskich uciekinierów z rodzin Goldmanów/„Szallów”, Grünfeldów i Didnerów[7]. Ponadto pomógł innej żydowskiej rodzinie wybudować ziemiankę w pobliskim lesie, a następnie zaopatrywał jej mieszkańców w żywność i inne produkty[9].

    Po pewnym czasie leśna ziemianka została odkryta przez Niemców, a czworo ukrywających się w niej Żydów (trzy kobiety i dziecko) zostało zamordowanych. Fakt udzielania przez Ulmę pomocy uciekinierom nie został wówczas ujawniony[9]. Z kolei pozostałych ośmioro Żydów ukrywało się w gospodarstwie Ulmów do wiosny 1944.

    Śmierć[edytuj | edytuj kod]

     Osobny artykuł: Zbrodnia w Markowej (1944).

    Wiosną 1944 Ulmowie zostali zadenuncjowani przez granatowego policjanta Włodzimierza Lesia, który wcześniej zagarnął majątek rodziny Szallów i zamierzał pozbyć się jego prawowitych właścicieli. 24 marca 1944 niemieccy żandarmi z posterunku w Łańcucie, którymi dowodził por. Eilert Dieken rozstrzelali Józefa Ulmę, a także jego żonę, będącą w zaawansowanej ciąży i szóstkę dzieci (8-letnią Stanisławę, 6-letnią Barbarę, 5-letniego Władysława, 4-letniego Franciszka, 3-letniego Antoniego i półtoraroczną Marię). Razem z Ulmami zginęli również wszyscy ukrywani Żydzi[7].

    Miejsca pochówku rodziny Ulmów
    Stare miejsce pochówku rodziny Ulmów (cmentarz w Markowej)
    Sarkofag rodziny Ulmów w kościele św. Doroty w Markowej

    Zostali pierwotnie zakopani przed domem[10], w następnym tygodniu ich ciała wydobyto i złożono do czterech trumien[11]. Pogrzeb odbył się 11 stycznia 1945 pod przewodnictwem proboszcza parafii św. Doroty w Markowej ks. Ewarysta Dębickiego, po czym zostali pochowani początkowo na cmentarzu w Markowej[10][12]. W dniach 30 marca – 1 kwietnia 2023 została dokonana ekshumacja ich szczątków, a następnie po beatyfikacji zostały one złożone do specjalnie przygotowanego sarkofagu, w bocznym ołtarzu poświęconym Matce Bożej kościoła św. Doroty w Markowej[13][14][10].

    13 września 1995 Józef Ulma został wraz z żoną pośmiertnie odznaczony medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata[15][16][17]. Ponadto postanowieniem prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego z 25 stycznia 2010 małżeństwo Ulmów zostało pośmiertnie odznaczone Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski[18].

    Los Józefa Ulmy i jego rodziny stał się symbolem martyrologii Polaków mordowanych przez Niemców za niesienie pomocy Żydom[16].

    Proces beatyfikacyjny[edytuj | edytuj kod]

    Z inicjatywy proboszcza parafii św. Doroty w Markowej – ks. Stanisława Lei podjęto starania w celu wyniesienia ich na ołtarze[2]. Po rozpoznaniu grupy męczenników II wojny światowej (w tym rodziny Ulmów) 17 września 2003 biskup pelpliński Jan Bernard Szlaga rozpoczął proces beatyfikacyjny na szczeblu diecezjalnym w ramach procesu drugiej grupy 122 męczenników II wojny światowej w diecezji pelplińskiej[19]. Odtąd przysługiwał im tytuł Sług Bożych. Wcześniej 23 lutego 2003 Stolica Apostolska wyraziła zgodę na rozpoczęcie tego procesu (tzw. nihil obstat)[19]. W archidiecezji przemyskiej odbył się proces rogatoryjny w celu zebrania zeznań świadków oraz dokumentacji dotyczącej męczeństwa rodziny Ulmów, który zakończył się 25 kwietnia 2008[20]. Proces na szczeblu diecezjalnym zakończył się 24 maja 2011[19]. 10 maja 2014 Stolica Apostolska wydała dekret o ważności procesu diecezjalnego[19].

    Ze względu na wzrastającą opinię o męczeństwie rodziny Ulmów oraz podkreślenia przykładu ich życia i tragicznej śmierci, metropolita przemyski, abp Adam Szal 31 stycznia 2017 zwrócił się do Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych o wyłączenie tego procesu z procesu grupy męczenników II wojny światowej. W tej sytuacji 20 lutego 2017 w archidiecezji przemyskiej otwarto nowy proces beatyfikacyjny Sług Bożych – Józefa i Wiktorii Ulmów oraz ich 7 dzieci, jako męczenników z powodu nienawiści do wiary[19][20][21]. Postulatorem procesu został mianowany ks. dr Witold Burda[22]. W czasie etapu diecezjalnego zostało przesłuchanych 11 świadków, z których dwie osoby byli to m.in. ich bliscy krewni. W lipcu 2020 ukończono prace nad liczącym 500 stron dokumentem tzw. Positio o męczeństwie Rodziny Ulmów, który złożono w 2021[19][20]. Następnie było ono 16 lutego 2021 przedmiotem oceny kolegium konsultorów historycznych Dykasterii Spraw Kanonizacyjnych, po czym 22 lutego 2022 odbyła się sesja konsultorów teologicznych, która zaakceptowała dokumentację procesu[19].

    6 grudnia 2022 odbyła się sesja biskupów i kardynałów Dykasterii Spraw Kanonizacyjnych, która pozytywnie zaopiniowała propozycję wyniesienia ich na ołtarze jako męczenników, po której papież Franciszek promulgował 17 grudnia tegoż roku dekret o ich męczeństwie, otwierając drogę do ich beatyfikacji[23][24][25]. 14 lutego 2023 abp Adam Szal wyznaczył dzień 10 września 2023 jako datę uroczystości beatyfikacyjnej[26]. Uroczystej mszy świętej beatyfikacyjnej, która odbyła się na stadionie w Markowej przy specjalnie zbudowanym ołtarzu przewodniczył kard. Marcello Semeraro, który w wygłoszonej homilii powiedział m.in.[27]:

    Rodzina Ulmów dołącza dziś do szlachetnego i bogatego grona synów i córek narodu polskiego, którzy w wiekach dawnych, ale też i we współczesnym czasie zostali wyniesieni do chwały ołtarzy jako Święci i Błogosławieni. Świadectwo ich życia jest przykładem i wzorem do naśladowania. Są nam też ofiarowani jako orędownicy u Pana Boga, abyśmy mogli powierzać im naszą codzienność, nasze nadzieje, radości, potrzeby i zmartwienia. Najświętszej Maryi Pannie, Królowej Polski, Świętym i Błogosławionym tego narodu, a od dziś wszyscy razem, publicznie, rodzinie Ulmów, zawierzamy gorącą modlitwę za rodzinę ludzką i o pokój w bliskiej Ukrainie.

    Kard. Marcello Semeraro

    W uroczystości beatyfikacji uczestniczyli m.in.: prymas Polski abp Wojciech Polak, przewodniczący Episkopatu Polski abp Stanisław Gądecki, naczelny rabin Polski Michael Schudrich, prezydent RP Andrzej Duda i premier Polski Mateusz Morawiecki[28]. Beatyfikacyjny wizerunek błogosławionych namalował Oleg Czyżowski[29]. Relikwiarz w formie monstrancji zawierający relikwie całej rodziny Ulmów zaprojektowała rzeźbiarka Agnieszka Stopyra-Żugaj[28]. Specjalną pieśń na tę uroczystość „Błogosławiona Rodzino Ulmów” skomponował ks. dr hab. Mieczysław Gniady do słów Moniki Maziarz[29].

    Ich wspomnienie liturgiczne zostało wyznaczone na dzień 7 lipca (dzień zawarcia sakramentu małżeństwa)[29].

    Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

    Pomnik rodziny Ulmów w Markowej
    • 24 marca 2004 odsłonięto w Markowej pomnik im poświęcony, na którym widnieje następujący napis[7][2]

    RATUJĄC ŻYCIE INNYCH, ZŁOŻYLI W OFIERZE WŁASNE. JÓZEF ULMA, JEGO ŻONA, WIKTORIA ORAZ ICH DZIECI: STASIA, BASIA, WŁADZIU, FRANUŚ, ANTOŚ, MARYSIA, NIENARODZONE. UKRYWAJĄC OŚMIU STARSZYCH BRACI W WIERZE, ŻYDÓW Z RODZINY SZALLÓW I GOLDMANÓW, ZGINĘLI WRAZ Z NIMI W MARKOWEJ 24 III 1944 R. Z RĄK NIEMIECKIEJ ŻANDARMERII.

    NIECH ICH OFIARA BĘDZIE WEZWANIEM DO SZACUNKU I OKAZYWANIA MIŁOŚCI KAŻDEMU CZŁOWIEKOWI! BYLI SYNAMI I CÓRKAMI TEJ ZIEMI POZOSTAJĄ W NASZYM SERCU.

    SPOŁECZNOŚĆ MARKOWEJ, 24 III 2004 R.

    • Od 23 marca 2006 Szkoła Podstawowa w Markowej nosi imię Sług Bożych rodziny Ulmów[30]. Przy głównym wejściu do szkoły wmurowano tablicę pamiątkową o następującej treści[30]:

    Nikt nie ma większej miłości od tej, gdy ktoś życie swoje oddaje za przyjaciół swoich. (J 15, 13)

    SZKOŁA PODSTAWOWA w MARKOWEJ im. Sług Bożych RODZINY ULMÓW MARKOWA, 24 marca 2006 r.

    • 24 marca 2010 w Warszawie Instytut Pamięci Narodowej zaprezentował specjalną wystawę „Samarytanie z Markowej. Ulmowie – Polacy zamordowani przez Niemców za pomoc Żydom” im poświęconą[31]
    • 15 marca 2012 Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu okolicznościowe monety Polacy ratujący Żydów – rodzina Ulmów, Kowalskich, Baranków: srebrną o nominale 20 zł z ich podobizną w nakładzie 40 000 sztuk oraz złotą o nominale 2 zł z podobizną Wiktorii Ulmy z dzieckiem na ręku w nakładzie 800 000 sztuk[32]
    • Uchwałą Rady Miasta Łańcuta z dnia 17 grudnia 2013 jedna z ulic w tym mieście otrzymała imię Rodziny Ulmów[33]. Również w Ostrołęce jedna z ulic nosi ich imię[34]. Ponadto od 2017 jedno z rond w Rzeszowie nosi ich imię[35]
    • 17 marca 2016 zostało uroczyście otwarte przez prezydenta Polski Andrzeja Dudę Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej w Markowej[36]
    • Od 6 sierpnia 2016 w Markowej działa Fundacja im. Rodziny Ulmów „SOAR”, mająca na celu upamiętnienie ich bohaterstwa i odwagi, a także innych Polaków ratujących Żydów[37]
    • Z inicjatywy prezydenta RP Andrzeja Dudy od 2018 dzień 24 marca został ustanowiony jako Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką, który nawiązuje do tragicznej historii Józefa i Wiktorii Ulmów oraz ich dzieci, którzy to 24 marca 1944 zostali zamordowani przez Niemców[38]
    • Poczta Polska 24 marca 2019 wprowadziła do obiegu znaczek pocztowy o nominale 3,30 zł z wizerunkiem rodziny Ulmów w nakładzie 160 000 sztuk w serii Polacy ratujący Żydów (wraz z kopertą FDC)[39] oraz 10 września 2023 z okazji ich beatyfikacji inny znaczek pocztowy o nominale 3,90 zł w nakładzie 120 000 sztuk, projektu Jarosława Ochendzana (wraz z kopertą FDC)[40]
    • 13 lipca 2023 na Dworcu Centralnym w Warszawie zaprezentowano lokomotywę serii EU44 w okolicznościowej okleinie, upamiętniającej historię rodziny Ulmów. Lokomotywa ta przez następne miesiące prowadziła pociągi na trasie Warszawa – Berlin oraz Przemyśl – Berlin[41]
    • Od 30 sierpnia 2023 dworzec PKP w Łańcucie nosi imię rodziny Ulmów. Na terenie tego dworca odsłonięto tablicę pamiątkową oraz mural autorstwa Arkadiusza Andrejkowa im poświęcony[42]. Inny mural im poświęcony tegoż autora odsłonięto 28 września 2023 w Rzeszowie przy ulicy Gałęzowskiego[43], a w październiku 2023 w Markowej – deskal[44]
    • Z okazji ich beatyfikacji odbyło się szereg okolicznościowych przedsięwzięć im poświęconych, m.in.: 7 września 2023 na pl. Grzybowskim w Warszawie zaprezentowano widowisko „Kantata dla Aniołów”; 9 września 2023 w Filharmonii Podkarpackiej w Rzeszowie odbyło się misterium multimedialne „Przerwane dzieciństwo”; od 10 września do 10 listopada 2023 w czterech miastach (Gdańsku, Warszawie, Pelplinie i Wałbrzychu) odbyły się koncerty „Nie ma większej miłości – w hołdzie Rodzinie Ulmów”; od 8 września do 15 października 2023 w galerii „Okno na Kulturę” w Warszawie zaprezentowana została wystawa „Ulmowie. Nie ma większej miłości”, a od 13 lipca 2023 w holu głównym Dworca Centralnego w Warszawie prezentowana była wystawa „Samarytanie z Markowej”[45]
    • 16 września 2023 w Pilźnie na budynku przy ul. 3 Maja 178 została odsłonięta tablica upamiętniająca bł. Józefa Ulmę, który w latach 1929–1930 był uczniem Państwowej Szkoły Rolniczej (obecnie firma MET-CHEM) o następującej treści[46]:

    Ratując życie innych, złożyli w ofierze własne
    PAMIĘCI BŁ. JÓZEFA ULMY Z MARKOWEJ, KTÓRY W LATACH 1929 - 1930 UCZĘSZCZAŁ DO MIESZCZĄCEJ SIĘ W TYM BUDYNKU PAŃSTWOWEJ SZKOŁY ROLNICZEJ, ZAMORDOWANEGO PRZEZ NIEMCÓW WRAZ Z CAŁĄ RODZINĄ ZA RATOWANIE ŻYDÓW W DNIU 24.03.1944 r.

    Na okoliczność beatyfikacji tablicę ufundowała firma „MET-CHEM”
    16.09.2023 r.

    Filmografia[edytuj | edytuj kod]

    Powstało kilka filmów dokumentalnych im poświęconych:

    Filmy
    Rok Tytuł Reżyseria
    2004 Cena życia[47] Andrzej Baczyński
    2009 Świat Józefa[48] Rafał Wieczyński
    2014 Ulmowie. Świadectwo sprawiedliwych[49] Dariusz Walusiak
    2023 Historia jednej zbrodni[50] Mariusz Pilis

    Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

    Uwagi[edytuj | edytuj kod]

    1. W imieniu papieża Franciszka, ceremonii beatyfikacji przewodniczył kard. Marcello Semeraro, prefekt Dykasterii Spraw Kanonizacyjnych.

    Przypisy[edytuj | edytuj kod]

    1. Szpytma 2023 ↓, s. 4.
    2. a b c d e f g h i j Mateusz Szpytma, Samarytanie z Markowej. Słudzy Boży Ulmowie – rodzina, która oddała swoje życie za pomoc Żydom, [w:] Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi w Warszawie [online], nikidw.edu.pl [zarchiwizowane z adresu 2023-09-06].
    3. Szpytma 2023 ↓, s. 5.
    4. a b c Ignacy Soler, Rodzina Ulmów: siedmiu męczenników wiary chrześcijańskiej, omnesmag.com, 20 grudnia 2022 [zarchiwizowane z adresu 2023-05-31].
    5. a b Stanisław Jamrozek, Informacje ogólne. Józef i Wiktoria Ulma z dziećmi, meczennicy.pelplin.pl [zarchiwizowane z adresu 2014-11-29].
    6. Szpytma 2023 ↓, s. 5–6.
    7. a b c d Mateusz Szpytma, Oddali życie za bliźnich. Bohaterska rodzina Ulmów zginęła za ukrywanie Żydów, „Nasz Dziennik”, 72 (2482), 25 marca 2006 [zarchiwizowane z adresu 2022-12-22].
    8. Przemysław Grabowski, Uroczystości 95-lecia Związku Młodzieży Wiejskiej. Wiceprezes IPN dr Mateusz Szpytma prezentuje legitymację członkowską Stronnictwa Ludowego bł. Józefa Ulmy, twitter.com, 2 grudnia 2023 [zarchiwizowane z adresu 2024-01-24].
    9. a b Józef Ulma pomagał także innej żydowskiej rodzinie, polskieradio.pl, 14 marca 2012 [zarchiwizowane z adresu 2021-12-12].
    10. a b c Jak będzie wyglądać beatyfikacja rodziny Ulmów? Organizatorzy spodziewają się 20 tys. uczestników, opoka.org.pl [zarchiwizowane z adresu 2023-05-18].
    11. Szpytma 2023 ↓, s. 11.
    12. Grób rodziny Ulmów na cmentarzu parafialnym w Markowej, radiomaryja.pl, 21 marca 2021 [zarchiwizowane z adresu 2021-03-24].
    13. Maciej Flader, Markowa, Przemyśl: przeprowadzono ekshumację szczątków rodziny Ulmów, niedziela.pl, 5 kwietnia 2023 [zarchiwizowane z adresu 2023-04-07].
    14. Dwa rodzaje relikwiarzy rodziny Ulmów i błogosławione nienarodzone dziecko. To pierwszy taki przypadek w historii, deon.pl, 5 kwietnia 2023 [zarchiwizowane z adresu 2023-05-21].
    15. Israel Gutman, Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ratujący Żydów podczas Holocaustu: Polska, t. II, Kraków: Jad Waszem, 2009, s. 777, ISBN 978-83-87832-59-9.
    16. a b Jozef & Wiktoria Ulma, yadvashem.org [zarchiwizowane z adresu 2023-03-30] (ang.).
    17. Uhonorowanie Wiktorii i Józefa Ulmów medalem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, [w:] Muzeum Historii Polski [online], muzhp.pl, 13 września 1995 [zarchiwizowane z adresu 2023-08-21].
    18. M.P. z 2010 r. nr 31, poz. 423.
    19. a b c d e f g ~ 1944 ~ Józef and Viktoria Ulma and their seven children, newsaints.faithweb.com [dostęp 2023-08-19] (ang.).
    20. a b c Działania towarzyszące procesowi beatyfikacyjnemu rodziny Ulmów, portalsamorzadowy.pl, 7 lipca 2023 [zarchiwizowane z adresu 2023-08-19].
    21. Krzysztof Rzepka, Proces beatyfikacyjny rodziny Ulmów będzie prowadzony przez Archidiecezję Przemyską, [w:] Archidiecezja przemyska [online], przemyska.pl, 8 marca 2017 [zarchiwizowane z adresu 2023-06-10].
    22. Postulator procesu Rodziny Ulmów: drogą do ich świętości była codzienność, misyjne.pl, 20 marca 2023 [zarchiwizowane z adresu 2023-04-07].
    23. Promulgazione di Decreti del Dicastero delle Cause dei Santi, 17.12.2022, press.vatican.va, 17 grudnia 2022 [zarchiwizowane z adresu 2023-02-05] (wł.).
    24. Papież zatwierdził 16 dekretów beatyfikacyjnych 24 sług Bożych z 9 krajów, niedziela.pl, 17 grudnia 2022 [zarchiwizowane z adresu 2023-08-19].
    25. Krzysztof Tadej, Rodzina Ulmów będzie beatyfikowana!, niedziela.pl, 17 grudnia 2022 [zarchiwizowane z adresu 2023-06-10].
    26. Bartosz Rajnowski, Komunikat o dacie i miejscu beatyfikacji Rodziny Ulmów, [w:] Archidiecezja przemyska [online], przemyska.pl, 14 lutego 2023 [zarchiwizowane z adresu 2023-06-10].
    27. Marcello Semeraro, Homilia kard. Marcello Semeraro podczas beatyfikacji rodziny Ulmów, ekai.pl, 10 września 2023 [zarchiwizowane z adresu 2023-09-11].
    28. a b W Markowej na Podkarpaciu odbyła się beatyfikacja rodziny Ulmów, ekai.pl, 10 września 2023 [zarchiwizowane z adresu 2023-09-11].
    29. a b c Beatyfikacja Rodziny Ulmów – jak będzie wyglądała liturgia 10 września?, ekai.pl, 10 sierpnia 2023 [zarchiwizowane z adresu 2023-09-10].
    30. a b Patron szkoły, [w:] Szkoła Podstawowa im. Sług Bożych Rodziny Ulmów w Markowej [online], spmarkowa.pl [zarchiwizowane z adresu 2023-08-21].
    31. Wystawa „Samarytanie z Markowej. Ulmowie – Polacy zamordowani przez Niemców za pomoc Żydom”, [w:] Instytut Pamięci Narodowej [online], ipn.gov.pl [zarchiwizowane z adresu 2023-08-18].
    32. Polacy ratujący Żydów– rodzina Ulmów, Kowalskich, Baranków, [w:] Narodowy Bank Polski [online], nbp.pl, 15 marca 2012 [zarchiwizowane z adresu 2023-08-22].
    33. Katarzyna Pilch, Pierwsza w Polsce ulica imienia rodziny Ulmów jest w naszym mieście, [w:] Miasto Łańcut [online], lancut.pl, 14 marca 2014 [zarchiwizowane z adresu 2023-08-21].
    34. Ulice. Ostrołęka ul. Rodziny Ulmów, ulice.nieopodal.pl [zarchiwizowane z adresu 2023-08-21].
    35. Marcin Kobiałka, Rondo w ciągu ul. Lubelskiej nazwano imieniem Rodziny Ulmów [zdjęcia], rzeszow-news.pl, 7 lipca 2017 [zarchiwizowane z adresu 2021-02-28].
    36. Uroczystość otwarcia Muzeum Polaków Ratujących Żydów im. Rodziny Ulmów w Markowej, dzieje.pl, 17 marca 2016 [zarchiwizowane z adresu 2022-12-22].
    37. Statut, [w:] Fundacja im. Rodziny Ulmów „SOAR” [online], fundacjasoar.pl [zarchiwizowane z adresu 2021-11-29].
    38. Narodowy Dzień Pamięci Polaków Ratujących Żydów pod okupacją niemiecką, prezydent.pl, 24 marca 2018 [zarchiwizowane z adresu 2022-01-24].
    39. 2019.03.24 Polacy ratujący Żydów, [w:] Katalog Znaków Pocztowych [online], kzp.pl [zarchiwizowane z adresu 2023-06-07].
    40. Beatyfikacja Rodziny Ulmów, [w:] Katalog Znaków Pocztowych [online], kzp.pl, 10 września 2023 [zarchiwizowane z adresu 2023-09-11].
    41. Maciej Replewicz, Lokomotywa z grafikami o beatyfikacji rodziny Ulmów. Zaprezentowana na Dworcu Centralnym [WIDEO], pap.pl, 13 lipca 2023 [zarchiwizowane z adresu 2023-07-13].
    42. Podkarpackie. Dworzec PKP w Łańcucie nosi imię rodziny Ulmów [NASZE WIDEO], pap.pl [zarchiwizowane z adresu 2023-09-20].
    43. W Rzeszowie powstał mural upamiętniający rodzinę Ulmów, [w:] Ministerstwo Edukacji i Nauki [online], gov.pl [zarchiwizowane z adresu 2023-11-07].
    44. Monika Tarka-Kilen, Sanocki artysta uhonorował wyjątkowym malowidłem w Markowej błogosławioną rodzinę Ulmów, scenakultury.pl, 3 listopada 2023 [zarchiwizowane z adresu 2023-11-07].
    45. Nie ma większej miłości – Beatyfikacja Rodziny Ulmów 10.09.2023, niepodlegla.gov.pl, 7 lipca 2023 [zarchiwizowane z adresu 2023-09-10].
    46. Beata Malec-Suwara, W Pilźnie odsłonięto tablicę pamięci bł. Józefa Ulmy z Markowej, tarnow.gosc.pl, 17 września 2023 [zarchiwizowane z adresu 2023-09-20].
    47. Cena życia, filmpolski.pl [zarchiwizowane z adresu 2021-12-05].
    48. Świat Józefa, filmpolski.pl [zarchiwizowane z adresu 2023-06-12].
    49. Ulmowie. Świadectwo sprawiedliwych, filmpolski.pl [zarchiwizowane z adresu 2022-01-21].
    50. Historia jednej zbrodni, filmpolski.pl [zarchiwizowane z adresu 2023-07-29].

    Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

    Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]