Jerzy Lipman

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jerzy Lipman
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia

10 kwietnia 1922
Brześć Litewski

Data i miejsce śmierci

11 listopada 1983
Londyn

Zawód

operator filmowy

Odznaczenia
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski
Tablica upamiętniająca Jerzego Lipmana na murze cmentarza żydowskiego w Warszawie (na środku po prawej)

Jerzy Lipman (ur. 10 kwietnia 1922 w Brześciu Litewskim, zm. 11 listopada 1983 w Londynie) – polski operator filmowy żydowskiego pochodzenia.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Uczęszczał do Prywatnego Gimnazjum Męskiego „Spójnia”. Był aktywny w sekcji sportowej Organizacji Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego. Podczas II wojny światowej był więźniem getta w Wołominie. Po ucieczce z getta ukrywał się w Warszawie posługując fałszywymi dokumentami wystawionymi na nazwisko Jerzy Lipiński. Dzięki pomocy Zygmunta Langego, szkolnego kolegi, stworzył fałszywą tożsamość pozwalającą mu przetrwać w okupowanej Warszawie. Nawiązał kontakt z Robotniczą Partią Polskich Socjalistów i został żołnierzem Polskiej Armii Ludowej. W mundurze żołnierza Wehrmachtu podróżował po okupowanej Europie, wykorzystując doskonałą znajomość języka niemieckiego[1].

Po powstaniu warszawskim został zastępcą dowódcy oddziału specjalnego Polskiej Armii Ludowej w Pruszkowie. W lutym 1945 wstąpił do Wojska Polskiego. 19 marca został aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa Publicznego i 5 kwietnia skazany na karę śmierci (zamienioną przez Michała Rolę-Żymierskiego na 10 lat więzienia) za dezercję, napad z bronią i próbę kradzieży. Ostatecznie wypuszczony na wolność w 1948. Startował bez powodzenia na studia stomatologiczne na Uniwersytecie Łódzkim, został przyjęty na Wydział Operatorski Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi. Studia ukończył w 1952[2], a dyplom uzyskał w 1965.

Był jednym ze współtwórców polskiej szkoły filmowej. Współpracował na planie filmowym m.in. z Andrzejem Wajdą, Andrzejem Munkiem, Aleksandrem Fordem, Jerzym Hoffmanem i Romanem Polańskim[3]. W pracy z kamerą łamał istniejące konwenanse. Stawiał na ekspresję i emocjonalny przekaz mający wywołać reakcję widza, nawet jeśli miało to się odbyć kosztem zdjęć niedoskonałych technicznie. Jego ujęcia porównywano ze szkołą filmową włoskiego realizmu. Z kamerą towarzyszył bohaterom filmu, nawet jeśli oznaczało to zanurzenie się w ściekach („Kanał”) czy pogoń samochodem za szarżującą kawalerią („Lotna”). Filmując aktorów stosował zbliżenia twarzy i zróżnicowane oświetlenie oddające charakter sceny[4].

Odznaczony w 1959 Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.

W 1968 po antysemickiej nagonce, która była następstwem wydarzeń marcowych, wyemigrował do Wielkiej Brytanii. W Niemczech był operatorem wielu filmów. Wykładał na Wyższej Szkole Telewizji i Filmu w Monachium.

Zmarł w wieku 61 lat po nieudanym pomostowaniu aortalno-wieńcowym. Poświęcona jemu i jego rodzinie tablica pamiątkowa znajduje się na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie[5].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Był synem Jakuba (ur. 1875) i Marii Wajntaub[6]. Miał dwie siostry: Irenę (29 listopada 1907 – zaginęła podczas wojny) i Zofię (1914–1944)[7].

W kwietniu 1950 poślubił Eugenię Abramowicz, z którą miał syna Piotra (1953–1983, zmarł kilkanaście godzin przed śmiercią ojca)[8].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

W czerwcu 2009, w Alei Gwiazd przy ulicy Piotrowskiej w Łodzi, odsłonięto gwiazdę Jerzego Lipmana.

Współpraca ze służbami specjalnymi PRL[edytuj | edytuj kod]

Początki współpracy z bezpieką miały miejsce w 1947, gdy przebywał skazany w więzieniu. Po jego opuszczeniu kontynuował działalność agenturalną do 1955 (pod pseudonimem „Jeż”) i następnie od 1963 do 1964 (pseudonim „J”, formalnie wyrejestrowany w 1974). Przekazywał informacje o osobach ze świata kultury, m.in.: Józefie Arkuszu i Jerzym Toeplitzu. Swoimi donosami przyczynił się do aresztowania i skazania w 1951 Zofii Dwornik. W późniejszym okresie przekazał informacje na temat osób zatrudnionych w Przedsiębiorstwie Film Polski oraz studentów z PWSTiF[9].

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jerzy Lipman. Kadry z życia. sztetl.org.pl. [dostęp 2022-02-19].
  2. Gańczak 2011 ↓, s. 16–20.
  3. Remembering the masters: Jerzy Lipman. camerimage.pl. [dostęp 2022-02-19].
  4. Jerzy Lipman - Biografia. filmweb.pl. [dostęp 2022-02-19].
  5. Jerzy Lipman. Timenote.info. [dostęp 2022-02-19].
  6. Gańczak 2011 ↓, s. 15.
  7. Gańczak 2011 ↓, s. 16–17.
  8. Gańczak 2011 ↓, s. 20, 30.
  9. Gańczak 2011 ↓, s. 19–35.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]