Śląsk Opolski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Śląsk Opolski
Opolszczyzna
Herb
Herb
Państwa  Polska
Stolica Opole
Ważniejsze miasta Kędzierzyn-Koźle, Nysa, Prudnik, Strzelce Opolskie
Mapa województwa opolskiego
Przykładowe wyobrażenie Śląska Opolskiego – teren Górnego Śląska w obecnych granicach województwa opolskiego.

Śląsk Opolski, Opolskie, Opolszczyzna (niem. Oppelner Schlesien, cz. Opolské Slezsko, śl. Ôpolski Ślōnsk) – niejednoznaczne określenia regionu administracyjnego, którego głównym miastem jest historyczna stolica Górnego ŚląskaOpole.

Charakterystyka regionu[edytuj | edytuj kod]

Odezwa o przyłączeniu Śląska Opolskiego do Polski (1945)

Pod nazwą Śląsk Opolski umownie oznaczano etnicznie polski region kulturowy i językowy, leżący w granicach Niemiec w latach 20. i 30. XX wieku[1], położony nad środkową i górną Odrą lub po prostu tę część rejencji opolskiej, która po III powstaniu śląskim pozostała w granicach Republiki Weimarskiej[2] – nie była więc w żaden sposób równoznaczna z dzisiejszym pojęciem regionu.

Terminy Śląsk Opolski, Opolszczyzna i województwo opolskie są traktowane w niektórych współczesnych opracowaniach jako synonimy i stosowane zamiennie[a][3]. Nazwa Opolszczyzna to rusycyzm, który pojawia się od 1960 roku[4]. Oznacza ono obszar, leżący w obrębie historycznego Górnego Śląska, który nabrał, na skutek procesów historycznych, odrębnego charakteru od jego wschodniej, wielkoprzemysłowej części[2]. Należy jednak zwrócić uwagę, że jest to błąd: nie wszystkie ziemie województwa opolskiego są zaliczane do Śląska, czy też samego Górnego Śląska. Pozostałe ziemie to historyczny Dolny Śląsk (Brzeg, Namysłów)[5][6] i ziemia wieluńska (gmina Praszka i gmina Rudniki)[7][8].

Do połowy XV wieku wyróżniano region (łac.) Slesie (Śląsk) z głównym miastem (grodem) Wrocławiem oraz osobno (łac.) Opolie z siedzibą książęcą w Opolu. Przyjęcie określenia Śląsk na wszystkie ziemie wynikało z organizacji kościelnej diecezji wrocławskiej oraz nazewnictwa stosowanego przez królów Czech po przejęciu większości księstw śląskich[9].

W piśmiennictwie turystycznym przyjęto, że opolska część Niziny Śląskiej obejmuje takie regiony jak: Dolina Nysy Kłodzkiej, Płaskowyż Głubczycki, Równina Niemodlińska, Pradolina Wrocławska[10].

Od 1991 działa Związek Gmin Śląska Opolskiego z siedzibą w Opolu zrzeszający 33 gminy z województwa opolskiego, który podjął się zadania gromadzenia, przetwarzania i przekazywania informacji w zakresie rozwoju społecznego i gospodarczego, doradztwa, szkoleń i wymiany doświadczeń, promocji gmin[11][12][13].

Po ponownym zjednoczeniu Górnego Śląska w ramach państwa polskiego po 1945 roku, stosowanie nowotworu nazewniczego Śląsk Opolski stało się nieuprawnione. Sztuczne terminy Śląsk Opolski i Opolszczyzna są obecnie lansowane przez władze województwa opolskiego, centralne i lokalne środki masowego przekazu oraz ludność napływową. Pozostają one jednak obce rodzimej ludności górnośląskiej, dla których zwłaszcza nazwa Opolszczyzna brzmi szczególnie pejoratywnie. Z próbami podziału Górnoślązaków walczy m.in. Ruch Autonomii Śląska zrzeszający ludność regionu bez względu na przynależność narodową (śląską, polsko-śląską, niemiecko-śląską, czesko-śląską).

Pochodzenie nazwy Śląsk Opolski (Oppelner Schlesien)[edytuj | edytuj kod]

Zarówno polski, międzywojenny oryginał Śląsk Opolski, jak i jego niemiecki odpowiednik Oppelner Schlesien, będący kalką językową (tj. dosłownym tłumaczeniem niemieckim) są polskiego pochodzenia. Polska forma Śląsk Opolski to określenie powszechnie stosowane w polskim piśmiennictwie od połowy lat 20. XX wieku, na oznaczenie poprzedniczki administracyjnej dzisiejszego województwa opolskiego, czyli ówcześnie istniejącej niemieckiej rejencji opolskiej[14]. Wprowadzony został przez polskiego GórnoślązakaPiotra Pampucha[15], działacza plebiscytowego i narodowego na Górnym Śląsku.

Forma niemiecka Oppelner Schlesien pojawia się już w latach 60. XX wieku w niemieckich tytułach i streszczeniach polskich publikacji naukowych, wydawanych przez Instytut Śląski w Opolu[16]. Funkcjonująca już w obiegu naukowym i tłumaczy forma ta zostaje przejęta przez organizującą się mniejszość niemiecką w województwie opolskim, która w 1990 roku utworzyła Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Niemców na Śląsku Opolskim (Sozial-Kulturelle Gesellschaft der Deutschen im Oppelner Schlesien), rezygnując tym samym z używania tradycyjnej niemieckiej nazwy Górny Śląsk (Oberschlesien)[17]. Przed 1990 rokiem Niemcy górnośląscy nie używali bowiem formy Oppelner Schlesien na oznaczenie opolskiej części Górnego Śląska, lecz West-Oberschlesien (Westoberschlesien)[18] lub tak, jak przed podziałem z 1922 roku, Oberschlesien.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Księstwo opolsko-raciborskie pod koniec życia Jana II Dobrego na tle późniejszej niemieckiej prowincji Górny Śląsk

Opole było siedzibą książęcą: księstwa opolskiego, księstwa opolsko-raciborskiego, następnie rejencji opolskiej. Podczas II wojny światowej w 1941 Niemcy ustanowili stolicę regionu NSDAP Gau Oberschlesien w Katowicach.

Odrębność regionu zachodniego Górnego Śląska podtrzymywały podziały administracyjne w Polsce w latach powojennych, kiedy to dążono do osłabienia tożsamości lokalnej na rzecze tożsamości ogólnopolskiej. Istnienie tzw. Śląska Opolskiego zostało usankcjonowane także decyzjami władz kościelnych 15 sierpnia 1945 prymas kardynał August Hlond wydał postanowienie o ustanowieniu odrębnej Administratury Apostolskiej Śląska Opolskiego ze stolicą w Opolu obejmującej dawny niemiecki Górny Śląsk i wyznaczenie pierwszego administratora – ks. Bolesława Kominka, pochodzącego z diecezji katowickiej[19]. Teren diecezji pokrywał się mniej więcej z terenem byłej rejencji opolskiej, natomiast nie pokrywa się z dzisiejszym województwem opolskim. W 1998 w czasie prac nad nowym podziałem administracyjnym podział na opolską i katowicką część Górnego Śląska został utrzymany wobec akcji protestacyjnej napływowej ludności województwa opolskiego, wspartej przez opolską mniejszość niemiecką.

Okres Republiki Weimarskiej sprzyjał rozwojowi idei samorządu terytorialnego. Przeprowadzane spisy ludności podporządkowane były celom politycznym, spis z 1910 wykazał blisko 582 tys. osób podających język polski jako ojczysty i tylko ponad 51 tys. polski i niemiecki (dwujęzyczni). Spis z roku 1925 wykazał już tylko ponad 151 tys. osób podających język polski jako ojczysty i 384 tys. dwujęzycznych. był to wynik polityki germanizacyjnej, presji politycznej, ekonomicznej i administracyjnej[20].

W latach 1921–1928 niemiecki Górny Śląsk był stale reprezentowany w pruskim sejmie przez polskich posłów: Józefa Wajdę, Stanisława Sierakowskiego i Czesława Klimasa.

Ludność[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Ślązacy.
Gminy na Śląsku Opolskim w których wprowadzono lub można wprowadzić język niemiecki jako urzędowy język pomocniczy

Na Śląsku Opolskim mieszkają głównie grupy narodowościowe: Polacy, Niemcy, Czesi oraz grupa ludności określająca się jako Ślązacy w znaczeniu osobnej narodowości. W Polsce nie jest uznawana narodowość śląska, podobnie w Czechach. Większość Niemców mieszka w okolicy Prudnika, Krapkowic, Opola i Strzelec Opolskich.

Przy analizowaniu sytuacji socjologicznych panującej na początku XX wieku podkreśla się, że Ślązacy ze Śląska Opolskiego nie posiadali rozwiniętej świadomości narodowej i przekonania o uczestnictwie we wspólnocie narodowej. Elementem jednoczącym tę zbiorowość była więź regionalna. Poza nieliczną grupą otwarcie manifestującą swą polskość, autochtoniczni Ślązacy ze Śląska Opolskiego pielęgnowali swe polskie elementy kulturowe nie jako wyraz łączności z narodem polskim, lecz jako elementy miejscowego folkloru i swojskiej kultury, dzięki której mogli odróżnić się od Niemców[21][22].

Z drugiej strony znane są wyniki spisów narodowych z początku XX wieku (1910) gdzie 53% ludności rejencji opolskiej zadeklarowało język polski jako język ojczysty[23] (nie była to jednak dekleracja narodowościowa).

Jednym z elementów tożsamości kulturowej rodzimych Ślązaków są używane przez nich gwary, które od wieków pozwalały rozpoznawać swoich i obcych. Wzmacniają one spójność grupy, a ich wyzbycie się równoznaczne jest z porzuceniem wspólnoty. Jednakże należy zwrócić uwagę, że autochtoni z ludnością napływową używają języka literackiego, a gwarami posługują się w rodzinie i obrębie własnej zbiorowości[24]. Na terenie Śląska Opolskiego występują gwary: niemodlińskie, prudnickie, opolskie, oleskie.

Wśród autochtonicznych Ślązaków istnieje silna więź z własnym małym terytorium i jego społecznością lokalną. Badania socjologiczne przed 1990 r. wykazały jednak, że ponad 50% autochtonów na Śląsku Opolskim za ziemię rodzinną uważa swoją miejscowość lub okolice. Wykazano, że Ślązaków cechuje silna orientacja lokalna i regionalna i słaba orientacja na Polskę jako ojczyznę. Charakterystyczne jest przywiązanie do rodzinnych stron i niechęć do migracji w inne regiony Polski. Podstawą emocjonalnej więzi do rodzinnych stron jest silne poczucie zakorzenienia swojej rodziny, która mieszka tu od pokoleń[25].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Toponimy z formantem -yzna/-izna są naturalnie polskimi, utworzonymi od przymiotnika ze zrostkiem przymiotnikowym -ski/-cki/-dzki: lubelski → Lubelszczyzna, suwalski → Suwalszczyzna, rzeszowski → Rzeszowszczyzna, kielecki → Kielecczyzna etc. Wielki słownik ortograficzny PWN, wyd. II, 2006 (dostęp elektroniczny), Zasady pisowni i interpunkcji: 13.13. Rzeczowniki zakończone na -szczyzna, -cczyzna, -dczyzna; Halina Safarewiczowa, Nazwy miejscowe typu Mroczkowizna, Klimontowszczyzna, Wrocław 1956; Aleksandra Janowska, Konsekwencje przekształceń formantów rodzimych w polszczyźnie, [w:] „LingVaria” Rok V (2010), nr 2 (10), s. 114; Warchoł Stefan, Nazwy miast Lubelszczyzny, Lublin 1964, s. 3; Paweł Smoczyński, O nazwie miejscowej Kutno i podobnych, [w:] „Język Polski”, 1970, nr 3 (maj/czerwiec), s. 179.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. „Nazwa Śląsk Opolski pojawiła się w latach międzywojennych na oznaczenie etnicznie polskiego regionu kulturowego i językowego, leżącego w granicach ówczesnych Niemiec.”, [w:] Eisler. Polska 1944/45-1989. 1999.
  2. a b Renata Pysiewicz-Jędrusik, Andrzej Pustelnik, Beata Konopska: Granice Śląska. Wrocław: Wydawnictwo Rzeka, 1998, s. 13. ISBN 83-906558-4-5.
  3. Henryk Czech, Ethos wsi śląskiej. Badania w gminie Olesno, Jacek Kurczewski, Warszawa: Trio, 2006, ISBN 83-7436-072-0, OCLC 76333066.
  4. Michał Smolorz: Śląsk wymyślony. Antena Górnośląska, Katowice 2012, s. 249. ​ISBN 978-83-934736-0-1​.
  5. „Do 1248 roku Namysłów przynależał do księstwa wrocławskiego, w latach 1312–1323 pełnił natomiast funkcję stolicy samodzielnego księstwa.”, [w:] Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Namysłów. 2009, s. 22 (Załącznik Nr 1 do uchwały Nr XXXIII/320/09 Rady Miejskiej w Namysłowie z dnia 10 grudnia 2009 r.).
  6. Marek Sikorski, Mirosław Grudzień, Historia Otmuchowa, Urząd Miejski w Otmuchowie [dostęp 2011-04-18] [zarchiwizowane z adresu 2008-07-01].
  7. „Praszka jest jedną z najstarszych osad w dawnej ziemi wieluńskiej”, w: Miasto i Gmina Praszka – rys historyczny, Urząd Miejski w Praszce, 18 kwietnia 2006 [zarchiwizowane z adresu 2007-07-27].
  8. „Tereny gminy [Rudniki] historycznie wchodziły w skład ziemi wieluńskiej” w: Gmina Rudniki, Starostwo Powiatowe w Oleśnie [zarchiwizowane z adresu 2007-10-26].
  9. „Rozróżnienie na Opolszczyznę i Śląsk znikło w połowie XV w., kiedy tą drugą nazwą określano już cały obszar historycznego Śląska, wraz z księstwami górnośląskimi. Nie ulega wątpliwości, że wpływ na to miała śląska organizacja kościelna, obejmująca te ziemie, a także nazewnictwo stosowane przez władców Czech po przejęciu księstw śląskich.”, [w:] Czapliński. Historia Śląska. 2002.
  10. Cyprian Skała: Śląsk na weekend, przewodnik turystyczny. 2001, Wydawnictwo Pascal, ​ISBN 83-7304-010-2​.
  11. (poz. 16) Wykaz związków międzygminnych (stan na dzień 30 czerwca 2011 r.). Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji.
  12. Gminy członkowskie. Związek Gmin Śląska Opolskiego. [dostęp 2011-08-14].
  13. 33 gminy ↔ Obwieszczenie Wojewody Opolskiego z dnia 15 września 2010 r. ws. ogłoszenia zmiany statutu związku (Dz. Urz. Woj. Opolskiego z 2010 r., Nr 110, poz. 1204).
  14. „Nazwą Śląsk Opolski na określenie rejencji opolskiej (Regierung Oppeln) zaczęła się posługiwać strona polska po podziale regionu.”, [w:] Eisler. Polska 1944/45-1989. studia i materiały t. 4, 1999.
  15. Pampuch Piotr. W: Encyklopedia [on-line]. Interia.pl. [dostęp 2011-02-26].
  16. Józef Kokot (red.), Regionalne badania naukowe. Materiały Sesji naukowej z dnia 19. V. 1967 r. na temat: Opolszczyzna wczoraj, dziś, jutro, Instytut Śląski w Opolu, Rada Naukowa TRZZ, Katowice: Śląsk, 1969.
  17. Maria Wagińska-Marzec, Proces wprowadzania dwujęzycznych nazw miejscowości na Opolszczyźnie i ich społeczny odbiór, „Rocznik Ziem Zachodnich”, 02/2018, Wrocław 2018, s. 58.
  18. Rudolf Küster, Die polnische irredenta in West-Oberschlesien. Ein Weckruf für das deutsche Volk, Berlin Wilmerdorf: Hallig-Verlag, 1931.
  19. Historia diecezji opolskiej – opole.gosc.pl, opole.gosc.pl [dostęp 2017-11-28] (pol.).
  20. Marek Masnyk: Ruch polski na Śląsku Opolskim w latach 1922–1939, s. 14–15.
  21. Danuta Berlińska. Ślązacy jako wspólnota regionalna w świetle badań socjologicznych na Śląsku Opolskim. „Przegląd Zachodni”. 2, s. 58, 1990. ISSN 0033-2437. 
  22. Stanisław Ossowski: Zagadnienie więzi regionalnej i narodowej na Śląsku Opolskim. W: Stanisław Ossowski: O ojczyźnie i narodzie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984, s. 102. ISBN 83-01-04021-1.
  23. Liczba i struktura społeczna ludności polskiej. W: Marek Masnyk: Ruch polski na Śląsku Opolskim w latach 1922–1939. Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1989.
  24. Danuta Berlińska. Ślązacy jako wspólnota regionalna w świetle badań socjologicznych na Śląsku Opolskim. „Przegląd Zachodni”. 2, s. 60–61, 1990. ISSN 0033-2437. 
  25. Danuta Berlińska. Ślązacy jako wspólnota regionalna w świetle badań socjologicznych na Śląsku Opolskim. „Przegląd Zachodni”. 2, s. 61–62, 1990. ISSN 0033-2437.