Jędrzej Giertych

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jędrzej Giertych
Data i miejsce urodzenia 7 stycznia 1903
Sosnowiec
Data i miejsce śmierci 9 października 1992
Londyn
Narodowość polska
Partia Stronnictwo Narodowe
Rodzice Franciszek, Janina
Małżeństwo Maria
Dzieci Małgorzata, Aleksandra, Barbara, Wojciech, Maciej
Krewni i powinowaci Włodzimierz Łuczkiewicz (teść), Roman Giertych (wnuk)

Jędrzej Giertych (ur. 7 stycznia 1903 w Sosnowcu, zm. 9 października 1992 w Londynie) – polski polityk, dyplomata i publicysta, porucznik rezerwy Polskiej Marynarki Wojennej, jeden z przywódców Stronnictwa Narodowego.

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Syn Franciszka (inżyniera, właściciela fabryki w Sosnowcu) i Janiny z Albrechtów, córki Andrzeja (zm. 1944[1]). Jako piętnastolatek wraz z całym Liceum uczestniczył[potrzebny przypis] w rozbrajaniu Austriaków w Kielcach. Służył ochotniczo w czasie wojny z Rosją, podczas Bitwy Warszawskiej został ranny. W latach 1921–1926 studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim.

17 lutego 1931 ożenił się z Marią Łuczkiewicz, córką lwowskiego sędziego Włodzimierza Łuczkiewicza[2].

Mieli dziewięcioro dzieci, z których dwie córki zostały zakonnicami. Starsza jest felicjanką, dyrektorką wielkiej szkoły średniej dla dziewcząt w Mississauga pod Toronto w Kanadzie; młodsza, klawerianka, w zgromadzeniu założonym przez błogosławioną Marię Teresę Ledóchowską w Maastricht w Holandii, córki Małgorzata, Aleksandra i Barbara są polskimi publicystkami i działaczkami. Wojciech jest dominikaninem i Teologiem Domu Papieskiego. Starszy syn, Maciej, ukończył uniwersytet w Oksfordzie w Anglii, doktoryzował się po czterech latach studiów podyplomowych na uniwersytecie w Toronto w Kanadzie, habilitował się na docenta w Poznaniu, a od 1989 jest profesorem zwyczajnym[3]. Maciej kontynuował działalność polityczną ojca. Wnukiem Jędrzeja i synem Macieja jest Roman Giertych.

Jędrzej Giertych zmarł 9 października 1992 w Londynie, pochowany został w Kórniku koło Poznania.

Jak twierdzi jego wnuk, Roman Giertych, miał znać 23 języki[4].

Harcerstwo[edytuj | edytuj kod]

W okresie studiów prowadził intensywną działalność w ramach Wydziału Polskich Drużyn Harcerskich poza granicami Polski – Głównej Kwatery Związku Harcerstwa Polskiego, najpierw w charakterze współpracownika, a następnie kierownika tego wydziału. Polegała ona na utrzymywaniu kontaktów korespondencyjnych, organizowaniu obozów w Kraju dla polskiej młodzieży polonijnej, a także na wizytowaniu istniejących i zakładaniu nowych drużyn harcerskich w środowiskach polonijnych, jak również na współpracy z innymi organizacjami młodzieży.

Uczestniczył między innymi w założeniu Harcerstwa Polskiego w Czechosłowacji i Związku Młodzieży Polskiej w Prusach Wschodnich, założył wiele nowych drużyn we Francji, w szczególności w Lotaryngii. Szczególną uwagę poświęcał harcerstwu polskiemu na ziemiach pozostających w ramach państwa niemieckiego – Śląsku Górnym i Opolskim, Wrocławiu, Pomorzu Środkowym, Warmii i Mazurach. Uczestniczył w międzynarodowych zlotach i spotkaniach organizacji skautowych. Nawiązał bliskie kontakty z łużyckimi działaczami narodowymi i stał się rzecznikiem polskiej pomocy kulturalnej dla Łużyc. Tematowi Łużyc, a także Śląska, Warmii i Mazur poświęcał swoje artykuły zamieszczone od 1922 na łamach „Kuriera Warszawskiego”. Został członkiem Zarządu Towarzystwa Przyjaciół Łużyc, członkiem Towarzystwa Przyjaciół Słowian, oraz sekretarzem Komitetu Budowy Pomnika F. Chopina.

W 1926 podczas zamachu majowego wraz z 80 zmobilizowanymi przez siebie harcerzami, zgłasza się do wojska w obronie legalnego rządu.

W 1929 wydał własnym nakładem, pierwszą książkę – zbiór gawęd harcerskich, opatrzony tytułem: „My, nowe pokolenie!”. Jej drugie wydanie z 1937 opatrzone zostało listem prymasa Polski kardynała Augusta Hlonda.

W styczniu 1931 Jędrzej Giertych objął stanowisko attaché kulturalnego w polskim konsulacie w Olsztynie (odrzucając uprzednio propozycje pracy w konsulacie we Frankfurcie nad Menem lub poselstwie w Teheranie). Fakt ten zbiegł się w czasie z osłabieniem jego aktywności w pracy w kierownictwie harcerstwa. Pracę instruktorską i wychowawczą, prowadził jeszcze przez rok następny.

Następnie postanowił poświęcić się wyłącznie polityce, zostając zawodowym politykiem Obozu Narodowego, na czym zakończył pracę w apolitycznym harcerstwie.

Polityka[edytuj | edytuj kod]

W latach 1927–1932 był pracownikiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych, od 1931 attaché konsularnym przy konsulacie w Olsztynie (wówczas niem. Allenstein). W 1932 został usunięty z MSZ i rozpoczął działalność polityczną w Obozie Wielkiej Polski (gdzie poznał Ryszarda Miłosza – swojego przyjaciela i współpracownika po 1945 roku) i Stronnictwie Narodowym, w 1935 wszedł do władz tego ostatniego. W 1938 agitował na rzecz pomocy militarnej dla Czechosłowacji.

W swojej publicystyce, na łamach dziennika "Głos Narodowy" prezentował poglądy silnie antysemickie i atakował domniemany spisek żydowski i masoński, który "polega na zdobyciu władzy [...] drogą okólną, przez przenikanie wszystkiemi szczelinami do aparatu państwowego"[5]. W innym artykule wstępnym pisał: "Idźmy wciąż dalej i dalej w naszej walce z Żydami. Po zdobyciu straganów i sklepów - ruszmy do ataku na hurt, na wytwórnie i fabryki. Po dokonywującem się już stopniowo wymieceniu Żydów z drobnego, małomiasteczkowego handlu - wymiatajmy ich z miast większych oraz z zawodów robotniczych, z zawodów wolnych itd. Po stoczeniu walki o odżydzenie audytorjów uniwersyteckich - przystąpmy do walki o odżydzenie katedr. [...] Ta droga, choć powolna i mozolna i trudna, doprowadzi nas do zwycięstwa o wiele skuteczniej, niż oglądanie się na cudze rozgrywki" (19/05/1938)[6].

W kampanii wrześniowej brał udział w obronie Helu. Został wzięty do niewoli i w latach 1939–1945 przebywał w niemieckich obozach jenieckich. Podjął kilkanaście prób ucieczki (w tym z karnego Oflagu VIII „b” położonego w Twierdzy Srebrnogórskiej – uciekinierzy po kilku dniach dostali się ponownie w ręce niemieckie przy przejściu granicznym do Protektoratu Czech i Moraw), sześciokrotnie udało mu się wydostać poza teren obozów, najdłużej przebywał na wolności 12 dni.

Po II wojnie światowej wrócił do Polski, skąd wywiózł swoją żonę i sześcioro dzieci. Następnie do końca życia przebywał na emigracji w Wielkiej Brytanii, gdzie najpierw pracował fizycznie, a następnie jako nauczyciel języka francuskiego. Wydawał własne książki historyczne i publicystyczne oraz czasopisma „Ruch Narodowy” (Londyn 1955-1957) i „Horyzonty” (Paryż 1956-1971, wspólnie z Witoldem Olszewskim), a także m.in. książki Feliksa Konecznego (Towarzystwo imienia Romana Dmowskiego)[7]. W 1956 zgłosił gotowość przyjazdu do kraju i odbycia serii wykładów w celu osłabienia nastrojów antyrosyjskich. W 1961 został usunięty z emigracyjnego Stronnictwa Narodowego w wyniku konfliktu z jego ówczesnym prezesem Tadeuszem Bieleckim (Jędrzej Giertych był oskarżany o skrajne poglądy i antysemityzm[potrzebny przypis]). Występował także przeciwko opozycji związanej z KOR-em. Popierał wprowadzenie stanu wojennego, w którym widział ratunek przed interwencją radziecką.

W PRL informacje na temat Jędrzeja Giertycha podlegały cenzurze. Jego nazwisko znajdowało się na specjalnej liście osób z całkowitym zakazem publikacji. Zalecenia cenzorskie dotyczące jego osoby zanotował Tomasz Strzyżewski, który w swojej książce o peerelowskiej cenzurze opublikował notkę informacyjną nr 9 z 1975 roku Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk. Wytyczne dla cenzorów zawierały na liście autorów zakazanych jego nazwisko głosząc: "(...) w stosunku do niżej wymienionych pisarzy, naukowców i publicystów przebywających na emigracji (w większości współpracowników wrogich wydawnictw i środków propagandy antypolskiej) należy przyjąć zasadę bezwarunkowego eliminowania ich nazwisk oraz wzmianek o ich twórczości, poza krytycznymi, z prasy, radia i TV oraz publikacji nieperiodycznych o nienaukowym charakterze (literatura piękna, publicystyka, eseistyka)"[8].

Wywód genealogiczny[edytuj | edytuj kod]

4. Jan Giertych      
    2. Franciszek Giertych
5.        
      1. Jędrzej Giertych
6. Andrzej Albrecht    
    3. Janina Albrecht    
7.      
 

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • My Młode Pokolenie (1929)[9]
  • Tragizm losów Polski (1936)
  • Hiszpania bohaterska (1937)
  • Na szlakach dziejowych Romana Dmowskiego (pod pseud. Adama Wiernego) (1939)
  • Polityka polska w dziejach Europy (1947)
  • Polityka polska w dziejach Europy. Polityka Olszowskiego (1953)
  • Wrześniowcy (1957)
  • Europa w niewoli (1959)
  • U źródeł katastrofy dziejowej Polski: Jan Amos Komensky (1964)
  • Kulisy powstania styczniowego (1965)
  • Rola dziejowa Dmowskiego (1968)
  • W obliczu zamachu na Kościół (1969)
  • Polski Obóz Narodowy (1977) (1978)
  • Józef Piłsudski 1914–19 (1979–1982)
  • Rozważania o Bitwie Warszawskiej 1920-go roku (1984)
  • O Piłsudskim (1987)
  • Uciekinier (2010)

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Anna Piesiak-Robak: Jędrzej Giertych (1903-1992). Biografia polityczna. W: 156 [on-line]. amu.edu.pl, 2010. [dostęp 2017-06-21].
  2. Anna Piesiak-Robak: Jędrzej Giertych (1903-1992). Biografia polityczna. W: 55, 65, 74 [on-line]. amu.edu.pl, 2010. [dostęp 2017-06-21].
  3. Maciej Giertych w bazie „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI).
  4. Roman Giertych: 'Jestem jak dobre wino, im starsze, tym lepsze'. Dziś były szef Młodzieży Wszechpolskiej docenia Unię, nie ocenia gejów i zdelegalizowałby ONR, wyborcza.pl [dostęp 2017-11-24] (pol.).
  5. Jędrzej Giertych, Program wielkiej "czystki", „Głos Narodowy”, maj 1938.
  6. Jędrzej Giertych, Narodowi Piłsudczycy, „Głos Narodowy”, maj 1938.
  7. Tomasiewicz Jarosław: Ugrupowania neoendeckie w Trzeciej Rzeczpospolitej Toruń, Wyd. Adam Marszałek, 2003, s. 92
  8. Strzyżewski 2015 ↓, s. 87.
  9. Wydanie IV ukazało się w roku 2000, Wydawn. „Ostoja”, 119 s. ​ISBN 83-88020-41-2

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Tomasz Strzyżewski: Wielka księga cenzury PRL w dokumentach. Warszawa: Prohibita, 2015, s. 91. ISBN 978-83-61344-70-4.