Przejdź do zawartości

Okopy Lubomirskiego w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Plan Warszawy z 1831 z zaznaczoną na czerwono linią okopów Lubomirskiego
Rogatki Marymonckie na rysunku Aleksandra Majerskiego (1818)

Okopy Lubomirskiego[1][2.1], także wał Lubomirskiego[1] – wały ziemne wzniesione wokół Warszawy i na Pradze z rozkazu marszałka wielkiego koronnego Stanisława Lubomirskiego w 1770. Częściowo zastąpiły wał Zygmuntowski usypany w latach 1621–1624.

Historia

[edytuj | edytuj kod]

Wały i okopy „powietrzne”, które miały zatrzymać zarazę („powietrze“) znano już w średniowieczu[3]. Okopy Lubomirskiego powstały jako wały o charakterze kontrolno-sanitarnym. Ich zadaniem było zmniejszenie zagrożenia szerzącą się jesienią 1770 epidemią dżumy poprzez kontrolę osób wjeżdżających do miasta.

5 października 1770 marszałek wielki koronny Stanisław Lubomirski wydał następujące obwołanie[4.1]:

Szerząca się w państwach Rzeczypospolitej morowa zaraza, miejsca nawet odległe nieubezpieczone łatwo zasięgać mogąca, każdemu powszechnym grozi nieszczęściem. Przeto troskliwością obywatelów miejsca tego i chęcią brania się do jak najprędszego ratunku zagrzany z obowiązków Urzędu mego Marszałkowskiego, mając w czułości, by miasto rezydencji JKMci, Warszawa, a w nim umieszczeni obywatele ochroną swoją, ile możności, znajdowali, te najdokładniejsze wynajduję być środki, aby ku tym pewniejszemu i ubezpieczeniu i łatwiejszemu podróżnych i kupców przybywających z miejsc odległych rozeznaniu, towarów zaś i fantów wszelkich rewidowaniu i okurzaniu, a podejrzanych osób niedopuszczeniu, lub kwarantann odprawowaniu, toż miasto okopać, do czego gdy łatwiejsze, ile bez funduszu, nie wynajdują się sposoby, a czas przynaglający i trwoga samychże obywatelów, chętnie do działania tej czynności skłaniających się, prędkiego wymaga uskutecznienia.

Do budowy wału zatrudniono prawdopodobnie dużą liczbę wyrobników, kopaczy warszawskich oraz chłopów pańszczyźnianych z okolic miasta[2.2]. Od nazwiska marszałka zaczął być nazywany okopami Lubomirskiego[5.1].

Na lewym brzegu Wisły wał miał długość 12,8 km[2.1] i otoczył teren o powierzchni 1469 hektarów[2.2]. Ruch odbywał się przez sześć wjazdów, późniejsze rogatki:

Pod naciskiem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego wał w południowej części objął należące do niego nieruchomości (magazyn na Solcu, Ujazdów z prawie całymi Łazienkami, Belweder i folwark Koszyki)[2.1].

Na prawym brzegu trzykilometrowe wały okalały cyrkuł Praga (165 ha): Pragę Biskupią i Książęcą, Skaryszew i Golędzinów. Zostały wzmocnione przed szturmem Pragi w czasie powstania kościuszkowskiego 1794, jednak nie odegrały większej roli w czasie szturmu i rzezi Pragi 4 listopada 1794. Rogatki praskie to:

Epidemia dżumy nie dotarła jednak do Warszawy, gdyż w 1771 zakończyła ją ostra zima[4.2].

Okopy Lubomirskiego na wiele lat wyznaczyły granice rozwoju miasta[7][2.2]. Przyczyniły się także do jego scalenia[2.2] (w tamtym czasie były to Stara i Nowa Warszawa wraz z należącymi do nich gruntami oraz luźno związane ze sobą jurydyki)[5.2]. W 1794 okopy Lubomirskiego zostały wzmocnione dziełami zewnętrznymi i wewnętrznymi, przez co nabrały charakteru militarnego i odegrały pewną rolę w czasie insurekcji kościuszkowskiej (podczas pierwszego oblężenia Warszawy).

Wał został odnowiony w 1825 jako wał celny z przesunięciem z ulicy Koszykowej na ul. Nowowiejską. Uległy likwidacji w 1875, po zniesieniu opłat od wwozu towarów do miasta[8]. W ich linii wytyczono nowe ulice: Polną, Towarową i Okopową[8]. Okopy Lubomirskiego wyznaczały jednak na znacznej długości granice Warszawy aż do kwietnia 1916, kiedy to na podstawie rozporządzenia generała-gubernatora Hansa von Beselera do miasta przyłączono znaczne tereny na przedmieściach.

Okopy we współczesnym nazewnictwie Warszawy

[edytuj | edytuj kod]
  • Od Okopów Lubomirskiego pochodzi nazwa ulicy Przyokopowej (pierwotna nazwa Przy Okopach)[9].

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. 1 2 Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 569. ISBN 83-01-08836-2.
  2. Eugeniusz Szwankowski: Warszawa. Rozwój urbanistyczny i architektoniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwa Techniczne, 1952.
    1. 1 2 3 S. 121.
    2. 1 2 3 4 S. 122.
  3. ↑ Andrzej Karpiński: Biedota miejska wobec klęsk żywiołowych [w: Rocznik Warszawski XVI]. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1981, s. 90. ISBN 83-06-00441-8.
  4. Anna Berdecka, Irena Turnau: Życie codzienne w Warszawie okresu Oświecenia. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1969.
    1. ↑ S. 238–239.
    2. ↑ S. 239.
  5. Andrzej Zahorski: Warszawa za Sasów i Stanisława Augusta. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1970.
    1. ↑ S. 65.
    2. ↑ S. 67–68.
  6. ↑ Daniela Kosacka: Północna Warszawa w XVIII wieku. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 134.
  7. ↑ Jan Stanisław Bystroń: Warszawa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1977, s. 109.
  8. 1 2 Stefan Kieniewicz: Warszawa w latach 1795–1914. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1976, s. 181.
  9. ↑ Eugeniusz Szwankowski: Ulice i place Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 171.

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Okopy_Lubomirskiego_w_Warszawie&oldid=79689242”