Marian Januszajtis-Żegota

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Marian Józef Żegota-Januszajtis
generał Marian Żegota-Januszajtis
generał Marian Żegota-Januszajtis
generał dywizji generał dywizji
Data i miejsce urodzenia 3 kwietnia 1889
Mirów k. Częstochowy
Data i miejsce śmierci 24 marca 1973
Royal Tunbridge Wells
Przebieg służby
Lata służby 1914-1918 (Legiony Polskie)
1918-1947 (Wojsko Polskie)
Stanowiska komendant "Armii Polskiej" i Polskich Drużyn Strzeleckich, d-ca: 2. PP Leg., I Brygady Legionów Polskich, Obozu Warownego „Chełmno”,
12. Dywizji Piechoty
Główne wojny i bitwy I wojna światowa,
wojna polsko-bolszewicka,
II wojna światowa:
Odznaczenia
Znak oficerski „Parasol”
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Niepodległości Krzyż Walecznych (czterokrotnie) Kawaler Legii Honorowej (Francja)

Marian Józef Żegota-Januszajtis (ur. 3 kwietnia 1889 w Mirowie[1] k. Częstochowy, zm. 24 marca 1973[2] w Royal Tunbridge Wells) – inżynier rolnik, polski dowódca wojskowy, komendant "Armii Polskiej" i Polskich Drużyn Strzeleckich (1912–1914), ostatni dowódca I Brygady Legionów Polskich (1916 –1917), generał dywizji Wojska Polskiego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Od 1908 roku studiował na Wydziale Budowy Maszyn Politechniki Lwowskiej, a w latach 1909–1912 na Wydziale Rolno-Lasowym Akademii Rolniczej w Dublanach, gdzie uzyskał dyplom agronoma. Był członkiem i organizatorem polskich organizacji paramilitarnych w zaborze austriackim – m.in. tajnej organizacji narodowej "Zet", brał udział w tworzeniu "Zarzewia", a w latach 1912–1914 był komendantem tajnej organizacji wojskowej "Armia Polska" i jej jawnej formy Polskich Drużyn Strzeleckich we Lwowie. Od 1912 członek Wojskowej Komisji Porozumiewawczej i Skarbu Wojskowego przy Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych.

I wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Tuż przed wybuchem I wojny światowej podporządkował Drużyny Strzeleckie Józefowi Piłsudskiemu i znalazł się w Legionach Polskich. Od sierpnia 1914 roku dowodził batalionem, a potem 2. Pułkiem Piechoty w II Brygadzie Legionów Polskich w Karpatach, na Bukowinie, w Galicji i na Wołyniu. Dzięki talentowi dowódczemu i odwadze szybko awansował: wrzesień 1914 – kapitan, w listopadzie 1914 – major, marzec 1915 – podpułkownik, w listopadzie 1915 – pułkownik.

Był najmłodszym pułkownikiem legionowym – został nim w wieku 26 lat. W lipcu 1916 roku, po odejściu Józefa Piłsudskiego, objął dowództwo I Brygady, sprawował je do kwietnia 1917 r. W latach 1917–1918 był szefem sztabu Inspektoratu Wyszkolenia Polskiej Siły Zbrojnej oraz wicedyrektorem Komisji Wojskowej. Chcąc ratować od rozpadu choćby część wojska, opowiedział się za złożeniem przysięgi na wierność Niemcom i Austro-Węgrom. Faktycznie kierując Komisją Wojskową stworzył zawiązki przyszłego Sztabu Generalnego Wojska Polskiego i Ministerstwa Spraw Wojskowych.

W czasach legionowych Januszajtis blisko się przyjaźnił z Michałem Żymierskim i mecenasem sztuki prof. Jerzym Mycielskim. Żona regenta Zdzisława Lubomirskiego Maria z Branickich bardzo pozytywnie opisała wrażenie, które odniosła przy pierwszym spotkaniu z Januszajtisem z okazji uroczystego obiadu wydanego na cześć legionistów w Warszawie 8 maja 1917 roku, (na którym obecni byli m.in. Żymierski, Sikorski, Berbecki i Nieniewski)[3].

Dwudziestolecie międzywojenne[edytuj | edytuj kod]

Od 1 listopada 1918 r. w Wojsku Polskim. Dowódca Okręgu Generalnego "Białystok" w Łapach i dowódca Grupy "Łapy". Ułatwił tam ewakuację wojsk niemieckich do Prus Wschodnich. Organizator zamachu stanu na rząd Jędrzeja Moraczewskiego przeprowadzonego w nocy z 4 na 5 stycznia 1919 roku, firmowanego przez Eustachego Sapiehę. Mimo początkowego powodzenia zamach po 8 godzinach wygasł, a płk Januszajtis został zawieszony w czynnościach. Po zamachu przeniesiony do rezerwy. 1 lutego 1920 r. powołany do czynnej służby i mianowany dowódcą Obozu Warownego "Chełmno". Od 19 marca 1920 r. do sierpnia 1924 r. dowódca 12. Dywizji Piechoty w Tarnopolu. Dywizją dowodził podczas wojny polsko-bolszewickiej, wyróżniając się w bitwach pod Mikulińcami, Przemyślanami i Lwowem.

22 maja 1920 r. zatwierdzony został w stopniu pułkownika z dniem 1 kwietnia tego roku. 28 lutego 1921 r. Naczelny Wódz mianował go generałem podporucznikiem z dniem 1 kwietnia 1920[4]. 3 maja 1922 r. zweryfikowany został w stopniu generała brygady ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 r.

Po wojnie nadal dowodził 12 Dywizją, aż do sierpnia 1924 roku, kiedy to na prośbę gen. Władysława Sikorskiego objął stanowisko generała-wojewody nowogródzkiego dla zaprowadzenia porządku na tym terenie, nękanym komunistycznymi bandami przenikającymi przez granicę ze wschodu. 1 grudnia 1924 r. awansowany do stopnia generała dywizji ze starszeństwem z 15 sierpnia 1924 r. Dnia 27 sierpnia 1924 roku przeniesiony w stan nieczynny na okres 12 miesięcy bez prawa do poborów[5], co miało związek z mianowaniem na stanowisko wojewody nowogródzkiego. Funkcję wojewody sprawował do 24 sierpnia 1926 r. Do listopada 1929 r. pozostawał w dyspozycji Ministerstwa Spraw Wojskowych. Z dniem 30 listopada 1929 roku przeniesiony w stan spoczynku[6].

Będąc w stanie spoczynku gospodarował na działce wojskowej w osadzie Szyły pod Krzemieńcem jako inżynier rolnik. Stworzył tam wzorową placówkę doświadczalną, uprawiając wiele roślin w Polsce nieznanych i krzyżując różne rasy bydła.

W latach trzydziestych XX w. członek Centralnym Związku Osadników Wojskowych oraz Stronnictwa Narodowego działający na Wołyniu i w Komitecie Głównym w Warszawie. W latach 1936–1939 był członkiem Komitetu Głównego Zarządu Okręgowego Stronnictwa Narodowego we Lwowie.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Ponownie zmobilizowany we wrześniu 1939 r. Zgłosił się jako ochotnik – przydziału nie otrzymał – uczestnik obrony Lwowa, organizator Korpusu Ochotniczego i oddziałów "benzyniarzy" do walki z czołgami niemieckimi. Po zajęciu Lwowa przez Sowietów, był organizatorem podziemnego ruchu oporu związanego ze Stronnictwem Narodowym. Od 22 września 1939 r. stał na czele Polskiej Organizacji Walki o Wolność, zaś od 13 października był komendantem organizacji wojskowej Stronnictwa Narodowego. Aresztowany przez NKWD 27 października 1939 roku, był więziony we Lwowie i na Łubiance w Moskwie, gdzie rozmawiał m.in. z Ławrientijem Berią i Wsiewołodem Mierkułowem na temat ewentualnej przyszłej polsko-sowieckiej współpracy wojskowej w wypadku wojny niemiecko-sowieckiej, której możliwość widział niezależnie od stanowiska rządu emigracyjnego. Sugerował złagodzenie polityki władz radzieckich wobec Polaków i przestrzegał przed zagrożeniem niemieckim[7]. Ławrientij Beria zorganizował w czerwcu 1940 wykład generała dla 150 wyższych oficerów sowieckich o możliwości wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej.

Januszajtis został zwolniony z więzienia po wybuchu wojny z Niemcami, na mocy układu Sikorski-Majski (31 lipca 1941 roku). Za zezwoleniem władz sowieckich zwiedził wiele fabryk, sowchozów i kołchozów, aby zorientować się o istotnym położeniu ZSRR. Rozmawiał z Ilją Erenburgiem, Aleksiejem Tołstojem, wdową po Maksimie Gorkim i innymi osobistościami.

Na wezwanie Władysława Sikorskiego odleciał do Londynu, gdzie od września tego roku został przywrócony do służby (do 1942 r. pozostawał w dyspozycji Naczelnego Wodza). W Londynie przekazał swoje spostrzeżenia na temat potencjału wojennego ZSRR. Krytycznie oceniał układ polsko-sowiecki, ze względu na brak w nim potwierdzenia polskiej granicy wschodniej. To doprowadziło do konfliktu z gen. Sikorskim. Zamiast odegrania czołowej roli, otrzymał podrzędne stanowiska. W latach 1943–1944 był szefem Inspektoratu ds. Zarządu Wojskowego oraz do 1945 r. szefem Biura Ziem Zachodnich i Północnych w Sztabie Głównym w Londynie oraz Przewodniczącym Wojskowego Trybunału Orzekającego do 1947 r.

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Po wojnie pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii. Założył dużą farmę pieczarkarską koło Crawley, którą prowadził do 1956 r. W latach 1947–1955 był członkiem III i IV Rady Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej. Był doradcą prezydenta na uchodźstwie, jednym z założycieli Koła Generałów i Pułkowników, przewodniczącym Instytutu Spraw Zamorskich i Rady Związków Rolników Polskich oraz innych organizacji. W latach 1956–1959 mieszkał w Outwood (hrabstwo Surrey), a w latach 1959–1968 w Londynie. Ostatnie pięć lat spędził w domu syna w Royal Tunbridge Wells w hrabstwie Kent. Pisał pamiętniki, badał najnowsze dzieje Polski, hodował kwiaty i uprawiał warzywa. Zmarł 24 marca 1973 r. w Tunbridge Wells, pochowany na cmentarzu w Crawley obok żony. W listopadzie 1981 roku jego prochy sprowadzono do Polski – spoczęły na Nowym Cmentarzu w Zakopanem w Kwaterze Legionistów.

Miał dwóch synów, zamieszkałych w Anglii: Jerzego – właściciela firmy inżynierskiej i Marka – fotografa artystycznego.

Spuścizna literacka[edytuj | edytuj kod]

Autor Życie moje tak burzliwe..., dwóch opracowań: Zamach 5 stycznia 1919 i Rozmowy z Berią.

Awanse[edytuj | edytuj kod]

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Obecnie dzielnica Częstochowy
  2. Według niektórych źródeł zmarł 7 kwietnia 1973
  3. Pamiętnik...str. 499: "najmilszego zachowałam na koniec, młodego brygadiera Januszajtisa. Z krwi Litwin, rodem z Częstochowy – niskie ma czoło, jasne włosy i oczy dobrego syna. Chciało by się go po głowie głaskać – a to bohater ożeniony z bohaterką. Echa jego sławy wplatają się w Karpatach w orle gniazda. Może trochę pewien siebie – ale pełen przyszłości".
  4. Dziennik Personalny M.S.Wojsk. Nr 11 z 19.03.1921 r.
  5. Dziennik Personalny MSWojsk. Nr 90 z 05.09.1924 r.
  6. Dziennik Personalny MSWojsk. Nr 17 z 16.11.1929 r.
  7. Stanisław Jaczyński. "Willa szczęścia" w Małachówce. Próby pozyskania przez NKWD oficerów polskich do współpracy politycznej i wojskowej (1940-1941). „Przegląd Historyczno-Wojskowy”. 3(236), s. 61-63, 2011. Warszawa. ISSN 1640-6281. 
  8. Dekret Wodza Naczelnego L. 2793 z 26 marca 1921 r. Dziennik Personalny z 1921 r. Nr 13, poz. 412
  9. Order Odrodzenia Polski. Trzechlecie pierwszej kapituły 1921–1924. Warszawa: Prezydium Rady Ministrów, 1926, s. 18.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • T. Kryska Karski, T. Żurakowski – Generałowie Polski Niepodległej, wyd. Editions Spotkania Warszawa 1991
  • Henryk Piotr Kosk: Generalicja polska : popularny słownik biograficzny. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2001. ISBN 83-87103-81-0.
  • Maria Lubomirska, Janusz Pajewski, Aleksandra. Kosicka-Pajewska: Pamiętnik Księżnej Marii Zdzisławowej Lubomirskiej, 1914-1918. Poznań: Wydawn. Poznańskie, 1997. ISBN 83-86138-92-0.
  • Z. Nicman – Życie moje tak burzliwe..., Polska Zbrojna. Magazyn tygodniowy nr 40/156
  • Jacek. Majchrowski, Grzegorz Mazur, Kamil. Stepan: Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej. Warszawa: Polska Oficyna Wydawnicza "BGW", 1994. ISBN 83-7066-569-1.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

  • Radia Wolności, RWE: Rozmowa Pawła Zaremby z gen. Marianem Januszajtisem 1 grudnia 1963 roku (podcasty z RWE (ang.). [dostęp 14 stycznia 2011].