Kryzys bośniacki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Kryzys bośniacki − kryzys międzynarodowy spowodowany przez anektowanie w 1908 roku przez Austro-Węgry okupowanego od 1878 roku (na mocy traktatu berlińskiego) terytorium Bośni - Hercegowiny, formalnie część Imperium Osmańskiego[1]. Kryzys i napięcie w stosunkach międzynarodowych wynikęły z aspiracji sąsiedniego Królestwa Serbii do włączenia tego serbskojęzycznego terytorium do własnego państwa.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W połowie XIV wieku Imperium Osmańskie wtargnęło na Bałkany. W 1463 roku całe Królestwo Bośni zostało podbite przez Imperium Osmańskie. W 1580 roku Bośnia i Hercegowina zostały połączone jako część imperium. Z upływem wieków turecka władza na Bałkanach jednak słabła[2], a cesarstwo otomańskie chyliło się ku upadkowi. Na mocy postanowień kongresu berlińskiego (1878), który zakończył zwycięską wojnę Rosji z Turcją Osmańską - X wojnę rosyjsko-turecką (1877-1878)[3], Austro-Węgry otrzymały pod „tymczasową opiekę” (zbrojną okupację) Bośnię z Hercegowiną, zamieszkane przez Słowian południowych[4]. Spotkało się to z niezadowoleniem Serbii, która również miała ochotę na ten teren, zamieszkany przez wielu Serbów[5] [6]. Bośnia i Hercegowina pozostały w granicach imperium tureckiego, jednak miały posiadać wspólną austro-węgierską administrację[7]. Austria krwawo tłumiła wybuchające na zaanektowanym obszarze powstania przeciw niej[8].

Imperium Osmańskie i jego sąsiedzi w 1900

Austro-Węgry traktowały Królestwo Serbii jako kraj zależny. Wywoływało to w Serbii niezadowolenie, którego wynikiem były zawiązywane spiski. Od 1882 tron królewski Serbii zajmował Milan I Obrenowić, uległy wobec Austro-Węgier. W 1889 Milan I Obrenowić został zmuszony do abdykacji na rzecz swego syna, Aleksandra I Obrenowicia. Zmiana władcy nie przyniosła jednak zmiany w stosunku wobec Austro-Węgier; Aleksander I kontynuował politykę ojca. Na przełomie XIX i XX wieku Serbia była uzależniona gospodarczo od Austro-Węgier. W nocy 10 na 11 czerwca 1903 Aleksander I został zamordowany wraz z żoną i ministrem wojny w trakcie zamachu stanu przeprowadzonego przez serbskich oficerów. To zabójstwo zakończyło dynastię Obrenowiciów[9]. Po śmierci tego akceptowanego przez Wiedeń króla serbskiego, już w tym samym roku rozpoczął się stan napięcia w stosunkach między Austro-Węgrami a Serbią[10].

Satyra z 1908: Austro-Węgry i Bułgaria rozrywają terytorium bezradnej Turcji

W 1903 roku tron królewski Serbii objął kolejny władca, Piotr I Karadziordziewić, który propagował koncepcję Wielkiej Serbii. Według jego wizji wszyscy Słowianie południowi powinni żyć w jednym państwie[9]. Zamierzał uwolnić „braci Słowian” spod władzy tureckiej i austro-węgierskiej[11]. Tę koncepcję rozległego państwa bardzo chętnie poparł serbski rząd, armia i społeczeństwo, a Piotr I oficjalnie deklarował zamiar połączenia z serbską ojczyzną Bośni i Hercegowiny. Serbii, odnajdującej się w opozycji do Austro-Węgier, chętnie pomocy udzielało Imperium Rosyjskie i oba kraje nawiązały ścisłe stosunki. Rosja chciała uzyskać swobodny dostęp do Morza Śródziemnego i jego szlaków handlowych (otwarcie korytarza przez Dardanele i Bosfor, oba kontrolowane przez Turcję)[12][13]. Zacieśnianiu stosunków sprzyjały dodatkowo wspólna religia (prawosławie) i wspólne, słowiańskie korzenie. Rosja była żywotnie zainteresowana uzyskaniem jak największych wpływów na Bałkanach, dlatego była przychylna zamętowi, jaki Serbia mogła wywoływać na Bałkanach. Rosjanie dodatkowo potajemnie wspierali ruchy rewolucyjne w Austro-Węgrzech, np. serbską organizację Czarna Ręka[9]. Serbia stała się najważniejszym elementem rosyjskiej polityki antyaustriackiej[14].

Na krawędzi wojny[edytuj | edytuj kod]

Przechodnie w Sarajewie czytają proklamację aneksji, 7 października 1908

Serbia zaczęła już otwarcie poświęcać wszystkie swoje siły na agresję w Bośni i Hercegowinie. W latach 1906-1909 miała miejsce świńska wojna, konflikt gospodarczy pomiędzy Austro-Węgrami a Serbią. W końcu Austro-Węgry postanowiły zaanektować Bośnię i Hercegowinę, aby armia zaprowadziła tam porządek[9]. Klęski ponoszone przez Turcję wywołały w lipcu 1908 rewolucję młodoturecką[8], co wykorzystały Austro-Węgry. Zadziałały będąc pewne poparcia Cesarstwa Niemieckiego, wynikającego z zawartego sojuszu (trójprzymierze)[1]. Cesarz Franciszek Józef I w specjalnym manifeście z 5 października 1908 ogłosił aneksję Bośni i Hercegowiny[15]. Sytuację zaostrzyło ogłoszenie tego samego dnia niepodległości od Turcji przez Księstwo Bułgarii[8]. Konflikt wywołał uruchomienie systemów sojuszy. Poparcie Serbii przez Rosję, konkurującą z Austro-Węgrami na Bałkanach i przedstawiającą się jako protektor Słowian południowych, doprowadziło Austrię (wspieraną twardo przez Niemcy) i Rosję z Serbią oraz Czarnogórą na krawędź wojny. Wiedeń bezskutecznie próbował zjednać sobie Petersburg (ówczesną stolicę Rosji) obietnicami poparcia żądań dotyczących prawa przepływu rosyjskich okrętów przez Dardanele[8]. W Belgradzie doszło do spontanicznych manifestacji przeciwko Wiedniowi. Serbia podpisała układ z Czarnogórą, w którym wzajemnie potępiły aneksję i zażądały zwołania specjalnej konferencji europejskiej w celu omówienia tej sprawy. W końcu Serbia chciała przyjąć jako rekompensatę od Austro-Węgier któryś z portów nad Morzem Adriatyckim, jednak Austro-Węgry odrzuciły tę propozycję. Monarchia naddunajska zarządziła częściową mobilizację i skierowała dodatkowe oddziały na granice z Serbią i Czarnogórą. Zapewniając sobie przychylność Turcji, Austro-Węgry zaproponowały jej odszkodowanie w wysokości 2,5 mln funtów tureckich w złocie oraz przekazanie okupowanego Sandżaku Nowopazarskiego, który oddzielał Serbię od Czarnogóry. Po przyjęciu oferty, w lutym 1909 został podpisany stosowny układ austro-węgiersko-turecki[15]. Ryzyko wybuchu wojny zostało zażegnane z powodu ostatecznego ustąpienia Rosji, która była osłabiona przegraną wojną rosyjsko-japońską (1904-1905) i rewolucją 1905 roku[1]. Wydarzenia spowodowały zbliżenie Rosji i Serbii, narastanie wrogości między Rosją a Austro-Węgrami oraz zacieśnianie stosunków austro-węgiersko-niemieckich[16]. Po zaistnieniu kryzysu bośniackego jeszcze w tym samym roku został przygotowany plan ataku na Serbię[10], który nastąpił po zamachu w Sarajewie (28 czerwca 1914). Wówczas lokalna wojna austriacko-serbska, która miała być kolejną wojną bałkańską w ciągu kilkunastu tygodni przerodziła się w I wojnę światową.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. a b c Andrzej Chwalba Historia powszechna. Wiek XIX wyd. 2009, s. 411-412
  2. Jan Palmowski Słownik najnowszej historii świata 1900-2007 wyd. 2008, t. 1, s. 108
  3. Georges Duby Atlas historii świata, wydanie polskie 2010, s. 232
  4. Georges Duby Atlas historii świata, wydanie polskie 2010, s. 231
  5. J. H. J. Andriessen I wojna światowa w fotografiach, wyd. pol. 2011, s. 14-15
  6. Georges Duby Atlas historii świata, wydanie polskie 2010, s. 232
  7. Andrzej Chwalba Historia powszechna. Wiek XIX, wyd. 2009, s. 402-405
  8. a b c d Ryszard Wojna Leksykon XX wieku. Najważniejsze wydarzenia, wyd. 2000, s. 35-36
  9. a b c d J. H. J. Andriessen I wojna światowa w fotografiach, wyd. pol. 2011, s. 42-49
  10. a b Andrzej Chwalba Samobójstwo Europy. Wielka wojna 1914-1918 wyd. 2014, s. 29
  11. Theo Aronson Zwaśnieni monarchowie Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910-1918, wyd. polskie 1998, s. 88
  12. For The History Channel. Film dokumentalny: I wojna światowa Śmierć chwały, 1997.
  13. J. H. J. Andriessen I wojna światowa w fotografiach, wyd. pol. 2011, s. 33.
  14. Theo Aronson Zwaśnieni monarchowie Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910-1918, wyd. polskie 1998, s. 101
  15. a b Historia polityczna świata XX wieku. 1901-1945, pod redakcją Marka Bankowicza, wyd. 2004, s. 34-35
  16. David Jordan Historia I wojny światowej. Bałkany, Włochy i Afryka 1914-1918, wyd. 2011, s. 11