Szczerbiec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miecza koronacyjnego królów Polski. Zobacz też: Szczerbiec (pismo NSZ), Szczerbiec (miesięcznik).
Rękojeść Szczerbca
Szkice miecza koronacyjnego wykonane około 1764 r.

Szczerbiecmiecz koronacyjny królów Polski, jeden z najcenniejszych zabytków i unikatowe świadectwo polskiej historii. Jedyne zachowane insygnium koronacyjne dynastii piastowskiej. Szczerbiec kładziono na ołtarzu konfesji jeszcze przed przyjściem do katedry orszaku z królem. Był następnie przypasywany królom polskim podczas koronacji.

Wbrew tradycji nazwa miecza wiąże się ze szczerbą (modica laesura), która znajduje się nie na ostrzu, lecz w środku głowni.

Historia[edytuj]

Szczerbiec został wykuty najprawdopodobniej w XIII wieku w Polsce lub w Niemczech, w kręgu nadreńskiej sztuki złotniczej. Najstarszym udokumentowanym źródłowo jego posiadaczem był książę mazowiecki Bolesław I (1208-1248). Pierwszy raz został użyty w 1320 roku podczas koronacji Władysława Łokietka.

Współcześni autorzy wiążą hipotetycznie pochodzenie Szczerbca z Bolesławem (zm. 1248), synem Konrada Mazowieckiego. W późniejszych latach miał się dostać Szczerbiec w ręce Władysława Łokietka i był użyty przy jego koronacji w 1320[1].

Szczerbiec z nazwy wymienił po raz pierwszy Długosz przy koronacji Kazimierza Jagiellończyka (1447), „Jan Głowacz z Oleśnicy, wojewoda sandomierski, trzymał miecz Szczerbcem zwany". Od tej pory Szczerbiec występuje przy opisach koronacji[2]. Sadowski autor pierwszego naukowego opracowania miecza, datował go na I ćwierć XIII w. i wiązał jego proweniencję z kręgiem nadreńskim. Miecz stanowić miał własność Krzyżaków, od których dostał się w ręce Konrada I mazowieckiego, znanego dobroczyńcy Krzyżaków[3].

W czasie potopu szwedzkiego król Jan Kazimierz zabrał go ze sobą na Śląsk. W roku 1795 Szczerbiec został zrabowany ze Skarbca Koronnego na Wawelu przez Prusaków. W roku 1884 został wykupiony z kolekcji ambasadora Rosji w Paryżu, Aleksandra P. Bazilewskiego, i trafił do Ermitażu w Petersburgu. Do Polski, na Wawel, trafił ponownie w 1928 roku, na mocy traktatu ryskiego. W obliczu wybuchu II wojny światowej Szczerbiec wraz z innymi najcenniejszymi zabytkami w 1939 roku został wywieziony do Kanady. W roku 1959 powrócił na Wawel. Obecnie przechowywany jest w Państwowych Zbiorach Sztuki na Wawelu.

Legenda[edytuj]

Najstarszym zapisem legendy o Szczerbcu jest opowiadanie o Bolesławie Chrobrym z Kroniki wielkopolskiej, spisane przed rokiem 1296: Miał on również otrzymać od anioła miecz, którym z pomocą Boga zwyciężał wszystkich swoich przeciwników. Ten miecz aż do dziś przechowuje się w skarbcu kościoła krakowskiego. Królowie polscy wyruszając na wojny, mieli zwyczaj nosić go i zawsze z nim triumfowali nad wrogami. (...) Wspomniany zaś miecz króla Bolesława, dany mu przez anioła, nazywa się Szczerbiec dlatego, że na wezwanie anioła przybywszy na Ruś, pierwszy uderzył nim w Złotą Bramę, która zamykała gród kijowski na Rusi. Od tego uderzenia miecz poniósł niewielką stratę, która w polskim zwie się szczerba, i stąd nazwa Szczerbiec[4].

Anonimowy autor Kroniki Wielkopolskiej powtórzył wzmiankę o Złotej Bramie w Kijowie za Kroniką Wincentego Kadłubka. Kadłubek z kolei oparł się na Kronice Galla Anonima. Ani Gall Anonim, ani Kadłubek nie wspomnieli w swoich kronikach o Szczerbcu. Złota Brama w czasach Chrobrego jeszcze nie została wybudowana. Istniała natomiast Wielka Brama księcia Włodzimierza, którą rozbudował jego syn Jarosław jako Złotą[5].

Budowa[edytuj]

Schematyczny diagram elementów oraz wymiarów Szczerbca bez ornamentacji.

Zgodnie z ustaleniami bronioznawców (Andrzej Nadolski) Szczerbiec jest obosiecznym mieczem ceremonialnym, wykutym w pierwszej połowie XIII stulecia. Ozdobna rękojeść, wykonana w technice niella (farba lub metal wpuszczane w wyryte rowki; nadreńskich pracowni) i grawerunku, wyobraża obustronnie symbole Baranka Bożego (Agnus Dei) i Ewangelistów.

Miecz ten posiada w swojej klindze szczerbę, rysę dla umieszczenia w niej relikwii, jak to było praktykowane w zwyczajach średniowiecza. W następnych wiekach w szczerbie umieszczono trójkątną tarczę, z piastowskim herbem[6]. Z XIV wieku pochodzą złote okładziny uchwytu rękojeści. Nie zachowała się pochwa, która według źródeł historycznych była nie mniejszym arcydziełem. Jedyną pozostałością po niej jest srebrna tarcza z orłem.

Rozmiary[edytuj]

Szczerbiec Wawel crop.jpg
  • długość całkowita – 98,4 cm
  • długość głowni – 82 cm
  • szerokość głowni – 5 cm

Ornamentacja[edytuj]

Głowica, trzon i jelec (elementy rękojeści) zrobione są ze złotych płytek, zdobionych symbolami Baranka Bożego, Ewangelistów oraz ornamentami roślinnymi wykonanymi w technice niello w XIII wieku. Jelec i głownia mają wygrawerowane również symboliczne sentencje.

Na głowicy monogram Boga, tzw. tetragrammaton z literami Α i Ω (Alfa i Omega alfabetu greckiego) oraz napis w języku łacińskim Haec figura valet ad amorem regum et principum iras iudicum (ten znak umacnia miłość królów i książąt, a gniew sędziów). Na jelcu wygrawerowany jest tekst w języku hebrajskim, wyrażony literami alfabetu łacińskiego Con citomon eeve Sedalai Ebrehel (żarliwą wiarę wzbudzają imiona Boga Sedalai i Ebrehel – chodzi prawdopodobnie o imiona Boga w Starym Testamencie El Szaddai i El-Roeh) oraz tekst łaciński Quicumque hec nomina Dei secum tulerit nullum periculum ei omnino nocebit (ktokolwiek te imiona Boga ze sobą nosić będzie, temu żadne niebezpieczeństwo w ogóle nie zaszkodzi).


Ornamentacja miecza Szczerbiec[7]
Awers Krawędź Rewers Krawędź
Głowica
Inskrypcja na awersie głowicy Szczerbca
Środek koła: Stylizowana litera T z literą C na górze, a pomiędzy nimi litery greckie alfa i omega otoczona krzyżami oraz rozetą.
Wzór rombu.
Inskrypcja na rewersie głowicy Szczerbca
Środek koła: winorośl.
Wzór rombu.
Zewnętrzny pierścień: inskrypcja:
+ REC. FIGVRA. TALET. AD AMOREM. REGVM. ET. PRINCIPVM. IRAS IVDICV. M
(pol. ten znak umacnia miłość królów i książąt, a gniew sędziów)
Zewnętrzny pierścień: winorośl
Trzon
Ornamentacja na awersie trzonu Szczerbca.
Góra: Uskrzydlony lew Świętego Marka z inscripcją:
MARCVS
Inskrypcja:
LIST E. EST. GLAVD… h.BOLEZLAI ‘DVC…
(obecnie nieistniejący i zastąpiony wzorem rombu.)
Ornamentacja na rewersie trzonu Szczerbca.
Góra: Orzeł Święty Jan, inskrypcja:
IhOANNES
Inskrypcja:
CVM. QVO. EI DNS. OS. AVXIL ETVR. ADUS. PARTES. AMEN
(obecnie nieistniejąca)
Środek: Uskrzydlony byk Łukasz Ewangelista, inskrypcja:
LVCAS
Środek: Anioł Święty Mateusz, inskrypcja:
MMThCVS
Spód: Baranek boży Spód: Baranek boży
Jelec Uskrzydlony lew Świętego Marka. Lewy koniec: Uskrzydlony lew Świętego Marka. Trójkątny wzór. Anioł Święty Mateusz. Lewy koniec: Anioł Święty Mateusz Trójkątny wzór.
Inskrypcja na rewersie jelca Szczerbca
Środek: Inskrypcja łacińska:
QVICVMQVE hEC + NOMI[N]A DEII SECVM TVLERI[T] NVLLVM PERICVL[VM] CN EI OMNINO NOC[E]BIT
(pol. ktokolwiek te imiona Boga ze sobą nosić będzie, temu żadne niebezpieczeństwo w ogóle nie zaszkodzi)
Inskrypcja na awersie jelca Szczerbca
Środek: Inskrypcja:
CON. CITOMON.. EEVE SEDALAI. EBREbEL
(pol.żarliwą wiarę wzbudzają imiona Boga Sedalai i Ebrehel)
ornament winorośli.
Uskrzydlony byk Łukasz Ewangelista Prawy koniec: Uskrzydlony byk Łukasz Ewangelista. Orzeł Święty Jan. Prawy koniec: Orzeł Święty Jan.

Symbolika w XX wieku[edytuj]

W okresie międzywojennym Szczerbiec Chrobrego owinięty w biało-czerwony sztandar był symbolem Obozu Wielkiej Polski i Stronnictwa Narodowego, natomiast podczas okupacji – Narodowych Sił Zbrojnych. Współcześnie motyw Szczerbca jest wykorzystywany przez niektóre organizacje, odwołujące się do przedwojennych tradycji ruchu narodowego[8]. Wizerunek miecza skierowanego ostrzem w dół był elementem oznaki Krzyża Narodowego Czynu Zbrojnego.

Wizerunek Szczerbca widnieje na rewersach oznak Orderu Krzyża Wojskowego (skierowany ostrzem w dół), a także Krzyża Wojskowego (skierowany ostrzem w górę).

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Kwartalnik historii kultury materialnej. Instytut Archeologii i Etnologii (Polska Akademia Nauk). t. XXIII. 1975.
  2. Michał Rożek. Polskie koronacje i korony. 1987
  3. Mówią wieki: magazyn historyczny. t. XXII. 1979
  4. Kronika wielkopolska. Kazimierz Abgarowicz (tł.), Brygida Kürbis (red.). Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, 2010, s. 57-58. ISBN 97883-242-1275-0.
  5. Anonim tzw. Gall: Kronika Polska, przeł. Roman Grodecki, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1989, s. 23-24.
  6. Janusz Kębłowski. Dzieje sztuki polskiej. 1987. str. 21
  7. Biborski, Marcin; Stępiński, Janusz; Żabiński, Grzegorz (2011). "Szczerbiec (the Jagged Sword) – the Coronation Sword of the Kings of Poland". Gladius (Madrid Departamento de Publicaciones del CSIC) (XXXI): 93–148, ISSN 0436-029X
  8. Rafał Dobrowolski, Wojciech J. Muszyński, "Szczerbiec Chrobrego i symbolika polskiego ruchu narodowego w latach 1926–1939", (w:) "Glaukopis" 2011/2012 nr 23/24,

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]