Dezercja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Dezercja (łac. desertio "opuszczenie", ang. desertion, fr. désertion, niem. Fahnenflucht, szw. desertering) jest samowolnym uchyleniem się od obowiązków wojskowych w czasie wojny lub pokoju, uznanym za przestępstwo podlegające karze[1]. Żołnierz taki jest zwany dezerterem. Występek jest tak dawny jak armie świata[2], był znany w starożytnej Grecji i Rzymie[3]. Do XIX wieku dezercja była z reguły karana śmiercią, w XX wieku wprowadzono w wojskowych kodeksach karnych rozróżnienie między dezercją a samowolnym oddaleniem się od oddziału, co utrzymało się do dziś.

Geneza[edytuj]

Pluton egzekucyjny armii amerykańskiej rozstrzeliwuje dezertera w czasie wojny secesyjnej.

W dawnych armiach często stosowane były surowe kary za dezercję. Przykładem może być, iż w siłach zbrojnych Rzeszy Wilhelmińskiej za pierwszą ucieczkę można było dostać karę od 6 miesięcy do 2 lat więzienia, za drugą do 5 lat więzienia, za dalsze do 10 lat w zakładzie karnym o zaostrzonym rygorze. W czasie wojny - przy ucieczce z pola bitwy czy oblężonej twierdzy - groziła kara śmierci. Dezerterzy w stopniu oficera byli usuwani z wojska, podoficerowie degradowani, a prości żołnierze kierowani do batalionów karnych. Nieco łagodniejsze było prawodawstwo Austro-Węgier, gdzie za dezerterów uważano tylko takich żołnierzy, którzy już złożyli przysięgę.

Okres II wojny światowej[edytuj]

W czasie II wojny światowej okrutne kary stosowano szczególnie w Wehrmachcie i Armii Czerwonej. Pod koniec wojny w ręce SS i żandarmerii wpadły dziesiątki tysięcy zbiegłych żołnierzy i cywilów włączonych do tzw. Volkssturmu, których w myśl maksymy Hitlera Der Soldat kann sterben, der Deserteur muss sterben ("Żołnierz może umrzeć, dezerter musi umrzeć") rozstrzeliwano lub wieszano na miejscu. Oblicza się, że w ostatnich tygodniach oblężenia Berlina w kwietniu 1945 w mieście ukrywało się co najmniej 50 000 dezerterów. W Armii Czerwonej nie tylko natychmiast rozstrzeliwano dezerterów, ale także uważano sowieckich jeńców wojennych przebywających w obozach niemieckich za podejrzanych o dezercję, gdyż dali się wziąć do niewoli zamiast umrzeć. Bardzo surowe kary stosowano także po wojnie wobec dezerterów z wojsk sowieckich stacjonowanych w NRD, których wśród rekrutów było wielu ze względu na sadystyczne traktowanie młodych kolegów przez starszych, tzw. "Diedowszczynę", do dziś dnia praktykowaną w armii rosyjskiej[potrzebny przypis].

Dezercja dziś[edytuj]

W RFN roczna ilość dezercji wynosi obecnie ok. 50, w Wielkiej Brytanii przeciętnie około 100 (w roku 2005: 530, prawdopodobnie w związku z udziałem w wojnie w Iraku). W armii USA dezerterów nazywa się AWOL (Absent Without Official Leave). W r. 2005 było ich około 5000. Kara za dezercję jest tam stosowana dopiero po 30 dniach nieobecności.

Dezercja w Polsce[edytuj]

W Polsce dezercja wspominana jest już w Statutach wiślickich (1347) jako przestępstwo chodzenia luzem. Artykuły wojenne hetmańskie traktowały ucieczkę z pola walki jako sprawę gardłową[4].

W czasie wojny polsko-bolszewickiej wielu mężczyzn uchylało się przed poborem a wielu dezerterowało z jednostek wojskowych. Powodem był lęk o własne życie, marne zaopatrzeni lub złe relacjami oficerów z szeregowymi. Dezerterów było tak wielu że gen. Bolesław Roja wydał zarządzenie dla żandarmerii, dowództw garnizonów i Policji Państwowej o przeprowadzenie obław. W maju 1920 tylko na obszarze Kielecczyzny schwytanych zostało ponad 2000 dezerterów i poborowych uchylających się od służby w wojsku polskim[5].

Zakończenie wojny nie zakończyło problemu dezercji, np. tylko w sierpniu 1922 policja na terenie województwa kieleckiego zatrzymała 154 poborowych uchylających się od służby i dezerterów[6]. Kodeks karny wojskowy z 1932 za opuszczenie jednostki lub stanowiska służbowego wbrew obowiązkowi służbowemu groził więzieniem do lat 2, w czasie wojny do lat 3 (art. 43). Jeśli sprawca działał w zamiarze trwałego uchylenia się od obowiązku wojskowego bądź gdy nieobecność w jednostce trwała powyżej 6 miesięcy, było to zagrożone więzieniem do lat 10, w czasie wojny więzieniem od 1 roku (art. 46), za popełnienie tego w obliczu nieprzyjaciela kara śmierci (art. 48). Kodeks wojskowy PRL obowiązujący w latach 1944 - 1969 w art. 115 i następnych przewidywał kary do 5 lat więzienia, podczas gdy dezercja w czasie wojny, ucieczka wraz z innymi żołnierzami czy przywłaszczenie sobie broni mogły prowadzić do kary śmierci. Obecnie rozróżnia się samowolne oddalenie się bez zamiaru trwałego uniknięcia służby wojskowej, karane jako przewinienie dyscyplinarne[potrzebny przypis], od właściwej dezercji (w celu trwałego uchylenia się od służby wojskowej), która jest przestępstwem podlegającym karze wg części wojskowej kodeksu karnego z 1997[7].

Przypisy

  1. Jerzy Bordziłowski: Mała encyklopedia wojskowa, Warszawa 1967, t. 1, s. 308.
  2. Np. Kodeks Hammurabiego paragraf 33 Jeśli oficer albo podoficer dezerterów (w swym oddziale) miał lub na wyprawę królewską najemnego zastępcę przyjął i (nim) dowodził, oficer lub podoficer ten zostanie zabity.
  3. Przestępstwo dezercji u schyłku okresu republikańskiego
  4. Artykuł XXXV. Ktoby z bitwy uciekał, może (go) każdy zabić. Gdy takowy ujdzie, bezecny będzie.
  5. Z dziejów policji polskiej 2010 ↓, s. 118.
  6. Z dziejów policji polskiej 2010 ↓, s. 119.
  7. Kodeks karny. Rozdział XXXIX Przestępstwa przeciwko obowiązkowi pełnienia służby wojskowej art. 338 - 342

Bibliografia[edytuj]

  • Georg von Alten, Handbuch für Heer und Flotte, Band 3, Berlin 1911.
  • Praca zbiorowa: Z dziejów policji polskiej w latach 1919-1945. Kielce: KTN, 2010. ISBN 978-83-60777-34-3.

Zobacz też[edytuj]