Kukurydza zwyczajna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kukurydza zwyczajna
Kukurydza zwyczajna: zdjęcie
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd wiechlinowce
Rodzina wiechlinowate
Rodzaj kukurydza
Gatunek kukurydza zwyczajna
Nazwa systematyczna
Zea mays L.
Sp. pl. 2:971. 1753

Kukurydza zwyczajna (Zea mays) – gatunek rośliny jednorocznej z rodziny wiechlinowatych. Roślina ciepło i światłolubna.[2] Należy do zbóż. Pochodzi z Meksyku. Nie występuje w formie dzikiej. Największymi producentami są Stany Zjednoczone, Chiny i Brazylia.

Historia[edytuj]

Pierwsze sposoby korzystania z kukurydzy opisał Krzysztof Kolumb, on też jest odpowiedzialny za jej nazwę "mais". Do Europy dotarła najprawdopodobniej pod koniec XV wieku. Kukurydza jeszcze przed odkryciem Ameryki była powszechnie uprawiana na terenie obu Ameryk. Badania dowiodły, że uprawy kukurydzy na płaskowyżu meksykańskim istniały już 5000 lat p.n.e.[3]

Morfologia[edytuj]

Pokrój
O wzniesionym, pojedynczym źdźble, wysokości 0,5 do 2,5 m – zależnie od odmiany (w tropikach nawet do 6 m).
Łodyga
W węzłach pełna, międzywęźla wypełnione gąbczastym rdzeniem. W wilgotniejszym klimacie niektóre odmiany w węzłach tworzą przybyszowe korzenie podporowe.
Liście
Skrętoległe, sfalowane, o szerokiej blaszce i krótkim języczku, z wierzchu lekko omszone, pojedynczo wyrastające z węzła.
Kwiaty
Roślina jednopienna i wiatropylna (anemogamia). Kwiatostany kwiatów męskich w postaci wiechy złożonej o długości 10 do 40 cm są osadzone na wierzchołkach źdźbeł. Wiecha składa się z licznych, dwukwiatowych kłosków osadzony parami, spiralnie, na osi kwiatostanowej. W kwiecie trzy pręciki z pylnikami zawierającymi do 2500 ziaren pyłku. Kwiatostany żeńskie osadzone na skróconych pędach bocznych przekształconych w osadki tworzące kolby stojące pojedynczo w pachwinach liści, okryte pochwami liściowymi. Kłoski kolby są dwukwiatowe, z których jeden ma normalnie rozwinięty słupek z bardzo długim znamieniem (nawet do 70 cm), drugi jest szczątkowy, niezdolny do zapłodnienia i tworzenia nasion. Masa kwitnącej kolby waha się od 40 do 500 g.
Owoc
Ziarniak o bardzo zmiennym kształcie i ubarwieniu zależnym od odmiany (patrz zdjęcie). Dojrzałe od koloru białego poprzez żółty, pomarańczowy, brunatny do ciemnofioletowego.
System korzeniowy
Wiązkowy, sięgający od 100 do 200 cm w głąb gleby. Niektóre odmiany wydzielają do gleby substancje zapachowe wabiące maleńkie nicienie, a te zabijają larwy szkodników – stonkę kukurydzianą.
Kwitnąca kolba kukurydzy cukrowej

Systematyka[edytuj]

W obrębie gatunku wyróżnia się 4 podgatunki i bardzo liczne odmiany uprawne i ich grupy.

Podgatunki[4]:

  • Zea mays L. subsp. huehuetenangensis (H. H. Iltis & Doebley) Doebley
  • Zea mays L. subsp. mays
  • Zea mays L. subsp. mexicana (Schrad.) H. H. Iltis
  • Zea mays L. subsp. parviglumis H. H. Iltis & Doebley

Grupy odmian uprawnych[5]:

  • Zea mays L. subsp. mays Grupa Amylacea
  • Zea mays L. subsp. mays Grupa Everta – kukurydza pękająca
  • Zea mays L. subsp. mays Grupa Indentata – kukurydza koński ząb – owoce tworzą ziarna spłaszczone, o wydłużonym kształcie z wgłębieniem na wierzchołku. Zaletą odmiany jest tworzenie bardzo dużej ilości masy zielonej, która w postaci zielonki, kiszonki oraz zmielonego suszu jest bardzo cenną paszą dla bydła i trzody.
  • Zea mays L. subsp. mays Grupa Indurata – kukurydza twarda (kukurydza zwykła) – wyróżnia się odmiany drobno- i gruboziarniste. Ziarna mają gładkie, głównie o barwie żółtopomarańczowej i szklistym przełomie. Ziarno w postaci śrutowanej jest jedną z najcenniejszych pasz dla tuczników. Jednocześnie służy do produkcji mąk i kasz.
  • Zea mays L. subsp. mays Grupa Saccharata – kukurydza cukrowa – Ziarno pomarszczone, wewnątrz szkliste. Najczęściej wykorzystywana jako warzywo do produkcji mrożonek i konserw.
Kolby różnych odmian
Łan kukurydzy

Zastosowanie[edytuj]

Roślina lecznicza
  • Surowiec zielarski: Znamię kukurydzy – Stigma Maydis, skrobia kukurydziana – Amylum Maydis
  • Działanie: znamiona kukurydzy stosuje się jako lek moczopędny oraz w pewnym stopniu przeciwzapalny i rozkurczowy w przypadku trudności w oddawaniu moczu. W zapaleniu miedniczek nerkowych i pęcherza oraz w obrzękach wywołanych niewydolnością krążenia i nerek. Stosuje się je również jako lek żółciopędny i pomocniczo w zapaleniu wątroby[6]. Skrobia jest stosowana jako środek pomocniczy w produkcji preparatów farmaceutycznych[7].

Kukurydza jest źródłem witamin A,C,D,E oraz L, ponadto zawiera witaminy z grupy B kwas foliowy i niacynę. Oprócz witamin kukurydza zawiera pierwiastki takie jak magnez, wapń, selen, cynk, potas, żelazo, miedź, fosfor czy jod. Ziarna nie zawierają glutenu[8].

Sztuka kulinarna

Nasiona mogą być spożywane po ugotowaniu lub uprażeniu (ang. popcorn). Stanowi istotny składnik kuchni meksykańskiej. Wykorzystywana jest do produkcji mrożonek i konserw, a także kukurydzianych płatków śniadaniowych.

Z kukurydzy pozyskuje się także olej kukurydziany.

Uprawa[edytuj]

Roślina uprawna – cechuje ją duża wydajność i wartość pokarmowa. W krajach słabo rozwiniętych jest podstawą wyżywienia, w krajach wysoko rozwiniętych – stosowana jest głównie jako pasza dla zwierząt gospodarskich.

Idealne warunki dla rozwoju rośliny zapewnia klimat podzwrotnikowy, dobrze adaptuje się również w klimacie umiarkowanym.

Termin siewu kukurydzy w warunkach klimatycznych Polski przypada na okres od 20 kwietnia do 5 maja. Kukurydza może być uprawiana po sobie, źle reaguje na stanowiska zbierane wcześniej ciężkim sprzętem mechanicznym, ponieważ ziemia jest zbita np. po burakach cukrowych. Zabiegi gleby na wiosnę należy ograniczyć do minimum (jeden przejazd agregatem uprawnym, głębokość 5-7 cm ), orka zimowa około 30 cm[9].

Odmiany kukurydzy różnią się wczesnością dojrzewania. Przyjęto system cyfrowych oznaczeń grup wczesności zwanych liczbami FAO[10]:

  • Do FAO 190 - odmiany bardzo wczesne
  • FAO 200-220 - odmiany wczesne
  • FAO 230-240 - odmiany średnio wczesne
  • FAO 250-290 - odmiany średnio późne
  • FAO 300 i powyżej - odmiany późne
Najwięksi producenci kukurydzy (2012)[11]
(w milionach ton)
 Stany Zjednoczone 273,8
 Chiny 208,3
 Brazylia 71,3
 Argentyna 25,7
 Meksyk 22,1
 Indie 21,1
 Ukraina 21,0
 Indonezja 19,4
 Francja 15,6
 Południowa Afryka 12,5
Łącznie na świecie 690,7 mln ton

Produkcja kukurydzy w Polsce[edytuj]

W latach 1961-1974 uprawiano w Polsce kukurydzę na niewielką skalę. Przeciętna produkcja wynosiła 15,5 tysięcy ton. Od roku 1975 (a zwłaszcza od 1988 r.) notuje się dynamiczny wzrost plonów przedzielany okresami względnej stagnacji. W 2012 r. produkcja sięgnęła 4 miliony ton, co czyni kukurydzę jednym z najważniejszych zbóż w Polsce[12].

Produkcja kukurydzy w Polsce w latach 1961-2012. Źródło - Faostat

Choroby[edytuj]

Niedobór fosforu, objawy w postaci fioletowych przebarwień na młodych roślinach

Zbyt częste uprawianie kukurydzy na tym samym polu sprzyja rozwojowi szkodników i pojawianiu się chorób[13]. Do częstych przypadków należą:

  • Zgorzel siewek - choroba powodowana jest przez grzyby pozostające w resztkach pożniwnych w materiale nasiewnym i glebie. Objawia się poprzez żółknięcie oraz brunatnienie występujące na korzeniach i podstawie łodyg.
  • Zgnilizna korzeni i zgorzel podstawy łodygi - obecnie jedna z najpowszechniejszych chorób tego gatunku w Polsce. Zarodniki choroby znajdujące się w glebie rozpryskiwane są przez deszcz na łodygi i liście. Zakażenie najczęściej powoduje działalność szkodników takich jak mszyce i wciornastki. Objawami są żółknięcie oraz brunatnienie występujące na korzeniach i podstawie łodyg. Uszkodzenia te prowadzą do zamierania roślin i przerzedzania łanu.
  • Fuzarioza kolb kukurydzy - schorzenie opanowujące górne części roślin. Silnie porażona kukurydza pęka oraz zmienia się jej barwa na różowoczerwoną, czerwonobrązową.
  • Drobna plamistość liści kukurydzy - grzybiczna choroba występująca w całej Polsce. Objawia się małymi plamkami (o średnicy 1-4 mm) z czerwonobrunatną obwódką. Początkowo plamy są pojedyncze, a następnie zlewają się ze sobą, atakując znaczną część powierzchni liści, pochwy i liści okrywających kolby.
  • Głownia guzowata kukurydzy - kolejna choroba powodowana przez grzyby. Jej rozwojowi sprzyja ciepła i deszczowa pogoda w okresie letnim. Kolby zaatakowane przez głownię nie wytwarzają ziarna.

Ochrona polega głównie na zaprawianiu ziarna przed siewem, przestrzeganiu zasad prawidłowej agrotechniki, rezygnacji z uprawy kukurydzy po kukurydzy i wysiewaniu mieszańców odpornych na choroby[14].

U nowoczesnych odmian kukurydzy liście i łodygi pozostają zielone aż do pełnej dojrzałości, dłużej asymilują i mają większą odporność na fuzariozę (przedwczesne zasychanie łodyg i wylęganie).[15].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2011-01-16].
  2. K.K. Felczyński K.K., Kukurydza, Karczoch, Kadr, 29 stycznia 2016.
  3. H.H. Hobhouse H.H., Ziarna zmian. Sześć roślin, które zmieniły oblicze świata., 29 stycznia 2016.
  4. Takson: Zea mays (ang.). W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2011-01-16].
  5. Sorting Zea mays (ang.). W: Multilingual Multiscript Plant Names Database [on-line]. [dostęp 2011-01-16].
  6. Ożarowski A., Jaroniewski W. "Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie".
  7. Stanisław Kohlmünzer: Farmakognozja: podręcznik dla studentów farmacji. Wyd. V unowocześnione. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2003, s. 669. ISBN 8320028469.
  8. E.E. Kunicki E.E., Kukurydza na działce, 29 stycznia 2016.
  9. MariaM. Walerowska MariaM., Kukurydza w mistrzowskiej uprawie, 29 stycznia 2016.
  10. AndrzejA. Zaliwski AndrzejA., TadeuszT. Górski TadeuszT., PRAWDOPODOBIEŃSTWO DOJRZEWANIA KUKURYDZY, 29 stycznia 2016.
  11. FOOD AND AGRICULTURE ORGANIZATION OF THE UNITED NATIONS: FAOstat (ang.). [dostęp 2011-02-28].
  12. FAOSTAT (ang.). [dostęp 2014-05-20].
  13. http://www.ihar.edu.pl/zagrozeniaochrona.php
  14. http://www.kpodr.pl/index.php/produkcja-rolinna/39-zboa/143-choroby-i-szkodniki-w-kukurydzy
  15. JaniakJ. Waldemar JaniakJ., Nowe odmiany kukurydzy 2015, 29 stycznia 2016.