Stowarzyszenie Sędziów Polskich „Iustitia”

Stowarzyszenie Sędziów Polskich „Iustitia”

Państwo	Polska
Siedziba	Warszawa
Data założenia	7 lipca 1990
Zasięg	ogólnopolski
Prezes	Bartłomiej Przymusiński
Członkowie	Ok. 3600
Nr KRS	0000090038
Data rejestracji	2002
brak współrzędnych
Strona internetowa

Afisz Stowarzyszenia Sędziów Polskich „Iustitia” przed budynkiem Sądu Najwyższego w Warszawie wzywający do przywrócenia do orzekania sędziów Igora Tuleyi i Pawła Juszczyszyna

Stowarzyszenie Sędziów Polskich „Iustitia” – największe polskie stowarzyszenie zawodowe sędziów. Skupia ponad 3600 sędziów. Stowarzyszenie deklaruje się jako niezależne, apolityczne i samorządne. Zgodnie ze statutem, celami stowarzyszenia jest dbanie o niezależność sądów i niezawisłość sędziowską, reprezentowanie interesów środowiska sędziowskiego, realizacja zasad demokratycznego państwa prawnego, praw człowieka i wolności obywatelskich oraz kształtowanie opinii publicznej i współuczestniczenie w pracach legislacyjnych.

Wraz z polskim oddziałem wydawnictwa C.H. Beck Stowarzyszenie wydaje kwartalnik „Iustitia”.

„Iustitia” jest członkiem międzynarodowych organizacji sędziowskich:

• Światowej Unii Sędziów (IAJ) (International Association of Judges – Union Internationale des Magistrats), (od roku 2000)
• Europejskiej Unii Sędziów (EAJ)
• Stowarzyszenia „Europejscy Sędziowie i Prokuratorzy dla Demokracji i Wolności” (Magistrats Européens pour la Démocratie et les Libertés – MEDEL) (od roku 1993) (przedstawicielka Iustitii sędzia Monika Frąckowiak pełni funkcję członka zarządu tego stowarzyszenia)

W 2016 stanowisko prezesa objął dr hab. Krystian Markiewicz, sędzia Sądu Okręgowego w Katowicach i profesor nadzwyczajny Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego. Markiewicz kierował Stowarzyszeniem do 2025 r.; w marcu 2026 został wybrany przez Sejm na sędziego Trybunału Konstytucyjnego. Od 2025 r. prezesem Stowarzyszenia jest sędzia Bartłomiej Przymusiński.

Wśród członków Stowarzyszenia znajdują się sędziowie aktywni publicznie w kontekście sporu o reformę sądownictwa w Polsce po 2015 r., m.in. Igor Tuleya, Paweł Juszczyszyn i Piotr Gąciarek. Członkiem Stowarzyszenia jest również prof. Małgorzata Gersdorf, była Pierwsza Prezes Sądu Najwyższego. Wobec części sędziów związanych z Iustitią Rzecznicy Dyscyplinarni Sędziów Sądów Powszechnych wszczęli postępowania dyscyplinarne (zob. postępowania dyscyplinarne).

Historia powstania oraz działalność przed rokiem 2015

„Iustitia” założona została wiosną 1990 pod nazwą: Stowarzyszenie Sędziów Orzekających „Iustitia” przez grupę sędziów z Warszawy i Trójmiasta. Pierwszym prezesem – wówczas przewodniczącą – została sędzia Sądu Najwyższego Maria Teresa Romer, autorka nazwy „Iustitia”. Początkowo stowarzyszenie było organizacją jednolitą, później zaczęło tworzyć oddziały, zwłaszcza pod koniec lat 90. XX wieku, gdy nastąpił jego rozwój i obszar działania rozszerzył się na całą Polskę.

Przez pierwszych kilka lat funkcjonowania finansowanie Stowarzyszenia zapewniały amerykańskie dotacje. Amerykańskie stowarzyszenie prawników American Bar Association, utworzyło agendę pod nazwą Central and East European Law Initiative (CEELI), mającą na celu wspomaganie krajów wyzwolonych spod komunistycznego panowania w ich dążeniu do praworządności i demokracji.

Największym programem szkoleniowym „Iustitii” był przeprowadzony w latach 1998–1999 cykl szkoleń sędziów związany z wejściem w życie od 1 września 1998 r. nowych kodeksów karnych, prowadzony przy wsparciu Departamentu Stanu USA. „Iustitia” zorganizowała wtedy szkolenia dla niemal wszystkich polskich sędziów orzekających w sprawach karnych.

W 1998, w wyniku uchwalenia nowego statutu, organizacja zmieniła nazwę na Stowarzyszenie Sędziów Polskich „Iustitia” i przyjęła strukturę federacyjną (poszczególne oddziały samodzielnie realizują cele stowarzyszenia, niesprzecznie z decyzjami jego władz i mogą posiadać osobowość prawną). Najwyższą władzą jest zebranie delegatów wybieranych w oddziałach (wcześniej było nią walne zebranie członków), a tytuł przewodniczącego zmieniono na tytuł prezesa.

W 2010 stowarzyszenie zgłaszało propozycję do nowelizacji ustawy aby wybór sędziów do Trybunału Konstytucyjnego nie odbywał się drogą polityczną.

W 2012 roku Stowarzyszenie sprzeciwiało się reformie ministra Jarosława Gowina polegającej na zniesieniu 79 sądów. „Iustitia” wzięła udział w manifestacji w marcu 2012 r., a po jej wprowadzeniu angażowała się w działania zmierzające do reaktywacji sądów zniesionych. Po trzech latach od reformy przywrócono 76 sądów, zniesione pozostały tylko trzy najmniejsze.

Byli prezesi Stowarzyszenia:

• Sędzia SN Maria Teresa Romer (lipiec 1990 – czerwiec 2008)
• Sędzia NSA Irena Kamińska (październik 2008 – listopad 2009).
• Sędzia SSO w Szczecinie Maciej Strączyński (luty 2010 – kwiecień 2016)

Członkostwo oraz struktura organizacyjna

Członkami Stowarzyszenia mogą być tylko sędziowie polskich sądów powszechnych, administracyjnych, wojskowych i Sądu Najwyższego, w tym sędziowie w stanie spoczynku. Sędzia składając podpisaną deklarację członkowską automatycznie zostaje członkiem stowarzyszenia bez jakiejkolwiek procedury przyjmowania. Odejście ze służby bez względu na jego przyczynę oznacza utratę członkostwa.

Władze:

• zebranie delegatów odbywające się nie rzadziej niż raz w roku;
• zarząd wybierany przez zebranie delegatów na 3-letnią kadencję (7-10 członków),
• komisja rewizyjna (3-osobowa)

Poza oddziałami w „Iustitii” funkcjonuje osiem zespołów programowych (tematycznych): informacyjny, prawa cywilnego, prawa karnego, międzynarodowy, monitorowania postępowań immunitetowych i dyscyplinarnych, szkoleniowy, statutowy oraz organizacji sądownictwa.

Działalność w latach 2015–2023

W grudniu 2015 w związku ze zmianami w Trybunale Konstytucyjnym, które zapoczątkowały wielomiesięczny kryzys wokół Trybunału, Stowarzyszenie wydało uchwałę wyrażającą sprzeciw wobec poselskiego projektu ustawy z 16.12.2015 o zmianie ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. Zdaniem Iustitii ustawa prowadziła do paraliżu Trybunału, i co za tym idzie naruszenia art. 10 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zgodnie z którym ustrój Rzeczypospolitej Polskiej opiera się na podziale i równowadze władz. Jednocześnie Stowarzyszenie zaapelowało do Prezydenta RP Andrzeja Dudy o powstrzymanie się od przyjęcia ślubowania od osób wybranych przez Sejm 2 grudnia 2015 na stanowiska sędziów Trybunału Konstytucyjnego do czasu rozstrzygnięcia przez Trybunał skarg dotyczących zgodności z Konstytucją RP wspomnianej wyżej ustawy.

„Iustitia” zorganizowała 3 września 2016 w Warszawie Nadzwyczajny Kongres Sędziów Polskich, w którym wzięło udział ponad 1000 sędziów z całej Polski. Wśród postulatów Kongresu znalazło się przekazanie nadzoru administracyjnego nad sądami powszechnymi w miejsce organu politycznego – Ministra Sprawiedliwości Pierwszemu Prezesowi Sądu Najwyższego, apel o poszanowanie wyroków Trybunału Konstytucyjnego i ich publikowanie oraz postulat powołania ogólnopolskiego organu samorządu sędziowskiego, a także ograniczenia roli czynnika politycznego przy powoływaniu sędziów, w tym sędziów Trybunału Konstytucyjnego.

Kongres podjął również uchwałę solidarnościową z sędziami tureckimi represjonowanymi po próbie zamachu stanu w 2016 r. Iustitia w kolejnych latach wielokrotnie poruszała tę kwestię w uchwałach i wystąpieniach publicznych.

W marcu 2017 SSP „Iustitia” przedstawiło projekt ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa. Projekt zakładał zwiększenie wpływu obywateli (a nie polityków) na skład Krajowej Rady Sądownictwa, reprezentację w Radzie sędziów wszystkich szczebli oraz proces wyboru do Rady połączony z publicznym wysłuchaniem kandydatów.

W kontekście trwającego sporu wokół Trybunału Konstytucyjnego i zapowiadanych dalszych zmian w sądownictwie SSP „Iustitia" wraz z Naczelną Radą Adwokacką i Krajową Izbą Radców Prawnych zorganizowało 20 maja 2017 r. Kongres Prawników Polskich w Katowicach. W trakcie tego Kongresu powstała Społeczna Komisja Kodyfikacyjna, która podjęła prace nad usprawnieniem procedur sądowych. Wyniki prac tej Komisji zostały przedstawione na Drugim Kongresie Prawników Polskich, który odbył się 1 czerwca 2019 w Poznaniu.

W lipcu 2017 do Sejmu wpłynęły projekty ustaw zakładające m.in. obniżenie wieku przejścia w stan spoczynku sędziów Sądu Najwyższego, zmianę trybu wyboru sędziowskich członków Krajowej Rady Sądownictwa oraz rozszerzenie uprawnień Ministra Sprawiedliwości w zakresie powoływania i odwoływania prezesów sądów powszechnych. Rząd uzasadniał reformy potrzebą usprawnienia funkcjonowania sądów, zwiększenia ich rozliczalności wobec obywateli oraz demokratyzacji wyboru członków KRS. Projekty wywołały spór polityczny i prawny (kryzys wokół Sądu Najwyższego). W związku ze zgłoszonymi, a następnie uchwalonymi przez większość sejmową ustawami Stowarzyszenie zaapelowało 16 lipca 2017 o udział w protestach pod hasłem „Łańcuch światła" przed budynkami sądów. Demonstracje odbyły się w wielu miastach Polski. 24 lipca 2017 Prezydent RP zawetował ustawę o Sądzie Najwyższym i ustawę o Krajowej Radzie Sądownictwa.

Po wejściu w życie zmienionej ustawy o ustroju sądów powszechnych Minister Sprawiedliwości skorzystał z nowych uprawnień i w krótkim czasie odwołał 158 prezesów i wiceprezesów sądów. Po uchwaleniu nowych ustaw Sejm wybrał sędziowskich członków Krajowej Rady Sądownictwa w trybie głosowania parlamentarnego, zastępując dotychczasowy tryb wyboru przez środowisko sędziowskie. Ustawa o Sądzie Najwyższym obniżyła wiek przechodzenia w stan spoczynku do 65 lat, co objęło część urzędujących sędziów SN; przepis ten został następnie uchylony w wyniku orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości UE. Jednocześnie powołano dwie nowe izby Sądu Najwyższego: Izbę Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych oraz Izbę Dyscyplinarną. Stworzono dodatkowo nowy system dyscyplinarny dla sędziów i przedstawicieli innych zawodów prawniczych.

SSP „Iustitia” postanowiła dokumentować działania Rzecznika Dyscyplinarnego Sędziów Sądów Powszechnych Piotra Schaba oraz jego zastępców Michała Lasoty i Przemysława W. Radzika. Zostały przedstawione w raporcie „Iustitii” „Sędziowie pod presją” wydanym w lipcu 2019.

Zarząd Stowarzyszenia wypowiedział się negatywnie o postanowieniach tzw. ustawy dyscyplinującej, czyli ustawie z dnia 20 grudnia 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw.

Postępowania dyscyplinarne wobec sędziów Iustitii

Piotr Gąciarek przemawiający na demonstracji pod hasłem „Żądamy przywrócenia niezależnych sędziow” w lutym 2022.

W latach 2017–2023 Rzecznicy Dyscyplinarni Sędziów Sądów Powszechnych wszczęli postępowania dyscyplinarne wobec wielu członków Stowarzyszenia. Iustitia udokumentowała te przypadki w raporcie „Sędziowie pod presją" (2019).

Prezesowi Iustitii – prof. Krystianowi Markiewiczowi Rzecznik Dyscyplinarny Przemysław Radzik postawił 55 zarzutów dyscyplinarnych – za jedno pismo, które rozesłał do 55 osób. Prezes, ale również inni członkowie stowarzyszenia, zdecydowali nie stawiać się na wezwania Rzecznika, uznając je za pozbawione podstaw prawnych.

W raporcie „Sędziowie pod presją" (2019) Stowarzyszenie podzieliło postępowania dyscyplinarne wobec swoich członków na trzy kategorie:

• postępowania związane z wypowiedziami publicznymi sędziów dotyczącymi reform sądownictwa (m.in. Krystian Markiewicz, Igor Tuleya, Bartłomiej Przymusiński, Piotr Gąciarek, Dariusz Mazur),

• postępowania związane z działalnością edukacyjną sędziów (m.in. Olimpia Barańska-Małuszek, Monika Frąckowiak, Arkadiusz Krupa),

• postępowania związane ze stosowaniem prawa unijnego, w szczególności z badaniem statusu sędziów powołanych z udziałem KRS po 2018 r. (m.in. Paweł Juszczyszyn).

Rzecznik Dyscyplinarny Sędziów Sądów Powszechnych Piotr Schab wskazywał, że postępowania te dotyczyły przekroczenia granic dozwolonej wypowiedzi publicznej sędziego lub naruszeń obowiązków służbowych, a nie samej przynależności do stowarzyszenia.

Po zmianie rządu w 2024 roku minister sprawiedliwości Adam Bodnar powołał rzeczników dyscyplinarnych ad hoc, którzy wszczęli postępowania dyscyplinarne wobec samych rzeczników Schaba, Radzika i Lasoty. W kwietniu 2025 minister odwołał Przemysława Radzika z funkcji zastępcy rzecznika dyscyplinarnego. Schab, Radzik i Lasota odmawiali rozpatrywania przydzielonych im spraw, a wobec wszystkich trzech toczyły się postępowania dyscyplinarne i prokuratorskie. Postępowania dyscyplinarne wszczęte wcześniej wobec członków Iustitii nie zostały formalnie zakończone ze względu na blokowanie dostępu do akt przez dotychczasowych rzeczników.

Afera hejterska (2019)

W sierpniu 2019 portal Onet ujawnił, że wiceminister sprawiedliwości Łukasz Piebiak utrzymywał kontakty z Emilią Sz. (posługującą się pseudonimem „Mała Emi"), która prowadziła w mediach społecznościowych działania mające na celu dyskredytację sędziów krytycznych wobec reform sądownictwa, w tym prezesa Iustitii Krystiana Markiewicza. Piebiak podał się do dymisji. Działania te były koordynowane m.in. za pośrednictwem grupy na komunikatorze WhatsApp, nazywanej „Kasta".

Iustitia złożyła zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa przez osoby związane z grupą „Kasta". Prokuratura skierowała akt oskarżenia przeciwko Emilii Sz..

Działalność od 2024

Po utworzeniu rządu Donalda Tuska w grudniu 2023 Stowarzyszenie przedstawiło pakiet projektów ustaw dotyczących reformy Krajowej Rady Sądownictwa, ustroju sądów powszechnych oraz uregulowania skutków uchwał KRS podjętych w latach 2018–2024. Projekty zakładały przywrócenie wyboru sędziowskich członków KRS przez sędziów (zamiast przez Sejm), odejście od nadzoru administracyjnego Ministra Sprawiedliwości nad sądami powszechnymi oraz uregulowanie statusu sędziów powołanych z udziałem KRS w składzie ukształtowanym na mocy ustawy z 2017 roku (określanych przez krytyków tego trybu jako „neo-sędziowie").

W marcu 2024 na wniosek ministra sprawiedliwości Adama Bodnara premier powołał Komisję Kodyfikacyjną Ustroju Sądownictwa i Prokuratury, na której czele stanął prezes Iustitii Krystian Markiewicz. Zadaniem Komisji było opracowanie projektów regulujących ustrój sądów i prokuratury oraz status sędziów powołanych z udziałem KRS po 2018 roku.

W marcu 2025 Stowarzyszenie skierowało do ministra sprawiedliwości dokument „Sprawne i stabilne sądy. Postulaty /20 działań do 2026 r./", obejmujący propozycje reform organizacyjnych, informatyzacji sądów, zmian płacowych i zwiększenia transparentności.

W lutym 2025 Komisja Kodyfikacyjna przedstawiła ministrowi sprawiedliwości dwa alternatywne projekty ustawy. Pierwszy wariant (tzw. ustawowy) zakładał, że uchwały KRS z lat 2018–2025 dotyczące powołań sędziowskich tracą moc z mocy ustawy, a sędziowie powołani na ich podstawie wracają na poprzednio zajmowane stanowiska; przewidywał zakończenie procesu do 2027 roku. Drugi wariant (tzw. kaeresowy) opierał się na indywidualnej weryfikacji sędziów przez KRS wybraną na nowych zasadach, co wydłużało proces do ok. 2030 roku. Oba warianty wyłączały z weryfikacji ok. 1700 najmłodszych sędziów (byłych asesorów i referendarzy), których status miał zostać potwierdzony z mocy ustawy.

Oba warianty spotkały się z krytyką ze strony sędziów powołanych po 2018 roku. Ogólnopolskie Zrzeszenie Sędziów „Sędziowie RP" zbierało podpisy pod petycją, w której wskazywało, że wszyscy sędziowie powołani po 2017 roku zostali powołani w procedurze zgodnej z Konstytucją, a podważanie ich statusu narusza zasadę stabilności stosunków prawnych i prerogatywy prezydenta. Utworzone w styczniu 2025 Ogólnopolskie Zrzeszenie Sędziów „Aequitas” oceniło projekty Komisji Kodyfikacyjnej jako niekonstytucyjne i sprzeczne z opinią Komisji Weneckiej, wskazując na brak różnicy w sytuacji prawnej poszczególnych grup sędziów powołanych w tym samym trybie. Przedmiotem krytyki ze strony środowisk opozycyjnych i Aequitas stały się również koszty funkcjonowania Komisji Kodyfikacyjnej i tempo jej prac.

W kwietniu 2025 na Zebraniu Delegatów w Rynie nowym prezesem Stowarzyszenia został sędzia Bartłomiej Przymusiński, zastępując Krystiana Markiewicza, który kierował organizacją od 2016 roku. W marcu 2026 Markiewicz został wybrany przez Sejm na sędziego Trybunału Konstytucyjnego.

Oceny i kontrowersje

Zarzuty o działalność polityczną

Krytycy Stowarzyszenia, w tym politycy Zjednoczonej Prawicy oraz część komentatorów prawnych, zarzucają Iustitii prowadzenie działalności faktycznie politycznej, niezgodnej z art. 178 ust. 3 Konstytucji RP, który zakazuje sędziom przynależności do partii politycznych i prowadzenia działalności publicznej niedającej się pogodzić z zasadami niezawisłości sędziowskiej.

W 2023 r. Krajowa Rada Sądownictwa podjęła stanowisko, w którym uznała, że działalność Iustitii „jest typowa dla partii politycznych" i stanowi zagrożenie dla bezstronności sędziów. Stanowisko to zostało wydane przez KRS w składzie wybranym przez Sejm na mocy ustawy z 2017 r., którego konstytucyjność jest kwestionowana przez Sąd Najwyższy i TSUE.

Klub Jagielloński wskazywał, że wybór Krystiana Markiewicza (wieloletniego prezesa Iustitii) na sędziego Trybunału Konstytucyjnego w marcu 2026 r. potwierdza, zdaniem krytyków, zacieranie granicy między działalnością stowarzyszeniową a polityką.

W literaturze naukowej zjawisko aktywizmu sędziowskiego w Polsce po 2015 r. jest analizowane jako „judicial resistance" (opór sędziowski). Badacze wskazują, że mobilizacja sędziów wokół stowarzyszeń takich jak Iustitia stanowi odpowiedź na zagrożenia dla niezależności sądownictwa, ale jednocześnie rodzi pytania o granice dopuszczalnej aktywności publicznej sędziów.

Stanowisko Stowarzyszenia

Iustitia konsekwentnie odrzuca zarzuty o działalność polityczną, wskazując, że obrona niezależności sądów i niezawisłości sędziowskiej mieści się w celach statutowych stowarzyszenia i jest obowiązkiem każdego sędziego wynikającym z Konstytucji. Stowarzyszenie podkreśla, że jego działalność jest wspierana przez międzynarodowe organizacje sędziowskie (IAJ, EAJ, MEDEL) oraz instytucje europejskie, które wielokrotnie wyrażały zaniepokojenie stanem praworządności w Polsce.

Zobacz też

• Stowarzyszenie Prokuratorów „Lex super omnia”
• Stowarzyszenie Sędziów „Themis”

Linki zewnętrzne

• Strona internetowa Stowarzyszenia
• Strona kwartalnika „Iustitia”