Kryzys wokół Trybunału Konstytucyjnego w Polsce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kryzys wokół Trybunału Konstytucyjnego w Polsce
Ilustracja
Siedziba Trybunału Konstytucyjnego w alei J.Ch. Szucha 12a w Warszawie
Kraj  Polska
Miejsca wystąpień Polska
Początek wystąpień 2015
Przyczyny wystąpień Podwójny wybór pięciu sędziów Trybunału Konstytucyjnego przez posłów Sejmu VII i VIII kadencji

Kryzys wokół Trybunału Konstytucyjnego w Polscekryzys ustrojowy, który rozpoczął się w 2015 podwójnym wyborem pięciu sędziów Trybunału Konstytucyjnego (TK) przez posłów Sejmu VII i VIII kadencji.

Od listopada 2015 do grudnia 2016 uchwalono sześć tzw. ustaw naprawczych dotyczących Trybunału Konstytucyjnego przygotowanych przez Prawo i Sprawiedliwość. W trakcie trwania kryzysu doszło do licznych manifestacji zwolenników i przeciwników zmian w TK. Kryzys był też jednym z powodów powstania Komitetu Obrony Demokracji.

Wydarzenia w Polsce były szeroko komentowane przez przedstawicieli innych państw i organizacji międzynarodowych (w szczególności Unii Europejskiej i Rady Europy).

Przebieg[edytuj]

Podwójny wybór sędziów[edytuj]

Wybór sędziów przez Sejm VII kadencji[edytuj]

Na swoim ostatnim posiedzeniu 8 października 2015, Sejm VII kadencji wybrał Romana Hausera, Krzysztofa Ślebzaka, Andrzeja Jakubeckiego (z kadencjami od 7 listopada 2015[1][2][3]), Bronisława Sitka i Andrzeja Sokalę (z kadencjami odpowiednio od 3 i 9 grudnia 2015[4][5]) na sędziów Trybunału Konstytucyjnego[6]. Mieli oni zastąpić pięciu sędziów, których kadencje kończyły się 6 listopada oraz 2 i 8 grudnia 2015[7]. Wyboru dokonano w oparciu o nową ustawę o Trybunale Konstytucyjnym z 25 czerwca 2015[8], która zezwalała m.in. na wybór dwóch sędziów, których kadencje miały rozpocząć się już po ukonstytuowaniu się nowego Sejmu po wyborach parlamentarnych z 25 października 2015. Według posłów Platformy Obywatelskiej celem tej regulacji było zapobieżenie sytuacji, w której Sejm VIII kadencji mógłby nie zdążyć z wyborem nowych sędziów i kadencje straciłyby ciągłość[7]. Według posłów PiS celem wybrania nowych sędziów był jedynie „skok na TK”[9].

Prezydent Andrzej Duda nie odebrał przyrzeczenia od żadnej z wybranych przez Sejm VII kadencji osób[10].

23 października posłowie PiS zaskarżyli ustawę do Trybunału Konstytucyjnego, ale 10 listopada wycofali swój wniosek[11]. 17 listopada 2015 posłowie PO i PSL złożyli własny wniosek o zbadanie zgodności ustawy z konstytucją[12]. Był on podobny do wniosku, który 10 listopada wycofali posłowie PiS[11].

Nowelizacja ustawy o TK z 19 listopada 2015[edytuj]

19 listopada 2015 Sejm VIII kadencji uchwalił nowelizację ustawy o TK, która przewidywała m.in. powtórny wybór sędziów oraz wprowadzenie kadencyjności funkcji prezesa i wiceprezesa TK, a także wygaśnięcie kadencji pełniących w tym czasie te funkcje Andrzeja Rzeplińskiego i Stanisława Biernata. Ustawa została uchwalona przez parlament i następnie podpisana przez prezydenta w ciągu tygodnia od wpłynięcia projektu do Sejmu[13]. Tempo prac legislacyjnych zostało skrytykowane m.in. przez Krajową Radę Sądownictwa[14]. Niezwłocznie po podpisaniu ustawy przez prezydenta, ogłoszono ją w Dzienniku Ustaw z 20 listopada 2015[15]. Ustawa została zaskarżona do Trybunału Konstytucyjnego przez posłów PO, Rzecznika Praw Obywatelskich, Krajową Radę Sądownictwa i Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego[16].

Wybór sędziów przez Sejm VIII kadencji[edytuj]

25 listopada Sejm głosami posłów PiS i Kukiz’15 podjął pięć uchwał „w sprawie stwierdzenia braku mocy prawnej” uchwał o wyborze pięciu sędziów TK przez Sejm poprzedniej kadencji[17][18][19][20][21]. W każdej z nich zwrócił się także do prezydenta o powstrzymanie się od odbioru ślubowania od sędziego wybranego 8 października. Uzasadniając projekty uchwał, Stanisław Piotrowicz podkreślił, że Sejm VII kadencji działając w sprawie wyboru sędziów dopuścił się szeregu uchybień proceduralnych, które należy naprawić, a przyjęcie uchwał nie tylko konwaliduje („uzdrawia”) cały proces powoływania sędziów TK, ale też przerwie trudną sytuację braku obsady pięciu stanowisk sędziowskich[22]. Podkreślił także, że wyborcy do reformowania kraju dali legitymację Prawu i Sprawiedliwości, a „Trybunał Konstytucyjny w mniemaniu posłów Platformy Obywatelskiej miał być organem, który reformowanie kraju uniemożliwi, do czego nie można dopuścić”[22]. W głosowaniu nie wzięli udziału posłowie Platformy Obywatelskiej (poza Tomaszem Lenzem, który głosował przeciw)[23][22].

26 listopada 2015 Sejm wprowadził poprawkę do art. 30 Regulaminu Sejmu, regulującego tryb składania wniosków w sprawie wyboru lub powołania przez Sejm osób na stanowiska państwowe[24]. Zgodnie z przedstawionym uzasadnieniem jej celem było uregulowanie sytuacji nadzwyczajnych m.in. powstania wakatu na stanowisku sędziego TK z powodu niezłożenia ślubowania, rezygnacji z dalszego postępowania w sprawie wyboru lub śmierci[25].

30 listopada Trybunał Konstytucyjny na podstawie Kodeksu postępowania cywilnego wydał jednogłośnie postanowienie o zabezpieczeniu wniosku grupy posłów PO, wzywając Sejm do powstrzymania się od dokonywania czynności zmierzających do wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego do czasu wydania przez Trybunał ostatecznego orzeczenia w sprawie K 34/15 dotyczącej zgodności z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej niektórych przepisów ustawy z 25 czerwca 2015 o Trybunale Konstytucyjnym[26][27]. Sejm nie zastosował się do tego postanowienia[27].

2 grudnia 2015 Sejm VIII kadencji podjął uchwały o wyborze Henryka Ciocha, Lecha Morawskiego, Mariusza Muszyńskiego, Piotra Pszczółkowskiego i Julii Przyłębskiej na sędziów TK[28]. Posłowie PiS, powołując się na ekspertyzy Bogusława Banaszaka, Jarosława Szymanka i Bogumiła Szmulika znajdujące się w posiadaniu Prezydium Sejmu, argumentowali, że wybór sędziów i uchwały podjęte przez Sejm poprzedniej kadencji zostały podjęte z naruszeniem prawa i w związku z tym są nieważne[7][29]. Wskazywali także na próbę zawłaszczenia Trybunału przez Platformę Obywatelską, która ich zdaniem starała się zablokować zmiany w składzie TK, aby utrudnić reformy planowane przez nowy rząd[30]. Wcześniej, 1 grudnia, Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka pozytywnie zaopiniowała wszystkie kandydatury. Przewodniczący komisji Stanisław Piotrowicz nie dopuścił posłów opozycji do dyskusji, nie doszło także do przesłuchania kandydatów[31].

Uchwały o powołaniu pięciu nowych sędziów zostały opublikowane w Monitorze Polskim 2 grudnia 2015 wieczorem, ok. 2 godziny po zakończeniu głosowań przez Sejm[28][32][33][34][35][36]. W uchwałach o wyborze Henryka Ciocha, Lecha Morawskiego i Mariusza Muszyńskiego Sejm nie określił początku ich kadencji[37][38][39], w przypadku Piotra Pszczółkowskiego i Julii Przyłębskiej ich kadencje w tych uchwałach określono odpowiednio na 3 i 9 grudnia 2015[40][41].

Prezydent Andrzej Duda odebrał ślubowanie od pierwszych czterech osób o godz. 0.15 w nocy z 2 na 3 grudnia 2015[42], a od ostatniej z nich 9 grudnia 2015[43][44].

3 grudnia czterej zaprzysiężeni przez prezydenta sędziowie w asyście funkcjonariuszy Biura Ochrony Rządu weszli do siedziby Trybunału Konstytucyjnego w alei J.Ch. Szucha 12a[10]. Zostali wpuszczeni przez straż, a prezes TK Andrzej Rzepliński przydzielił im pokoje[10]. Podjął jednocześnie decyzję, że do czasu wyjaśnienia, czy ich wybór nie nastąpił z naruszeniem prawa, nie będą mieli przydzielanych spraw[10].

Postanowieniem z 7 stycznia 2016 Trybunał Konstytucyjny umorzył, wszczęte na wniosek posłów PO, postępowanie dotyczące pięciu uchwał Sejmu VIII kadencji z 25 listopada 2015 w sprawie stwierdzenia braku mocy prawnej uchwał o wyborze pięciu sędziów TK przez Sejm poprzedniej kadencji oraz pięciu uchwał z 2 grudnia o wyborze na ich miejsce nowych pięciu sędziów. Trybunał uznał, że uchwały Sejmu nie są aktami normatywnymi, tj. nie są wymienione w Konstytucji jako źródło prawa i nie ustanawiają norm prawnych, stąd ich badanie nie znajduje się w jego kompetencji[45].

12 stycznia 2016 prezes TK Andrzej Rzepliński dopuścił do orzekania dwoje sędziów wybranych przez Sejm VIII kadencji: Piotra Pszczółkowskiego i Julię Przyłębską[46].

W niektórych późniejszych publikacjach trójka sędziów wybranych przez Sejm VIII kadencji na miejsca obsadzone przez Sejm VII kadencji zaczęła być określana jako „sędziowie dublerzy”[47].

Wyroki TK z grudnia 2015[edytuj]

Pierwsza strona Dziennika Ustaw z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 34/15 z 3 grudnia 2015

3 grudnia 2015 Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok w sprawie K 34/15 dotyczącej zaskarżonej ustawy z 25 czerwca 2015. TK uznał m.in., że przepis zezwalający na wybór sędziów był zgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim dotyczył sędziów, których kadencja rozpoczynała się w listopadzie 2015 oraz był niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim dotyczył sędziów, których kadencja rozpoczynała się w grudniu 2015[48]. W uzasadnieniu Trybunał stwierdził, że prezydent powinien niezwłocznie przyjąć ślubowanie od trzech legalnie wybranych sędziów. Zdaniem Kancelarii Prezydenta przyjęcie ślubowania stało się niemożliwe, bowiem wszystkie miejsca w Trybunale zostały już obsadzone[49]. Andrzej Duda nie odniósł się do wyroku TK w orędziu wygłoszonym wieczorem 3 grudnia[10]. 9 grudnia 2015 posłowie Platformy Obywatelskiej złożyli w Sejmie projekt uchwały wzywającej Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej do wykonania wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 grudnia 2015 r. oraz odebrania ślubowań od sędziów TK[50].

9 grudnia 2015 Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok w sprawie K 35/15 dotyczącej zaskarżonej ustawy z 19 listopada 2015. TK uznał m.in., że niekonstytucyjne są przepisy o ponownym wyborze sędziów, a także o pozbawieniu funkcji obecnego prezesa i wiceprezesa TK. Jednocześnie Trybunał stwierdził, że tryb pracy nad ustawą nie naruszył przepisów Konstytucji[51][52].

Kwestia publikacji wyroków[edytuj]

Prezes Rady Ministrów Beata Szydło wstrzymała publikację w Dzienniku Ustaw wyroku z 3 grudnia, gdyż w jej ocenie mógł on zostać wydany z „wadami prawnymi” w związku z wydaniem go w pięcioosobowym, a nie dziewięcioosobowym składzie[53]. 10 grudnia 2015 o wyjaśnienia w tej sprawie do prezesa Trybunału Konstytucyjnego wystąpiła szefowa Kancelarii Prezesa Rady Ministrów Beata Kempa, informując o wstrzymaniu publikacji wyroku do czasu ich uzyskania[54]. Był to pierwszy taki przypadek od rozpoczęcia działalności orzeczniczej przez Trybunał Konstytucyjny w 1986[53]. W przesłanej 11 grudnia odpowiedzi prezes TK zwrócił uwagę, że zgodnie z art. 190 ust. 2 Konstytucji ogłaszanie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego jest obowiązkiem konstytucyjnym i podlega wykonaniu niezwłocznie przez organ do tego zobowiązany, którym jest prezes Rady Ministrów, a Konstytucja nie przewiduje w tym zakresie żadnego wyjątku[55].

14 grudnia 2015 Prokuratura Okręgowa w Warszawie wszczęła śledztwo w sprawie niedopełnienia w okresie od dnia 3 grudnia 2015 r. przez funkcjonariuszy publicznych obowiązków wynikających z art. 190 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 3 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych poprzez zaniechanie niezwłocznego ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego, zapadłego w dniu 3 grudnia 2015 r., czym działano na szkodę interesu publicznego (czyn z art. 231 § 1 Kodeksu karnego)[56]. Śledztwo w tej sprawie zostało umorzone 7 stycznia 2016[57]. Z ustaleń stołecznej Prokuratury Okręgowej wynikało, że wyrok pod względem technicznym był gotowy do publikacji 4 grudnia 2015, tj. następnego dnia po przekazaniu go przez prezesa TK do Rządowego Centrum Legislacji, jednak decyzja w przedmiocie jego ogłoszenia miała zostać podjęta indywidualnie przez prezes Rady Ministrów Beatę Szydło. W ocenie Prokuratury wyrok Trybunału Konstytucyjnego od dnia 4 grudnia 2015 r. do dnia 16 grudnia 2015 r., tj. daty w której został ogłoszony, nie był opublikowany z przyczyn leżących po stronie prezes Rady Ministrów, a zwłoka w publikacji wyroku skutkowała stanem zagrożenia dla interesu publicznego. O decyzji o umorzeniu postępowania zadecydował fakt ostatecznego opublikowania wyroku oraz brak możliwości wykazania, że prezes Rady Ministrów nie ogłaszając wyroku w okresie pomiędzy 4 grudnia 2015 r. a 16 grudnia 2015 r. „miała świadomość w postaci pewności lub możliwości, iż działa na szkodę interesu publicznego”[57].

Wyrok w sprawie K 34/15 został opublikowany 16 grudnia 2015[58], a wyrok w sprawie K 35/15 18 grudnia 2015[59].

Nowelizacja ustawy o TK z 22 grudnia 2015[edytuj]

Fragment sentencji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 9 marca 2016 w sprawie nowelizacji ustawy z 22 grudnia 2015 (sygn. akt K 47/15) wyświetlany na elewacji gmachu Kancelarii Prezesa Rady Ministrów przez uczestników pikiety domagających się opublikowania orzeczenia w Dzienniku Ustaw

W reakcji na wyroki Trybunału Konstytucyjnego Klub Parlamentarny Prawo i Sprawiedliwość, dysponujący większością w Sejmie VIII kadencji, rozpoczął prace nad zmianą ustawy o TK[60]. Prezydent Andrzej Duda w telewizyjnym orędziu zapowiedział prace nad reformą Trybunału w ramach Narodowej Rady Rozwoju[61]. Z kolei klub poselski Kukiz’15 zaproponował zmiany w Konstytucji (m.in. zwiększenie liczby sędziów TK z 15 do 18)[62].

Projekt ustawy został wniesiony do Sejmu przez posłów PiS 15 grudnia[63]. Ich zdaniem była ona niezbędna, gdyż zmiany zapowiedziane przez partię rządzącą byłyby blokowane przez Trybunał[64].

22 grudnia 2015 Sejm uchwalił ustawę o zmianie ustawy o TK[63][65]. Poprzedziła to wielogodzinna dyskusja pomiędzy posłami PiS i opozycji podczas posiedzenia Komisji Ustawodawczej[66]. W trakcie posiedzenia, pod nieobecność kilku posłów PiS, opozycja przegłosowała wniosek o odroczenie obrad do 7 stycznia 2016. Głosowanie zostało powtórzone przez przewodniczącego Marka Asta po powrocie posłów PiS na salę na wniosek Stanisława Piotrowicza, który uznał, że wzięli w nim udział posłowie opozycji spoza składu komisji[27]. Sejmowe Biuro Legislacyjne zwracało uwagę, że część poprawek PiS zgłoszonych po pierwszym czytaniu wykracza poza granice projektu, a poszczególne rozwiązania mogą naruszać Konstytucję[66]. Żadna z tych uwag nie została uwzględniona[66]. Przy rozpatrywaniu przez komisję poprawek zgłoszonych w trakcie drugiego czytania na posiedzeniu Sejmu posłom z klubów opozycyjnych ograniczono możliwość zabierania głosu[27]. Ustawą niezwłocznie zajął się następnie Senat, którego Biuro Legislacyjne negatywnie odniosło się to tego projektu. Ostatecznie Senat głosami senatorów PiS uchwalił przyjęcie ustawy bez poprawek w nocy 24 grudnia 2015[67][68].

Nowelizacja stanowi m.in., że TK co do zasady ma orzekać w pełnym składzie, co wymaga udziału co najmniej 13 sędziów[69] (w dotychczasowym stanie prawnym kworum pełnego składu wynosiło 9 sędziów). Orzeczenia wydawane w pełnym składzie muszą zapadać większością 2/3 głosów, podobnie jak uchwały Zgromadzenia Ogólnego[69] (przy czym art. 190 ust. 5 Konstytucji stanowi, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego zapadają większością głosów). Nowelizacja dopuszcza orzekanie w mniejszym składzie (7 lub 3 sędziów) w ściśle określonych wypadkach[69]. Ustawa pozbawia Zgromadzenie Ogólne TK prawa do wygaszania mandatu sędziego TK oraz stanowi, że prawo wszczynania postępowania dyscyplinarnego wobec sędziego TK posiada także prezydent lub minister sprawiedliwości, pod warunkiem, że prezes TK nie uzna wniosku za bezzasadny[70]. Zgodnie ze znowelizowaną ustawą terminy rozpraw muszą być wyznaczane według kolejności wpływu do TK, i mogą się one odbywać nie wcześniej niż po upływie 3 miesięcy od dnia doręczenia uczestnikom postępowania zawiadomienia o ich terminie, a w przypadku spraw orzekanych w pełnym składzie – nie wcześniej niż po upływie 6 miesięcy[69]. Uchylono także przepis, że sędzia Trybunału odpowiada dyscyplinarnie za swoje postępowanie również przed objęciem stanowiska, jeżeli uchybił obowiązkowi piastowanego urzędu państwowego lub okazał się niegodny urzędu sędziego Trybunału[71]. Ustawa nie przewidywała vacatio legis[65][72]. W czasie prac nad ustawą posłowie PiS zrezygnowali m.in. z wykreślenia z ustawy przepisu ustalającego, iż siedziba TK mieści się w Warszawie[27].

Zastrzeżenia wobec zgodności z konstytucją przepisów uchwalonej ustawy sformułowała m.in. Krajowa Rada Sądownictwa[73], Prokurator Generalny[74] i Rzecznik Praw Obywatelskich[75]. Na etapie procedowania tej ustawy negatywne opinie wobec niej formułowały również m.in. Naczelna Rada Adwokacka, Krajowa Rada Radców Prawnych, Helsińska Fundacja Praw Człowieka[76] i Stowarzyszenie Sędziów Polskich „Iustitia”[77].

Krajowa Rada Sądownictwa[73], Krajowa Rada Radców Prawnych[78], Rzecznik Praw Obywatelskich[79], Helsińska Fundacja Praw Człowieka[80] i Sieć Obywatelska Watchdog Polska[81] zaapelowały do prezydenta o skierowanie nowelizacji do Trybunału Konstytucyjnego lub jej zawetowanie.

Prezydent Andrzej Duda podpisał ustawę 28 grudnia 2015. Decyzję tę uzasadnił tym, iż w jego ocenie ustawa ta „przyczynia się do wzmocnienia pozycji i sytuacji Trybunału Konstytucyjnego”[82]. Tego samego dnia została ona opublikowana w Dzienniku Ustaw i weszła w życie[65].

Wyrok TK z 9 marca 2016[edytuj]

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 47/15 z 9 marca 2016
Tablica ustawiona przez Komitet Obrony Demokracji przed gmachem Kancelarii Rady Ministrów pokazująca czas wstrzymywania publikacji w „Dzienniku Ustaw” wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 9 marca 2016
Postanowienie prokuratora Tomasza Kuroszczyka o odmowie wszczęcia śledztwa w sprawie zaniechania ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 marca 2016 w „Dzienniku Ustaw”

Ustawa o TK z 22 grudnia 2015 została zaskarżona do Trybunału Konstytucyjnego przez grupę posłów Platformy Obywatelskiej[83], grupę posłów Nowoczesnej i Polskiego Stronnictwa Ludowego[84], Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego[83], Rzecznika Praw Obywatelskich[84][85] oraz Krajową Radę Sądownictwa[86].

Dyskusję wywołała możliwość orzekania przez TK z pominięciem przepisów zmienionej ustawy[46]. Fundacja im. Stefana Batorego[87], Naczelna Rada Adwokacka[88], Krajowa Rada Radców Prawnych[89] i Helsińska Fundacja Praw Człowieka[90] przedłożyły Trybunałowi Konstytucyjnemu opinie amici curiae, w których uznały ustawę za w całości niekonstytucyjną. Zdaniem pracowników naukowych Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego[91] i Naczelnej Rady Adwokackiej[88], Trybunał mógł orzekać wprost na podstawie przepisów Konstytucji RP, z pominięciem przepisów ustawy nowelizującej. Prokurator generalny Andrzej Seremet w opinii przedstawionej TK uznał ustawę za niezgodną z Konstytucją w 16 punktach[92]. Ta opinia została wycofana 4 marca 2016 przez nowego prokuratora generalnego Zbigniewa Ziobrę[93]. Orzekanie na podstawie przepisów rozpatrywanej ustawy prowadziłoby bowiem do paradoksu. Wyrok stwierdzający niezgodność tejże z Konstytucją (akt prawny niezgodny z Konstytucją jest z nią niezgodny od momentu jego powstania) wydany zostałby na podstawie prawa niezgodnego z Konstytucją, byłby zatem wadliwy. Orzekając na podstawie rozpatrywanej ustawy, można więc wydać jedynie wyrok orzekający zgodność z Ustawą Zasadniczą, co jest sprzeczne z niezawisłością sędziowską i podleganiu sędziów Konstytucji[94].

Prokurator Generalny Zbigniew Ziobro złożył 4 marca wniosek o odroczenie rozprawy, jednak 7 marca skierował do TK pismo, w którym zapowiedział, że tekst orzeczenia Trybunału wydany w „niewłaściwym” składzie lub z naruszeniem procedury nie może zostać opublikowany przez rząd[95].

9 marca 2016 Trybunał w składzie 12 sędziów wydał wyrok w sprawie K 47/15[96]. TK orzekł, że ustawa z 22 grudnia 2015 jest w całości niezgodna z Konstytucją. Zdaniem Trybunału Sejm naruszył m.in. zasadę rozpatrywania projektu ustawy w trzech czytaniach[97][98]. Trybunał wykazał także, na czym polegała niekonstytucyjność poszczególnych przepisów[97]. Uzasadniając wyrok sędzia sprawozdawca Stanisław Biernat podkreślił, że orzeczenia TK są ostateczne i mają moc powszechnie obowiązującą z chwilą ogłoszenia na sali rozpraw, tj. do uchylenia domniemania konstytucyjności zaskarżonej ustawy dochodzi w chwili ogłoszenia wyroku[97]. Zdania odrębne do wyroku zgłosili sędziowie Julia Przyłębska i Piotr Pszczółkowski[96]. W rozprawie nie wzięli udziału przedstawiciele rządu, Sejmu i prokuratora generalnego[93].

Kwestia publikacji wyroku[edytuj]

Premier Beata Szydło zapowiedziała, że wyrok nie zostanie opublikowany, ponieważ jej zdaniem orzekanie z pominięciem przepisów nowej ustawy było naruszeniem procedury[99]. Wyrok w sprawie K 47/15 nazwała „stanowiskiem niektórych sędziów TK”[100]. Minister sprawiedliwości Zbigniew Ziobro ocenił, że „sędziowie TK nieudolnie usiłowali wydać orzeczenie, którego wydać nie mogli”, i nie ma ono mocy prawnej[101]. Uzasadniając odmowę publikacji wyroku powołał się na opinie ośmiu prawników, podzielających zdanie przedstawicieli rządu o niedopuszczalności orzekania przez TK w sprawie K 47/15 bez stosowania przepisów ustawy o TK z 22 grudnia 2015. Podał nazwiska następujących ekspertów: Andrzej Bałaban, Bogusław Banaszak, Genowefa Grabowska, Robert Jastrzębski, Anna Łabno, Mirosław Karpiuk i Bogumił Szmulik[102]. Według wielu komentatorów, w tym Marka Chmaja i Ewy Siedleckiej, tylko niektórzy autorzy tych opinii są specjalistami prawa konstytucyjnego[103].

Przed ogłoszeniem wyroku prawicowy portal WPolityce.pl opublikował jego projekt wraz z uzasadnieniem, twierdząc, że w jego posiadanie weszli posłowie Platformy Obywatelskiej, co wskazywałoby, że był on z nimi konsultowany. Ujawnienie wyroku, do którego mają dostęp wyłącznie sędziowie i ich asystenci, było pierwszym takim przypadkiem w historii Trybunału. Prokurator generalny Zbigniew Ziobro polecił wszcząć śledztwo w tej sprawie. Zawiadomienie do prokuratury złożył również prezes TK. Z kolei posłowie Prawa i Sprawiedliwości złożyli do prokuratora generalnego zawiadomienie o popełnienie przestępstwa przez sędziów TK i możliwością wystąpienia „korupcji sądowo-politycznej”[104].

17 marca 2016 rzecznik praw obywatelskich Adam Bodnar zwrócił się do prezes Rządowego Centrum Legislacji (RCL) Jolanty Rusiniak z prośbą o udzielenie informacji na temat przyczyny nieopublikowania wyroku TK w sprawie K 47/15 z 9 marca 2016 w „Dzienniku Ustaw”, w szczególności o wskazanie podstawy normatywnej odmowy publikacji tego wyroku. W przekazanej odpowiedzi prezes RCL napisała, że nie wydała decyzji o odmowie publikacji, a organem wydającym „Dziennik Ustaw” jest prezes Rady Ministrów[105].

Zawiadomienia w sprawie nieopublikowania wyroku TK złożyło do prokuratury ponad 1700 osób fizycznych, a także stowarzyszenia i fundacje[106].

27 kwietnia 2016 Prokuratura Okręgowa Warszawa-Praga odmówiła wszczęcia śledztwa w sprawie niedopełnienia przez funkcjonariuszy publicznych obowiązków wynikających z art. 190 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej z 2 kwietnia 1997 roku oraz z art. 3 ustawy z 10 lipca 2000 roku o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych poprzez zaniechanie niezwłocznego ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 9 marca 2016 roku[107]. Prokurator okręgowy Paweł Blachowski w uzasadnieniu decyzji napisał, iż w toku postępowania sprawdzającego nie stwierdzono w działaniach Prezesa Rady Ministrów, Ministra-Członka Rady Ministrów oraz prezesa i pracowników Rządowego Centrum Legislacji znamion niedopełnienia obowiązków[108]. Prokuratura uznała także, że rząd ma obowiązek weryfikować legalność orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, jednak bez podania podstawy prawnej[109]. Wcześniej od śledztwa zostali odsunięci prokuratorzy, którzy chcieli rozpocząć dochodzenie w tej sprawie[110]. Spośród kilkunastu zażaleń na niewszczęcie śledztwa, jedno, wniesione przez Helsińską Fundację Praw Człowieka, zostało rozpatrzone pozytywnie. Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia w trzyosobowym składzie uchylił odmowę prokuratury wszczęcia śledztwa w tej sprawie i nakazał jej ponowne zbadanie[111][112]. 15 listopada 2016 Prokuratura Okręgowa Warszawa-Praga wszczęła śledztwo w sprawie nieopublikowania wyroku z 9 marca 2016[113].

W kolejnych wydawanych przez TK wyrokach wybrani z rekomendacji Prawa i Sprawiedliwości sędziowie: Julia Przyłębska, Piotr Pszczółkowski i Zbigniew Jędrzejewski (wybrany w kwietniu 2016) składali zdania odrębne w których stwierdzali, że nie mogły zostać wydane z pominięciem ustawy z dnia 22 grudnia 2015, a wyrok w sprawie K 47/15 nie obowiązuje, gdyż nie został opublikowany[114].

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie swoimi orzeczeniami z 27 maja[115], 30 maja[116], 12 lipca[117], 3 sierpnia[118] i 21 września 2016[119] odrzucił skargi (m.in. przedstawicieli Komitetu Obrony Demokracji[120] i Partii Razem[121]) na bezczynność Beaty Szydło lub Rządowego Centrum Legislacji dotyczącej publikacji wyroku w sprawie K 47/15. Sąd uznał, że sprawa nie podlega kompetencji sądu administracyjnego. 25 kwietnia 2017 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargi kasacyjne od postanowień WSA[122][123].

Wyrok nie został także opublikowany w grudniu 2016, kiedy w „Dzienniku Ustaw” opublikowano 15 zaległych wyroków wydanych przez TK między 27 września a 13 grudnia 2016[124].

W lutym 2017 Prokuratura Okręgowa Warszawa-Praga umorzyła śledztwo w sprawie nieopublikowania przez rząd wyroków TK, w tym wyroku z 9 marca 2016, gdyż jej zdaniem zaniechanie publikacji orzeczeń „było działaniem podyktowanym ochroną interesu publicznego, wyrażającym się w niedopuszczeniu do wprowadzenia do obrotu prawnego rozstrzygnięć sprzecznych z obowiązującym porządkiem prawnym”[125].

Dualizm prawny[edytuj]

7 marca 2016 ukazało się obwieszczenie marszałka Sejmu w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, uwzględniające zmiany w ustawie o Trybunale Konstytucyjnym wprowadzone ustawą z dnia 22 grudnia 2015, którą Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 9 marca 2016 uznał w całości za niezgodną z Konstytucją[126].

Decyzje o włączaniu do baz aktów prawnych niepublikowanego w „Dzienniku Ustaw” wyroku TK z dnia 9 marca 2016 oraz kolejnych orzeczeń niepublikowanych przez rząd wyroków Trybunału, podjęli wydawcy programów prawniczych Lex i Legalis[127].

8 sierpnia 2016 Naczelny Sąd Administracyjny wydał pierwsze orzeczenie, w którym zastosował nieopublikowany ówcześnie wyrok TK z 28 czerwca[128][129].

16 sierpnia 2016 rząd Beaty Szydło opublikował 21 zaległych orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego – 18 w Dzienniku Ustaw i 3 w Monitorze Polskim. Nie dokonano promulgacji 2 wyroków – z 9 marca i 11 sierpnia[130][131].

Wiosną 2017 wyrok został usunięty ze strony internetowej TK i wykasowany z elektronicznego zbioru orzeczeń Trybunału[132][133].

Próby zakończenia kryzysu[edytuj]

Przewodniczący Grzegorz Schetyna podczas akcji nawołującej rząd Beaty Szydło do publikacji orzeczeń TK

31 marca 2016 po raz pierwszy odbył posiedzenie powołany 30 marca 2016 przez marszałka Sejmu Marka Kuchcińskiego Zespół Ekspertów do Spraw Problematyki Trybunału Konstytucyjnego. W skład zespołu weszli: Arkadiusz Adamczyk, Wojciech Arndt, Bogusław Banaszak, Adam Bosiacki, Andrzej Bryk, Paweł Czubik, Andrzej Dziadzio, Jolanta Jabłońska-Bonca, Anna Łabno, Jan Majchrowski (koordynator zespołu), Maciej Marszał, Bogusław Nizieński, Bogdan Szlachta, Bogumił Szmulik i Jarosław Szymanek[134]. Zespół zakończył pracę i złożył raport 15 lipca 2016[135][136]. Tekst raportu został opublikowany na stronach Sejmu w językach polskim[137] oraz następnie w angielskim[138].

31 marca 2016 doszło także do spotkania liderów najważniejszych partii politycznych w sprawie kryzysu wokół TK. W dyskusji uczestniczyli: Jarosław Kaczyński (prezes PiS), Grzegorz Schetyna (przewodniczący PO), Paweł Kukiz (przewodniczący Kukiz’15), Ryszard Petru (przewodniczący Nowoczesnej), Władysław Kosiniak-Kamysz (prezes PSL), Przemysław Wipler (reprezentujący partię KORWiN), Włodzimierz Czarzasty (przewodniczący SLD) i Agnieszka Dziemianowicz-Bąk (członkini zarządu partii Razem)[139].

14 kwietnia 2016 Sejm wybrał Zbigniewa Jędrzejewskiego na sędziego TK w miejsce ustępującego Mirosława Granata[140][141]. Głosowanie zbojkotowali posłowie opozycji (poza sześciorgiem posłów Kukiz’15, z których Małgorzata Zwiercan oddała głos także za nieobecnego Kornela Morawieckiego)[141]. Oczekiwali oni, że w miejsce sędziów, których kadencje kończą się w latach 2016–2017, będą kolejno powoływani sędziowie wybrani przez Sejm VII kadencji, a których dotychczas nie zaprzysiągł prezydent[141].

14 czerwca 2016 sędzia TK Piotr Pszczółkowski wybrany w skład Trybunału głosami Prawa i Sprawiedliwości, uznał wydane w tym dniu orzeczenie za wyrok podlegający publikacji. Spotkało się to z krytyką ze strony przedstawicieli PiS[142].

Ustawa o TK z 22 lipca 2016[edytuj]

29 kwietnia 2016 Prawo i Sprawiedliwość[143] i Polskie Stronnictwo Ludowe[144] złożyły w Sejmie projekty ustaw o Trybunale Konstytucyjnym. 12 maja do Sejmu wpłynął obywatelski projekt ustawy o TK autorstwa Komitetu Obrony Demokracji, pod którym podpisało się ponad 100 tys. osób. 5 lipca w trakcie drugiego czytania przedstawiciel KOD wycofał swój projekt[145][146].

22 lipca 2016 Sejm uchwalił nową ustawę o TK autorstwa PiS. Zakłada ona m.in. wymóg rozpatrywania wniosków wg kolejności ich wpływu, promulgację orzeczeń Trybunału wydanych przed 20 lipca, włączenie do orzekania sędziów, którzy złożyli ślubowanie przed prezydentem, a nie podjęli dotychczas obowiązków sędziego, odraczanie narad w pełnym składzie przy sprzeciwie co najmniej czterech sędziów i wymóg obecności Prokuratora Generalnego lub jego zastępcy podczas rozpraw w pełnym składzie[147][148].

Podczas procedowania projektu przez parlament negatywne opinie o nim pojawiły się ze strony: Sądu Najwyższego[149], prezesa TK Andrzeja Rzeplińskiego[150], Biura Trybunału Konstytucyjnego[151][152], Krajowej Rady Radców Prawnych[153], Krajowej Rady Sądownictwa[154], Naczelnej Rady Adwokackiej[155][156], Rzecznika Praw Obywatelskich[157], Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka[158][159][160], Komitetu Helsińskiego w Polsce[160], Stowarzyszenia Sędziów Polskich „Iustitia”[161], Stowarzyszenia Sędziów „Themis”[161], Stowarzyszenia Sędziów Rodzinnych w Polsce[161], Stowarzyszenia Sędziów Rodzinnych Pro Familia[161] i Zespołu Ekspertów Prawnych przy Fundacji im. Stefana Batorego[162]. Opinie dla Biura Analiz Sejmowych kwestionujące konstytucyjność projektu przygotowali Marek Chmaj i Anna Rakowska-Trela[163]. Po przyjęciu prawa przez Sejm Helsińska Fundacja Praw Człowieka i Komitet Helsiński w Polsce wydały wspólne stanowisko. W ich ocenie ustawa jest „sprzeniewierzeniem się zasadzie trójpodziału władzy i otwiera drogę do nieskrępowanej konstytucją dyktatury większości parlamentarnej”[164]. Akt prawny został również skrytykowany przez Amnesty International Polska[165] i Forum Obywatelskiego Rozwoju[166].

Prezes Trybunału Konstytucyjnego[167], Krajowa Rada Sądownictwa[168], Stowarzyszenie Sędziów Polskich „Iustitia”[169], Stowarzyszenie Sędziów „Themis”[169], Stowarzyszenie Sędziów Rodzinnych w Polsce[169], Stowarzyszenie Sędziów Rodzinnych Pro Familia[169], Zespół Ekspertów Prawnych przy Fundacji im. Stefana Batorego[170] i Forum Obywatelskiego Rozwoju[166] zaapelowali do prezydenta Andrzeja Dudy o zawetowanie ustawy bądź skierowanie jej do Trybunału.

30 lipca 2016 prezydent podpisał ustawę[171]. 1 sierpnia 2016 ustawa została opublikowana w Dzienniku Ustaw[147] i weszła w życie 16 sierpnia 2016[148].

Wyrok TK z 11 sierpnia 2016[edytuj]

Ustawa o TK z 22 lipca 2016 została zaskarżona do Trybunału Konstytucyjnego przez grupę posłów Platformy Obywatelskiej[172], grupę posłów Nowoczesnej i Polskiego Stronnictwa Ludowego[173], Rzecznika Praw Obywatelskich[174] oraz Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego[175].

TK postanowił zbadać ustawę na posiedzeniu niejawnym przed upłynięciem okresu vacatio legis[176]. Naczelna Rada Adwokacka[177], Krajowa Rada Radców Prawnych[178] i Fundacja im. Stefana Batorego[179] przedłożyły Trybunałowi opinie amici curiae, stwierdzające, że ustawa jest w całości niekonstytucyjna. 10 sierpnia 2016 prezes Prawa i Sprawiedliwości Jarosław Kaczyński zapowiedział, że rząd nie opublikuje wyroku TK w tej sprawie[180]. W październiku prokuratura uznała, że wypowiedź ta nie jest podstawą do wszczęcia śledztwa. Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa przez Jarosława Kaczyńskiego złożyła w sierpniu Nowoczesna[181].

11 sierpnia 2016 Trybunał ogłosił wyrok w sprawie K 39/16 (połączonych wniosków grup posłów i RPO). Ustawa została uznana za częściowo niekonstytucyjną. TK zakwestionował 9 z 10 zaskarżonych przepisów[182]. Wśród nich były m.in. obowiązek dopuszczenia do orzekania trzech sędziów wybranych przez Sejm VIII kadencji, rozpatrywanie wniosków w kolejności wpływu, wnioskowanie do premiera o publikację wyroków oraz możliwość blokowania przez czterech sędziów wyroku wydanego w pełnym składzie[183]. Trybunał orzekał w składzie 12 sędziów. Trójka z nich złożyła zdania odrębne (Julia Przyłębska, Piotr Pszczółkowski i Zbigniew Jędrzejewski)[182]. Wyrok nie został opublikowany w „Dzienniku Ustaw”, gdyż zdaniem rzecznika rządu Rafała Bochenka „nie spełniał przesłanek ustawowych wyroku”[184].

15 września 2016 Trybunał po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym wydał postanowienie o umorzeniu postępowania w sprawie wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego. W uzasadnieniu stwierdzono, że w wyroku z 11 sierpnia „TK wyczerpująco pod względem przedmiotowym rozstrzygnął o konstytucyjności przepisów zakwestionowanych przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego”. Orzeczenie zapadło w składzie 12 sędziów. Julia Przyłębska, Piotr Pszczółkowski i Zbigniew Jędrzejewski przedstawili zdania odrębne[185].

W lutym 2017 Prokuratura Okręgowa Warszawa-Praga umorzyła śledztwo w sprawie nieopublikowania przez rząd wyroków TK, w tym wyroku z 11 sierpnia 2016, gdyż jej zdaniem zaniechanie publikacji orzeczeń „było działaniem podyktowanym ochroną interesu publicznego, wyrażającym się w niedopuszczeniu do wprowadzenia do obrotu prawnego rozstrzygnięć sprzecznych z obowiązującym porządkiem prawnym”[125].

Wiosną 2017 wyrok został usunięty ze strony internetowej TK i wykasowany z elektronicznego zbioru orzeczeń Trybunału[132][133].

Działania prokuratorskie w stosunku do sędziów TK[edytuj]

Od połowy 2015 toczy się śledztwo w sprawie wypadku samochodowego, w którym brał udział między innymi Lech Morawski. Opinie biegłych wskazują, że wypadek był z jego winy, jednak w grudniu 2016 Prokuratura Krajowa zakwestionowała kluczową z nich. W efekcie Prokuratura Okręgowa w Gdańsku nie wysłała wniosku o uchylenie Lechowi Morawskiemu immunitetu[186].

18 sierpnia 2016 Prokuratura Regionalna w Katowicach podała do wiadomości, że od 20 lipca 2016 prowadzi śledztwo dotyczące zarzutu niedopełnienia obowiązków lub przekroczenia uprawnień przez prezesa TK Andrzeja Rzeplińskiego, co miało się dokonać poprzez niedopuszczenie do orzekania trzech sędziów wybranych przez Sejm VIII kadencji[187].

Budżet TK na rok 2017[edytuj]

W październiku 2016 sejmowa Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka na wniosek jej przewodniczącego Stanisława Piotrowicza odroczyła zaopiniowanie części 06 budżetu państwa – Trybunał Konstytucyjny na rok 2017 dla Komisji Finansów Publicznych. Komisja uznała, że uchwała o projekcie budżetu jest nieważna, gdyż Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK podjęło ją w niewłaściwym składzie, tj. bez trójki sędziów wybranych przez Sejm VIII kadencji w listopadzie 2015. Stanisław Piotrowicz powołał się na opinię przygotowaną przez Bogusława Banaszaka oraz sędziów Julii Przyłębskiej, Piotra Pszczółkowskiego i Zbigniewa Jędrzejewskiego. Komisja odstąpiła od zaopiniowania projektu budżetu w części 06, dopóki Zgromadzenie Ogólne TK nie przyjmie go w składzie 15 sędziów[188].

Sejm uchwalił ustawę budżetową na rok 2017 (razem z częścią 06) na swoim 33. posiedzeniu 16 grudnia 2016[189].

Wyrok TK z 7 listopada 2016[edytuj]

12 sierpnia 2016 grupa posłów PO i Nowoczesnej złożyła wniosek do Trybunału o zbadanie przepisów ustawy o TK z 22 lipca 2016 dotyczących wyboru prezesa i wiceprezesa Trybunału Konstytucyjnego[190]. Wniosek miał być rozpatrywany przez TK 7 listopada 2016 w pełnym składzie, jednak troje sędziów wybranych z rekomendacji Prawa i Sprawiedliwości odmówiło udziału w rozprawie[191]. Zdaniem Julii Przyłębskiej, Piotra Pszczółkowskiego i Zbigniewa Jędrzejewskiego do orzekania powinni byli bowiem zostać dopuszczeni również Mariusz Muszyński, Henryk Cioch i Lech Morawski[192]. Razem z nimi wydali wspólne oświadczenie w którym napisali m.in. że działania prezesa TK Andrzeja Rzeplińskiego stanowią naruszenie Konstytucji RP i pozbawiają Trybunał możliwości rozpoznawania spraw w pełnym składzie[193].

Tego samego dnia, 7 listopada 2016, TK w składzie 5 sędziów wylosowanych z pełnego składu wydał wyrok w sprawie K 44/16[193]. Zaskarżone przepisy zostały uznane za zgodne z Konstytucją[194].

Bojkot prac Trybunału[edytuj]

25 października 2016 Trybunał miał rozpoznać w pełnym składzie wniosek prezydenta Andrzeja Dudy dotyczący kuratorów sądowych (sprawa Kp 4/15). W związku z niestawieniem się na rozprawę przedstawiciela wnioskodawcy Trybunał odroczył rozprawę do 29 listopada 2016[195]. Jak poinformował dyrektor Biura Prasowego Kancelarii Prezydenta RP Marek Magierowski Prezydent nie wysłał swojego przedstawiciela, gdyż ta sprawa powinna być rozpatrywana w pełnym składzie Trybunału Konstytucyjnego. Tymczasem prezes Andrzej Rzepliński podjął bezprawną decyzję o niedopuszczaniu do orzekania trzech sędziów: Henryka Ciocha, Lecha Morawskiego i Mariusza Muszyńskiego[196].

Rozprawa 29 listopada 2016 została odwołana w związku z niedyspozycją zdrowotną sędzi-sprawozdawcy Julii Przyłębskiej[197].

8 listopada 2016 sędziowie Julia Przyłębska i Zbigniew Jędrzejewski nie wzięli udziału w Zgromadzeniu Ogólnym Sędziów Trybunału Konstytucyjnego, a Piotr Pszczółkowski poinformował, że przebywa na zwolnieniu lekarskim. Zastrzeżenia do obrad zgłosili także Mariusz Muszyński, Henryk Cioch i Lech Morawski, którzy nie zostali włączeni do orzekania przez prezesa Trybunału Andrzeja Rzeplińskiego. W związku z tym w Zgromadzeniu wzięło udział 9 sędziów (przy kworum wynoszącym 10 sędziów) i nie podjęło ono żadnej uchwały[198].

10 listopada 2016 w pełnym składzie miał być również rozpatrywany wniosek w sprawie K 6/14 (tzw. ustawa o bestiach), jednak dwójka sędziów (Julia Przyłębska i Zbigniew Jędrzejewski) ponownie odmówiła udziału w rozprawie do czasu dopuszczenia od orzekania pozostałych trzech sędziów wybranych przez Prawo i Sprawiedliwość. W związku z tym, że trzeci sędzia przebywał na zwolnieniu lekarskim, a czwarty przebywał za granicą, Trybunał musiał orzekać w składzie pięcioosobowym[199].

15 listopada 2016 Zgromadzenie Ogólne kontynuowało obrady dotyczące przyjęcia Regulaminu TK oraz wszczęcia procedury zmierzającej do wyłonienia przez Zgromadzenie Ogólne kandydatów na Prezesa TK. Przedmiotem dyskusji była w szczególności kwestia możliwości wypełniania przez sędziów ich konstytucyjnych obowiązków w sytuacji przedłużającej się nieobecności trojga sędziów. Prezes TK Andrzej Rzepliński poinformował o zwołaniu kolejnego Zgromadzenia Ogólnego w celu przedstawienia prezydentowi kandydatów na stanowisko Prezesa Trybunału między 28 a 30 listopada 2016. Termin ten uwzględniał zakończenie okresu zwolnień lekarskich dwóch sędziów[200].

W wywiadzie udzielonym portalowi wPolityce.pl Julia Przyłębska powiedziała, że nie uczestniczyła w Zgromadzeniu Ogólnym 15 listopada 2016, gdyż „nie chciała legitymizować bezprawnych działań prezesa Rzeplińskiego”[201].

Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK 30 listopada 2016[edytuj]

30 listopada 2016 sędziowie Julia Przyłębska, Piotr Pszczółkowski i Zbigniew Jędrzejewski nie wzięli udziału w kolejnym Zgromadzeniu Ogólnym zawiadamiając, że przebywają na zwolnieniach lekarskich[202]. Z uwagi na ustawowy obowiązek przedstawienia prezydentowi kandydatów na prezesa TK do 4 grudnia, w obradach uczestniczyło 9 sędziów (przy wymaganym kworum wynoszącym 10 sędziów)[202][203]. Kandydatami na prezesa TK zostali sędziowie: Marek Zubik, Stanisław Rymar i Piotr Tuleja[202].

Jak poinformowało Biura Trybunału Konstytucyjnego, uchwała w tej kwestii przesłana prezydentowi nie była uchwałą Zgromadzenia Ogólnego, ale uchwałą „sędziów zebranych na Zgromadzeniu Ogólnym”[204].

Prezydent Andrzej Duda nie powołał na prezesa TK żadnej ze zgłoszonych osób.

Ustawy z 30 listopada 2016 i ustawa wprowadzająca z 13 grudnia 2016[edytuj]

30 listopada 2016 Sejm uchwalił ustawy: o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym[205] oraz o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego[206]. Razem z uchwaloną 13 grudnia 2016 ustawą – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego[207] były to czwarta, piąta i szósta tzw. ustawa naprawcza[208]. Uregulowanie statusu sędziów TK w odrębnej ustawie stanowiło realizację zalecenia Zespołu Ekspertów do Spraw Problematyki Trybunału Konstytucyjnego[209].

Ustawa o statusie sędziów TK wprowadziła m.in. jawność oświadczeń majątkowych sędziów, limit wieku sędziego – 70 lat i obowiązek przydzielania przez prezesa TK spraw sędziemu, który złożył ślubowanie[210]. Opinie podważające jej konstytucyjność przygotowali: Sąd Najwyższy[211], Naczelna Rada Adwokacka[212] i Helsińska Fundacja Praw Człowieka[213].

Zgodnie z ustawą z 13 grudnia 2016 od dnia następującego po dniu jej ogłoszenia do dnia powołania prezesa TK, Trybunałem miał kierować sędzia, któremu prezydent w drodze postanowienia powierzy pełnienie obowiązków Prezesa TK[214]. Do orzekania mieliby zostać włączeni sędziowie Trybunału, którzy złożyli ślubowanie wobec prezydenta[215]. Ustawa unieważniła wybór kandydatów na prezesa TK dokonany przed jej wejściem w życie[216] oraz zniosła od 1 stycznia 2018 r. Biuro Trybunału tworząc w jego miejsce Kancelarię Trybunału i Biuro Służby Prawnej Trybunału[217]. Termin wygaśnięcia stosunków pracy z pracownikami, którym nie zaproponowano nowych warunków pracy i płacy, określono na 31 grudnia 2017 r[218]. Ustawy do Trybunału Konstytucyjnego zaskarżył Rzecznik Praw Obywatelskich Adam Bodnar (sprawa sygnowana jako K 1/17)[219]. 24 października 2017 roku Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok w tej sprawie (K 1/17) orzekając, że ustawy są zgodne z Konstytucją RP[220].

Zmiana na stanowisku prezesa TK[edytuj]

19 grudnia upłynęła kadencja prezesa Trybunału Konstytucyjnego Andrzeja Rzeplińskiego. Tego samego dnia późnym wieczorem w Dzienniku Ustaw zostały opublikowane podpisane przez prezydenta Andrzeja Dudę trzy ustawy dotyczące funkcjonowania i sędziów TK. Ustawa wprowadzająca ustawy o organizacji i trybie postępowania przez Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego ustanowiła specjalną procedurę jednorazowego wyboru kandydatów na stanowisko prezesa TK oraz kierowania Trybunałem w okresie przejściowym. Na podstawie tych przepisów 20 grudnia 2016 prezydent powierzył pełnienie obowiązków prezesa TK Julii Przyłębskiej[221].

Pierwszą decyzją nowej p.o. prezesa TK było dopuszczenie do orzekania Henryka Ciocha, Lecha Morawskiego i Mariusza Muszyńskiego[222]. Ze strony internetowej Trybunału usunięto nazwiska Romana Hausera, Andrzeja Jakubeckiego i Krzysztofa Ślebziaka, wybranych przez Sejm VII kadencji, od których prezydent nie przyjął ślubowania[221]. Zablokowano również dostęp do serwisu „Obserwator Konstytucyjny”[223]. Jego kopia z prywatnej inicjatywy została umieszczona pod adresem niezniknelo.pl[224]. Jest również dostępna w archiwalnych bibliotekach cyfrowych (np. Internet Archive).

Tego samego dnia zwołała Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału. Wzięło w nim udział 14 sędziów, ośmioro odmówiło głosowania nad kandydatami na prezesa TK (Piotr Pszczółkowski, Leon Kieres, Andrzej Wróbel, Małgorzata Pyziak-Szafnicka, Marek Zubik, Piotr Tuleja, Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz i Stanisław Biernat), gdyż szybkie zwołanie Zgromadzenia Ogólnego uniemożliwiło udział w nim sędziemu Stanisławowi Rymarowi, który 20 grudnia przebywał na urlopie. Zadeklarował on chęć udziału w dniu 21 grudnia, jednak p.o. prezesa TK odmówiła przesunięcia Zgromadzenia Ogólnego o jeden dzień[225][226][227]. Procedura wyboru nowego prezesa TK wzbudziła wątpliwości wśród prawników[228][229][230]. Podczas Zgromadzenia Ogólnego oddano 6 głosów. Głosowali wyłącznie sędziowie wybrani z rekomendacji PiS, z wyjątkiem Piotra Pszczółkowskiego[225][228]. Sędzia Pszczółkowski uznał Zgromadzenie za wadliwe. Wskazał, że prawo wymaga udziału wszystkich 15 sędziów Trybunału, a głosowanie bez wymogu obecności 15 sędziów będzie możliwe po 3 stycznia 2017, gdyż wtedy wejdą w życie przepisy to umożliwiające[227]. Pozostała siódemka sędziów, która odmówiła głosowania, oświadczyła, że „do ważności uchwał Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK konieczne jest wzięcie udziału w głosowaniu co najmniej połowy z piętnastoosobowego składu TK określonego w Konstytucji”[226]. Zamiast dwóch odrębnych głosowań, jednego, nad wybraniem kandydatów, i drugiego, nad uchwałą o przedstawieniu kandydatów prezydentowi, odbyło się tylko pierwsze z nich[229][230]. Kandydatami na prezesa TK zostali Julia Przyłębska (5 głosów) i Mariusz Muszyński (1 głos)[225]. 21 grudnia 2016 prezydent Andrzej Duda powołał na stanowisko prezesa Trybunału Konstytucyjnego Julię Przyłębską[231].

19 grudnia 2016 Andrzej Wróbel zapowiedział rezygnację ze stanowiska sędziego Trybunału Konstytucyjnego i powrót do orzekania w Sądzie Najwyższym[221] (złożył wniosek do KRS w tej sprawie kilka dni wcześniej)[232], motywując swoją decyzję sprzeciwem wobec sposobu, w jaki partia rządząca obchodzi się z TK[233].

29 grudnia 2016 w Dzienniku Ustaw opublikowano 15 zaległych orzeczeń TK wydanych między 27 września a 13 grudnia (poz. 2196–2210)[234]. Nie zostały opublikowane 3 wyroki, w tym wyrok z 9 marca 2016[124].

Wiosną 2017 ze strony internetowej TK i elektronicznego zbioru orzeczeń Trybunału usunięto wyroki TK z 9 marca 2016 (syg. K 47/15), 11 sierpnia 2016 (syg. K 39/16) oraz 7 listopada 2016 (syg. K 44/16)[132][133]. Zdaniem Mariusza Muszyńskiego zapadły one z naruszeniem prawa, nie weszły do systemu prawa, i nie ma podstaw do publikowania na stronach TK informacji o rozstrzygnięciach, które nie były wyrokami[132]. Usunięte wyroki w czerwcu 2017 opublikował na swoich stronach Rzecznik Praw Obywatelskich[235].

Zakwestionowanie wyboru trzech sędziów powołanych w 2010 przez prokuratora generalnego[edytuj]

11 stycznia 2017 prokurator generalny Zbigniew Ziobro złożył w TK wniosek o zbadanie zgodności z Konstytucją uchwał Sejmu VI kadencji z 2010 o wyborze sędziów TK Stanisława Rymara, Piotra Tulei i Marka Zubika (sygn. U 1/17)[236][237]. Jego zdaniem Sejm naruszył Konstytucję wydając w tej sprawie jeden akt podczas gdy sędziowie TK powinni być wybierani indywidualnie[238]. 13 stycznia 2017 prezes Prawa i Sprawiedliwości Jarosław Kaczyński powiedział Polskiej Agencji Prasowej, że „Trybunał Konstytucyjny decyzji Sejmu nie ocenia, to przekracza jego kompetencje”[239].

Sejm oraz Rzecznik Praw Obywatelskich, który postanowił przystąpić do tego postępowania, uznali ten wniosek za bezzasadny wskazując, że TK nie ma kompetencji do badania tego typu aktów wydanych przez Sejm (uchwała o wyborze sędziów nie ma charakteru normatywnego)[238]. Krytycznie do wniosku Ziobry odniosły się także Krajowa Rada Sądownictwa[240] i Zespół Ekspertów Prawnych przy Fundacji Batorego[230].

Do rozpatrzenia tego wniosku prezes TK Julia Przyłębska wyznaczyła trzyosobowy skład sędziów (Julia Przyłębska, Mariusz Muszyński i Michał Warciński)[241]. Trybunał miał rozpatrzyć sprawę w dniu 13 lipca 2017[242]. W komunikacie prasowym wydanym przed rozprawą Trybunał podał informację o odwołaniu terminu sprawy ze względu na konieczność rozpoznania wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich o wyłączenie sędziego TK z udziału w orzekaniu w tej sprawie[243].

Wpływ kryzysu na liczbę spraw w Trybunale[edytuj]

W 2016 liczba zapytań kierowanych przez sądy powszechne do Trybunału Konstytucyjnego spadła do 21 (ze 135 w 2015)[47].

W marcu 2017 Krajowa Rada Sądownictwa wycofała z Trybunału wszystkie zgłoszone przez siebie wnioski, motywując to zmianami dokonanymi w składach orzekających przez Julię Przyłębską i dopuszczeniu do orzekania sędziów dublerów[47].

Śmierć Lecha Morawskiego[edytuj]

12 lipca 2017 zmarł Lech Morawski, jeden z sędziów wybranych przez Sejm VIII kadencji na miejsce obsadzone przez Sejm VII kadencji. Zdaniem Jacka Zaleśnego z Uniwersytetu Warszawskiego zgodnie z rzymską zasadą Ex iniuria ius non oritur („Z bezprawia nie rodzi się prawa”) osoba powołana na jego miejsce zamiast niezaprzysiężonego przez prezydenta Andrzeja Dudę Krzysztofa Ślebzaka ma podobny do Lecha Morawskiego status prawny[244].

15 września 2017 Sejm wybrał na to stanowisko Justyna Piskorskiego zgłoszonego przez Prawo i Sprawiedliwość[245]. Był jedynym kandydatem[246].

Wyrok TK z 24 października 2017[edytuj]

W styczniu 2017 Rzecznik Praw Obywatelskich Adam Bodnar zaskarżył do Trybunału Konstytucyjnego pięć zapisów ustaw naprawczych z 30 listopada 2016, pozwalające na włączenie do orzekania każdego sędziego, od którego Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej odebrał ślubowanie, zainicjowanie przez Prezydenta na wniosek Prokuratora Generalnego po zasięgnięciu opinii I prezes Sądu Najwyższego postępowania dyscyplinarnego wobec sędziego TK, wygaszania stanowisk pracy w Biurze TK, uniemożliwienie orzekania w sprawie przepisów, które utraciły moc, a także przepisy wprowadzające zakwestionowane przepisy w życie. Najwięcej kontrowersji wzbudziły dwa punkty wniosku RPO: dopuszczenie do orzekania trzech tzw. sędziów dublerów (Henryka Ciocha, Mariusza Muszyńskiego i Lecha Morawskiego) wybranych na miejsca obsadzone już wcześniej przez Sejm VII kadencji oraz zablokowanie publikowania wyroków TK z którymi nie zgadza się Prawo i Sprawiedliwość w „Dzienniku Ustaw”[247]. Trybunał Konstytucyjny rozpatrzył skargę Rzecznika Praw Obywatelskich na posiedzeniu niejawnym.

24 października 2017 Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok (sygnatura akt: K1/17[248]) orzekający zgodność zakwestionowanych przepisów z Konstytucją w czterech spośród pięciu zakwestionowanych punktów, natomiast przepis uniemożliwiający Trybunałowi Konstytucyjnemu orzekanie w sprawie zgodności z Konstytucją nieobowiązujących aktów normatywnych pozostawiono bez rozpatrzenia. W składzie orzekającym zasiadali: Mariusz Muszyński (przewodniczący), Zbigniew Jędrzejewski (sprawozdawca), Henryk Cioch, Leon Kieres i Andrzej Zielonacki. Zdanie odrębne do wyroku zgłosił Leon Kieres[249]. Wniosek RPO o wyłączenie z orzekania w tej sprawie sędziów Mariusza Muszyńskiego i Henryka Ciocha nie został uwzględniony[247]. Zdaniem prawników[czyim?] wydanie wyroku w takim składzie stanowiło naruszenie zasady Nemo iudex in causa sua („nikt nie jest sędzią we własnej sprawie”)[250].

Reakcje na kryzys[edytuj]

Demonstracje[edytuj]

Demonstracja zwolenników zmiany ustawy o Trybunale Konstytucyjnym przed siedzibą TK, 13 grudnia 2015
Demonstracja zorganizowana przez Komitet Obrony Demokracji przed Sejmem, 19 grudnia 2015
Demonstracja zorganizowana przez Komitet Obrony Demokracji i partie opozycyjne na placu Piłsudskiego w Warszawie, 7 maja 2016
Demonstracja zorganizowana przez KOD pod siedzibą TK w celu podziękowania kończącemu kadencję prezesa Trybunału Andrzejowi Rzeplińskiemu, 18 grudnia 2016

Pierwszy protest przeciwko zmianom w Trybunale Konstytucyjnym zorganizowany pod hasłem „Ręce precz od Trybunału” miał miejsce pod Sejmem w nocy z 25 na 26 listopada 2015[251]. 2 grudnia, w czasie 3. posiedzenia Sejmu VIII kadencji, na którym wybrano pięciu nowych sędziów Trybunału Konstytucyjnego, na ul. Wiejskiej demonstrowali przeciwnicy i zwolennicy zmian personalnych w składzie TK[252].

3 grudnia 2015 pikietę popierającą Trybunał zorganizował Komitet Obrony Demokracji[253]. 12 grudnia 2015 w wielu polskich miastach odbyły się manifestacje zorganizowane przez KOD. Przez Warszawę przeszła wielotysięczna demonstracja, na czele której stali działacze KOD i politycy opozycji. Manifestujący protestowali przeciwko działaniom parlamentu i prezydenta wobec Trybunału Konstytucyjnego. Marsz rozpoczął się pod siedzibą TK w alei J.Ch. Szucha 12a, a następnie ruszył pod gmach Sejmu i Pałac Prezydencki. Według różnych szacunków w marszu wzięło udział od 17 do 50 tysięcy ludzi[254][255].

13 grudnia 2015 odbył się po raz piąty organizowany przez PiS coroczny Marsz Wolności i Solidarności, którego celem było upamiętnienie ofiar stanu wojennego w Polsce w latach 1981–1983. Marsz ten był zaplanowany jeszcze przed powstaniem kryzysu wokół Trybunału Konstytucyjnego, jednak manifestowano również poparcie dla działań parlamentu i prezydenta w sprawie TK. Demonstranci zebrali się na warszawskim placu Trzech Krzyży, a następnie ruszyli pod siedzibę Trybunału. Według różnych szacunków w marszu wzięło udział od 15 do 80 tysięcy ludzi[256][257].

19 grudnia 2015 KOD zorganizował protesty w ponad 20 miastach w Polsce i przed polskimi placówkami dyplomatycznymi za granicą. Manifestujący krytykowali działania rządu Beaty Szydło, a także postępowanie parlamentu i prezydenta wobec Trybunału Konstytucyjnego[258].

Od 9 marca do 17 marca 2016 roku trwała pikieta Partii Razem przed Kancelarią Prezesa Rady Ministrów, podczas której wyświetlano na elewacji budynku marcowe orzeczenie TK, żądając jego publikacji w Dzienniku Ustaw[259][260]. 10 marca 2016 przed KPRM odbył się protest KOD z udziałem m.in. polityków PO i Nowoczesnej[261].

12 marca 2016 KOD i przedstawiciele opozycji zorganizowali kolejną demonstrację w Warszawie. Manifestujący domagali się opublikowania przez rząd wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 9 marca 2016. Demonstracja rozpoczęła się pod siedzibą Trybunału, a zakończyła przed Pałacem Prezydenckim. W marszu wzięło udział od 15 do 50 tysięcy ludzi[262]. Do protestów KOD doszło również m.in. we Wrocławiu[263], Lublinie[264] i Zielonej Górze[265].

16 marca Komitet Obrony Demokracji przed KPRM ustawił tablicę, pokazującą ile dni minęło od ogłoszenia nieopublikowanego marcowego orzeczenia TK[266].

2 kwietnia 2016 przed Kancelarią Premiera miała miejsce pikieta KOD pod hasłem Beata, opublikuj ten wyrok. Manifestacje KOD odbyły się także m.in. w Olsztynie, Kielcach, Łodzi i Katowicach[267].

25 kwietnia Andrzej Miszk po 39 dniach zakończył głodówkę przed Kancelarią Prezesa Rady Ministrów. Domagał się on opublikowania wyroku Trybunału z 9 marca 2016[268].

7 maja 2016 podczas masowej manifestacji KOD i głównych partii opozycyjnych w Warszawie domagano się od partii rządzącej poszanowania konstytucyjnej pozycji TK i publikacji wyroku Trybunału z 9 marca 2016[269].

18 grudnia 2016 pod siedzibą TK odbyła się demonstracja zorganizowana przez KOD w celu podziękowania kończącemu kadencję prezesa TK Andrzejowi Rzeplińskiemu[270].

Uczelnie i organizacje naukowe[edytuj]

Uchwały z apelem m.in. o zaniechanie działań prowadzących do osłabienia roli Trybunału Konstytucyjnego przyjęły Rady: Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu[271], Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego[272], Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego[273], Wydziału Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego[274], Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego[275], Komitet Nauk Prawnych PAN[276] i Senat Uniwersytetu Warszawskiego[277]. Swój sprzeciw „wobec aktów bezprecedensowego łamania podstawowych zasad Konstytucji RP przez większość parlamentarną oraz prezydenta Rzeczypospolitej, w szczególności wobec nieuprawnionego wpływania na skład i niezależność Trybunału Konstytucyjnego” wyrazili pracownicy naukowi Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego[278]. Zaniepokojenie sytuacją wokół TK wyraziło również Polskie Towarzystwo Socjologiczne[279].

W tej samej uchwale Rada Wydziału Prawa i Administracji UJ zwróciła się do prezydenta Andrzeja Dudy, swego absolwenta i wykładowcy, o uszanowanie prawa i wolności obywatelskich, uznając, że podpisana przez niego ustawa z 19 listopada o zmianie ustawy o Trybunale Konstytucyjnym nie daje się pogodzić z zasadą demokratycznego państwa prawnego, naruszając wymogi nieusuwalności sędziów, legalizmu i niedziałania prawa wstecz[272]. Uchwała Rady Wydziału Prawa i Administracji UJ została podjęta większością głosów (55 głosów za, 21 głosów przeciwnych i 6 wstrzymujących), a sześciu członków Rady wydało oświadczenie wyrażające sprzeciw wobec praktyki rozstrzygania o słuszności ocen, poglądów i interpretacji prawnych związanych z aktualnymi wydarzeniami politycznymi w drodze głosowania, w oparciu o zasadę większości, a także wykorzystywaniu uchwał Rady Wydziału w celu – jak praktyka pokazała – podniesienia rangi i mocy przegłosowanych poglądów, ocen i interpretacji prawnych[280].

Uchwały wzywające prezesa Rady Ministrów do opublikowania wyroku TK z 9 marca 2016 przyjęły: Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego[281], Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego[282] oraz Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego[283].

12 grudnia 2016 uchwałę w sprawie naruszania ładu konstytucyjnego przez władze państwowe Rzeczypospolitej przyjęła Rada Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego[284]. 19 grudnia Rada Wydziału Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego podjęła uchwałę stwierdzającą, że „podejmowanie działań paraliżujących Trybunał Konstytucyjny jest niedopuszczalne i prowadzi do zaburzenia ładu prawnego, którego fundamentem jest Konstytucja RP”[285]. 10 stycznia 2017 Rada Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego przyjęła uchwałę, w której oznajmiła, że „z narastającym zaniepokojeniem obserwuje coraz częstsze przypadki naruszania Konstytucji RP przez władzę ustawodawczą i wykonawczą”[286]. Tego samego dnia Senat Uniwersytetu Jagiellońskiego wydał uchwałę w kwestii poszanowania ładu demokratycznego w Polsce[287], której treść dzień później poparło Kolegium Rektorów Szkół Wyższych Krakowa[288].

Sądy[edytuj]

Uchwały wyrażające m.in. sprzeciw wobec działań i wypowiedzi przedstawicieli władzy ustawodawczej i wykonawczej wydały: Zgromadzenia Przedstawicieli Sędziów Apelacji Katowickiej[289], Apelacji Łódzkiej[290], Apelacji Krakowskiej[291], Apelacji Wrocławskiej[292], Apelacji Warszawskiej[293], Okręgu Sądu Okręgowego w Bydgoszczy[294], Okręgu Sądu Okręgowego w Szczecinie[295] i Okręgu Sądu Okręgowego w Gliwicach[296], Zgromadzenia Ogólne Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Opolu[297], Okręgu Sądu Okręgowego w Koninie[298], Okręgu Sądu Okręgowego w Zielonej Górze[299], Okręgu Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej[300], Okręgu Sądu Okręgowego w Lublinie[301], Okręgu Sądu Okręgowego w Słupsku[302], Apelacji Rzeszowskiej[303] i Apelacji Szczecińskiej[304], Zgromadzenie Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Toruniu[305] oraz Zebrania Przedstawicieli Zgromadzeń Ogólnych Sędziów Okręgów[306] i Zebrań Sędziów Sądów Apelacyjnych[307].

Uchwały wzywające prezesa Rady Ministrów do opublikowania wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 marca 2016, a także kolejnych jego orzeczeń, podjęły: Zgromadzenia Ogólne Sędziów Okręgu Płockiego[308], Okręgu Sądu Okręgowego w Poznaniu[309], Okręgu Sądu Okręgowego w Zielonej Górze[299], Okręgu Sądu Okręgowego w Toruniu[310], Okręgu Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej[300], Okręgu Sądu Okręgowego w Radomiu[311], Okręgu Sądu Okręgowego w Częstochowie[312], Okręgu Sądu Okręgowego w Lublinie[301] i Apelacji Białostockiej[313], Zgromadzenia Przedstawicieli Sędziów Apelacji Krakowskiej[291], Apelacji Wrocławskiej[292], Apelacji Warszawskiej[293] i Okręgu Sądu Okręgowego w Gliwicach[296] oraz Zebranie Sędziów Sądu Apelacyjnego w Katowicach[314].

26 kwietnia 2016 Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwyższego przyjęło uchwałę, w której stwierdziło, że: „Zgodnie z art. 190 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego podlegają niezwłocznemu opublikowaniu. Nieopublikowany wyrok Trybunału Konstytucyjnego, stwierdzający niezgodność z Konstytucją określonego przepisu uchyla domniemanie jego zgodności z Konstytucją z chwilą ogłoszenia wyroku przez Trybunał Konstytucyjny w toku postępowania”[315].

27 kwietnia 2016 Kolegium Naczelnego Sądu Administracyjnego w wydanej uchwale podkreśliło, że w judykaturze sądów administracyjnych nie budził wątpliwości charakter orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, które zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne[316]. Kolegium NSA uznało także za niedopuszczalne i oburzające wypowiedzi polityków Prawa i Sprawiedliwości określające sędziów Sądu Najwyższego obradujących poprzedniego dnia na Zgromadzeniu Ogólnym jako „zespół kolesi”[316][317].

We wrześniu 2016 Nadzwyczajny Kongres Sędziów Polskich w jednej z przyjętych uchwał stwierdził, że „w dotychczasowej historii wolnej Polski sędziowie różnych szczebli sądów i trybunałów nie byli przedmiotem tak drastycznych działań zmierzających do obniżenia ich autorytetu”. Wezwał w niej też do „poszanowania wyroków TK i ich publikowania” oraz wyraził swój sprzeciw wobec „decyzji prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, który odmówił zaprzysiężenia wybranych zgodnie z prawem sędziów Trybunału Konstytucyjnego”[318].

Uchwały popierające uchwały wydane na Nadzwyczajnym Kongresie Sędziów Polskich podjęły[319]:

  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Apelacji Poznańskiej,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Apelacji Szczecińskiej,
  • Zgromadzenie Przedstawicieli Sędziów Apelacji Gdańskiej,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Apelacji Białostockiej,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Apelacji Krakowskiej,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Apelacji Lubelskiej,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Apelacji Katowickiej,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Apelacji Wrocławskiej,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Apelacji Warszawskiej,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Apelacji Łódzkiej,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Apelacji Rzeszowskiej
  • Zgromadzenie Przedstawicieli Sędziów Sądu Okręgowego w Krakowie,
  • Zgromadzenie Przedstawicieli Sędziów Okręgu w Bydgoszczy,
  • Zgromadzenie Przedstawicieli Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Warszawie,
  • Zgromadzenie Przedstawicieli Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Katowicach,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Zielonej Górze,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Rzeszowie,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego we Wrocławiu,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Koninie,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Radomiu,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu Kaliskiego,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Gliwicach,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Elblągu,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Słupsku,
  • Zgromadzenie Przedstawicieli Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Szczecinie,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu Koszalińskiego,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Poznaniu,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Nowym Sączu,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Legnicy,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Lublinie,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Kielcach,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Okręgowego w Ostrołęce,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Okręgowego w Częstochowie,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Okręgowego w Gdańsku,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Okręgowego w Białymstoku,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Tarnowie,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Opolu,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Łomży,
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Suwałkach.

Organizacje prawnicze, praw człowieka i inne organizacje pozarządowe[edytuj]

Zaniepokojenie sytuacją wokół Trybunału wyraziły: Krajowa Rada Sądownictwa[320], Naczelna Rada Adwokacka[321], Krajowa Rada Radców Prawnych[322][323], Zrzeszenie Prawników Polskich[324], Polskie Towarzystwo Prawa Konstytucyjnego[325], Stowarzyszenie Sędziów Polskich „Iustitia”[326] Stowarzyszenie Sędziów „Themis”[327], Porozumienie Samorządów Zawodowych i Stowarzyszeń Prawniczych[328], Sekcja Polska Międzynarodowej Komisji Prawników[329][330], Stowarzyszenie Interwencji Prawnej[331], Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego[332], Stowarzyszenie im. Prof. Zbigniewa Hołdy[331], Komitet Helsiński w Polsce[333][334], Helsińska Fundacja Praw Człowieka[329][330], Amnesty International Polska[335], Kampania Przeciw Homofobii[336], Fundacja Trans-Fuzja[332], Stowarzyszenie Homo Faber[331], INPRIS – Instytut Prawa i Społeczeństwa[329][330], Instytut Allerhanda[332], Fundacja im. Stefana Batorego[337], Stowarzyszenie przeciw Antysemityzmowi i Ksenofobii Otwarta Rzeczpospolita[331], Fundacja Stańczyka[332], Forum Obywatelskiego Rozwoju[337], Klub Jagielloński[332], Sieć Obywatelska Watchdog Polska[338], Fundacja ePaństwo[332], Akcja Demokracja[331], Centrum Edukacji Obywatelskiej[337], Fundacja Frank Bold[332], Stowarzyszenie Projekt: Polska[331], Instytut Spraw Publicznych[337], Ars Legis – Stowarzyszenie im. Św. Ivo Helory – Patrona Prawników[332], Fundacja Panoptykon[337], Obywatelskie Forum Legislacji[339], Stradomskie Centrum Dialogu[332], Business Centre Club[340], Konfederacja Lewiatan[341], Fundacja Unia & Polska[331], Fundacja Dziennikarska „Medium Publiczne”[332], Stowarzyszenie Młodzi Reformują Polskę[332], Fundacja „Przysiółek”[332], Stowarzyszenie „Zmieniamy Koszalin”[332] i Fundacja Akademia Zdrowego Życia[332].

Do opublikowania przez prezesa Rady Ministrów marcowego wyroku TK i kolejnych jego wyroków wezwały: Krajowa Rada Sądownictwa[342], Naczelna Rada Adwokacka[343], Zrzeszenie Prawników Polskich[324], Stowarzyszenie Sędziów Polskich „Iustitia”[344], Stowarzyszenie Sędziów „Themis”[345], Komitet Helsiński w Polsce[346], Helsińska Fundacja Praw Człowieka[346] i Konfederacja Lewiatan[347]. Krajowa Rada Radców Prawnych zaapelowała do władzy ustawodawczej i wykonawczej o wykonanie zaleceń Komisji Weneckiej[323]. Zrzeszenie Prawników Polskich wezwało też prezydenta RP „do przyjęcia ślubowania od trzech sędziów Trybunału Konstytucyjnego, prawidłowo wybranych przez Sejm poprzedniej kadencji w październiku 2015”[324].

Krajowa Rada Sądownictwa[348], Stowarzyszenie Sędziów Polskich „Iustitia”[349], Stowarzyszenia Sędziów Rodzinnych Pro Familia[350] i Stowarzyszenie Sędziów „Themis”[350] potępiły list Prokuratora Generalnego Zbigniewa Ziobro do prezesa Trybunału Konstytucyjnego Andrzeja Rzeplińskiego z dnia 5 kwietnia 2016, w którym pisał o potencjalnej kontroli sędziów TK[351].

Stowarzyszenie Sędziów Polskich „Iustitia”, Stowarzyszenie Sędziów „Themis”, Stowarzyszenie Sędziów Rodzinnych w Polsce i Stowarzyszenie Sędziów Rodzinnych Pro Familia wyraziły sprzeciw wobec wypowiedzi posłanki Beaty Mazurek, rzeczniczki prasowej klubu parlamentarnego PiS, która 26 kwietnia 2016 Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwyższego nazwała „zespołem kolesi, którzy bronią status quo poprzedniej władzy”, a jego uchwały „szerzeniem anarchii w kraju”[352].

26 listopada 2016 Krajowy Zjazd Adwokatury w jednej z podjętych uchwał podkreślił, że „Konstytucja RP nie daje żadnemu organowi władzy ustawodawczej lub wykonawczej prawa do ingerowania w proces wydawania oraz publikacji orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, ani do oceny prawidłowości wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego”. W uchwale stwierdzono również, że „permanentny proces zmian ustawowej regulacji zasad działania Trybunału Konstytucyjnego pozostaje w sprzeczności z ustrojowymi fundamentami Rzeczypospolitej, godzi w zasady tworzenia prawa, jego stabilność, a w konsekwencji skutkuje dysfunkcjonalnością filarów demokratycznego państwa prawnego”[353].

Kancelaria Sejmu[edytuj]

W marcu 2016 szef Kancelarii Sejmu Lech Czapla odwołał wszystkich członków Komitetu Redakcyjnego „Przeglądu Sejmowego”, w skład którego wchodziło trzech sędziów Trybunału Konstytucyjnego: Piotr Tuleja (redaktor naczelny), Mirosław Granat i Marek Zubik[354].

Samorząd terytorialny[edytuj]

Uchwały, stanowiska, deklaracje, apele lub rezolucje o stosowaniu się do orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, także tych, których promulgacja została wstrzymana przez prezesa Rady Ministrów, przyjęły rady miast: Łodzi[355], Poznania[356], Warszawy[357], Bydgoszczy[358], Słupska[359], Gorzowa Wielkopolskiego[360], Gdańska[361], Sopotu[362], Koszalina[363], Olsztyna[364], Krakowa[365], Wrocławia[366], Częstochowy[367] i Głowna[368][369], a także sejmiki województw: Lubelskiego[370], Pomorskiego[371], Zachodniopomorskiego[372], Wielkopolskiego[373] i Łódzkiego[374]. Analogiczny projekt uchwały odrzucili radni Opola[375].

Wojewoda łódzki Zbigniew Rau stwierdził nieważność uchwały rady miasta Łodzi[376], deklaracji[377] i apelu[368] rady miejskiej w Głownie oraz stanowiska sejmiku województwa[378], wojewoda zachodniopomorski Piotr Jania unieważnił uchwały sejmiku województwa[379] i rady miejskiej Koszalina[380], wojewoda pomorski Dariusz Drelich uchylił stanowisko słupskiej rady miejskiej[381], apel rady miasta Gdańska i rezolucję rady miejskiej Sopotu[382], wojewoda mazowiecki Zdzisław Sipiera – stanowisko rady m.st. Warszawy[383], wojewoda wielkopolski Zbigniew Hoffmann – uchwałę sejmiku województwa[384], a wojewoda małopolski Józef Pilch – rezolucję krakowskiej rady miejskiej[385].

Samorządy zaskarżyły decyzje wojewodów do Wojewódzkich Sądów Administracyjnych[386][387][388]. WSA w Łodzi oddalił skargi łódzkiej rady miejskiej[389] i sejmiku województwa[390], WSA w Gdańsku – skargi rad miasta Słupska[391], Gdańska[392] i Sopotu[393], WSA w Poznaniu – skargę sejmiku wielkopolskiego[394], a WSA w Szczecinie – skargi koszalińskiej rady miejskiej[395] i sejmiku zachodniopomorskiego[396]. WSA w Łodzi uchylił zaskarżone rozstrzygnięcie nadzorcze stwierdzające nieważność deklaracji rady miejskiej w Głownie[397] i oddalił skargę rady dotyczącą stwierdzenia nieważności jej apelu do burmistrza Głowna[398]. Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony przez radę miasta Koszalin wyrok i zaskarżone przez nią rozstrzygnięcie nadzorcze[399], oddalił natomiast skargi kasacyjne Głowna[400], Łodzi[401], Gdańska[402] i wojewody łódzkiego w sprawie deklaracji rady miejskiej w Głownie[403].

Reakcje międzynarodowe[edytuj]

Unia Europejska[edytuj]

Kryzys wokół polskiego Trybunału Konstytucyjnego był szeroko komentowany przez przedstawicieli innych państw i organizacji międzynarodowych, w szczególności przez przedstawicieli Unii Europejskiej. Przewodniczący Parlamentu Europejskiego Martin Schulz stwierdził, że sytuacja w Polsce przypomina zamach stanu[404], co według premier Beaty Szydło, było wypowiedzią „nie do przyjęcia”[405]. Z kolei wiceprzewodniczący Komisji Europejskiej Frans Timmermans wysłał list do ministrów Zbigniewa Ziobry i Witolda Waszczykowskiego z prośbą o wyjaśnienie sytuacji wokół Trybunału[406]. 13 stycznia 2016 Komisja Europejska wszczęła procedurę badania praworządności w Polsce, jako jedną z przyczyn wskazując polityczny i prawny spór dotyczący składu Trybunału Konstytucyjnego[407]. 19 stycznia 2016 w Parlamencie Europejskim odbyła się debata na temat praworządności w Polsce, w tym sytuacji wokół Trybunału Konstytucyjnego. W debacie wzięła udział premier Beata Szydło[408].

5 kwietnia 2016 w ramach procedury kontroli praworządności wizytę w Polsce odbył 1. wiceprzewodniczący Komisji Europejskiej Frans Timmermans. Po rozmowach z przedstawicielami władz polskich, w tym rządu i TK, stwierdził, iż konieczne jest opublikowanie przez premiera wyroku TK z 9 marca 2016 i respektowanie przez organy państwa wszystkich orzeczeń Trybunału[409][410].

13 kwietnia 2016 Parlament Europejski przyjął rezolucję, w której potępił działania polskiego rządu i wezwał go do respektowania orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego oraz do wykonania w pełni zaleceń Komisji Weneckiej[411].

18 maja 2016 Komisja Europejska zwróciła się do premier Beaty Szydło o przedstawienie do 23 maja informacji o działaniach w sprawie rozwiązania kryzysu wokół Trybunału Konstytucyjnego[412].

1 czerwca 2016 Komisja przyjęła negatywną opinię na temat praworządności i demokracji w Polsce. Rząd Beaty Szydło otrzymał dwa tygodnie na ustosunkowanie się do zarzutów[413][414].

27 lipca 2016 Komisja Europejska sformułowała zalecenia w sprawie systemowego zagrożenia dla państwa prawa w Polsce i wyznaczyła okres trzech miesięcy na ich realizację[415]:

  • pełne wykonanie orzeczeń TK z 3 i 9 grudnia 2015;
  • promulgację i pełne zrealizowanie wyroku Trybunału z 9 marca 2016 i jego późniejszych orzeczeń oraz zagwarantowanie automatycznego publikowania przyszłych wyroków;
  • zapewnienie zgodności wszelkich nowelizacji ustawy o TK z opinią Komisji Weneckiej i z wyrokami Trybunału, wliczając w to orzeczenia z 3 i 9 grudnia 2015 oraz 9 marca 2016; zagwarantowanie Trybunałowi skuteczności działań;
  • zapewnienie Trybunałowi Konstytucyjnemu możliwości zbadania ustawy o TK z 22 lipca 2016 przed wejściem jej w życie; opublikowanie i wykonanie w pełni wyroku Trybunału w tej sprawie;
  • powstrzymanie się od działań i wypowiedzi, które mogłyby godzić w Trybunał Konstytucyjny.

14 września 2016 Parlament Europejski przyjął kolejną rezolucję w sprawie Polski, w której m.in. wyraził zaniepokojenie i ubolewanie sytuacją wokół TK[416].

21 grudnia 2016 Komisja Europejska podjęła decyzję o przesłaniu do Polski dodatkowych rekomendacji w związku z niewypełnieniem przez władze w Warszawie dotychczasowych wskazań dotyczących rozwiązania kryzysu wokół Trybunału Konstytucyjnego[417].

Rada Europy[edytuj]

W grudniu 2015 przedstawiciele Rady Europy zaapelowali do polskich władz o poszanowanie wyroków TK i wstrzymanie prac nad nowelizacją ustawy o Trybunale[418].

Minister spraw zagranicznych Witold Waszczykowski zwrócił się do Europejskiej Komisji na rzecz Demokracji przez Prawo (tzw. Komisji Weneckiej) o opinię w sprawie uchwalonej 22 grudnia 2015 nowelizacji do ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. W dniach 8 i 9 lutego 2016 przedstawiciele Komisji (na czele z jej przewodniczącym Giannim Buquicchio) odbyli wizytę w Polsce, w trakcie której przeprowadzili rozmowy z przedstawicielami wielu organów państwa (m.in. z prezydentem, posłami, senatorami i sędziami Trybunału Konstytucyjnego) na temat istoty i znaczenia nowelizacji[419].

11 marca 2016 Komisja Wenecka wydała opinię na temat kryzysu konstytucyjnego w Polsce (na 130 osób biorących udział w posiedzeniu zdanie odrębne złożył Węgier Andras Zs. Varga[420][421]), w której stwierdziła m.in., że[422]:

  • konflikt wokół TK ma swoje źródło w działaniach Sejmu poprzedniej kadencji,
  • zarówno poprzednia, jak i obecna większość sejmowa podejmowały niekonstytucyjne działania,
  • nowelizacja ustawy o TK z 22 grudnia 2015 stanowi zagrożenie dla rządów prawa i funkcjonowania demokracji, a rozwiązania prawne w niej przyjęte grożą spowolnieniem i paraliżem Trybunału,
  • TK miał prawo zbadać nowelizację bez stosowania przepisów podlegających ocenie zgodności z Konstytucją,
  • odmowa opublikowania wyroku Trybunału z 9 marca byłaby nie tylko niezgodna z praworządnością, ale także pogłębiłaby kryzys,
  • rozwiązanie sporu wokół TK musi opierać się na zobowiązaniu do respektowania i pełnego realizowania orzeczeń Trybunału,
  • w dalszej przyszłości należałoby zmienić Konstytucję, tak aby sędziów Trybunału Konstrukcyjnego wybierać większością kwalifikowaną, wiązałoby się to z ustanowieniem mechanizmu, który zapobiegałby przypadkom impasu; rozsądną alternatywą byłoby wprowadzenie systemu, w którym jedna trzecia sędziów TK byłaby wybierana przez każdą z trzech władz państwowych – prezydenta, parlament i władzę sądowniczą.

Podczas wizyty w Polsce 4 kwietnia 2016 sekretarz generalny Rady Europy Thorbjørn Jagland po rozmowach z przedstawicielami rządu, TK i Rzecznikiem Praw Obywatelskich stwierdził, iż Trybunał został sparaliżowany i że „nie ma w tej chwili w Polsce systemu opartego na praworządności”[423]. Uznał, iż początkiem wyjścia z tej sytuacji musi być opublikowanie wyroku TK z 9 marca 2016[424].

15 czerwca 2016 ukazał się raport Nilsa Muižnieksa, Komisarza Praw Człowieka Rady Europy, dotyczący stanu praw człowieka w Polsce, w którym m.in. wyraził on zaniepokojenie paraliżem Trybunału Konstytucyjnego i wezwał polskie władze do zrealizowania zaleceń Komisji Weneckiej[425].

8 lipca 2016 Nils Muižnieks stwierdził, że przyjęty dzień wcześniej przez Sejm projekt ustawy o TK stwarza poważne zagrożenie dla praworządności[426], a Thorbjørn Jagland oświadczył, że zwróci się do Komisji Weneckiej o zbadanie projektu pod kątem jego zgodności z marcową opinią Komisji[427].

Przedstawiciele Komisji Weneckiej przybyli do Polski na wizytę zaplanowaną na 12–13 września 2016, by zapoznać się ze stanem przestrzegania praworządności w kraju. Celem wizyty było w szczególności odbycie spotkań na temat ustawy o TK z 22 lipca 2016 z reprezentantami Sejmu, Senatu, Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego, Ministerstwa Sprawiedliwości i Rzecznikiem Praw Obywatelskich. Sędziowie TK wybrani przez Sejm VIII kadencji: Zbigniew Jędrzejewski, Julia Przyłębska, Piotr Pszczółkowski, Henryk Cioch, Lech Morawski i Mariusz Muszyński odmówili spotkania z przedstawicielami Komisji Weneckiej[428][429].

14 października 2016 Komisja Wenecka przyjęła opinię, zgodnie z którą ustawa z 22 lipca 2016 nie spełnia dwóch warunków właściwej równowagi w państwie prawa: niezależności wymiaru sprawiedliwości oraz roli Trybunału Konstytucyjnego jako ostatecznego arbitra w systemie kontroli konstytucyjności prawa. Komisja negatywnie oceniła także także m.in. zawłaszczenie przez Kancelarię Prezesa Rady Ministrów prawa decydowaniu o publikacji wyroków Trybunału[430][431]. Przeciw przyjęciu opinii głosował, podobnie jak w marcu, jeden członek Komisji – przedstawiciel Węgier[430]. Rząd Beaty Szydło nie wysłał swoich przedstawicieli na posiedzenie Komisji w proteście przeciwko jej „stronniczości, nieuczciwości, niekompetencji”[430].

16 stycznia 2017 przewodniczący Komisji Weneckiej Gianni Buquicchio wydał oświadczenie, w którym wyraził zaniepokojenie[432]:

  • wyborem nowej prezes Trybunału na podstawie budzącej wątpliwości procedury;
  • przekazaniem uprawnień przez nową prezes TK sędziemu, który został wybrany na podstawie prawnej zakwestionowanej przez Trybunał;
  • wysłaniem wiceprezesa TK na przymusowy urlop;
  • próbą podważenia wyboru trzech sędziów Trybunału 7 lat po nich powołaniu.

11 października 2017 Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy przyjęło rezolucję w sprawie praworządności w Polsce, Mołdawii, Rumunii, Bułgarii i Turcji, w której m.in. wezwano polskie władze do „pełnej współpracy z Komisją Wenecką i realizacji jej zaleceń, w szczególności w odniesieniu do składu i funkcjonowania Trybunału Konstytucyjnego”[433].

Stany Zjednoczone[edytuj]

29 grudnia 2015 Departament Stanu Stanów Zjednoczonych zwrócił się do polskiego rządu z pytaniami o charakter najnowszych zmian prawnych dotyczących Trybunału Konstytucyjnego[434]. Trzej amerykańscy senatorowie (John McCain, Ben Cardin i Richard Durbin) napisali też list do prezesa Rady Ministrów, w którym wyrazili zaniepokojenie sytuacją wokół TK[435].

Według informacji podanych przez „Gazetę Wyborczą”, na początku marca 2016 ambasador USA w Polsce Paul W. Jones nieoficjalnie spotkał się z Jarosławem Kaczyńskim i w trakcie rozmowy z nim „stanowczo domagał się odblokowania Trybunału Konstytucyjnego”[436].

8 lipca 2016 uczestniczący w szczycie NATO w Warszawie prezydent USA Barack Obama podczas bezpośredniej rozmowy z prezydentem RP Andrzejem Dudą poruszył sprawę sporu wokół TK. Następnie w publicznym wystąpieniu stwierdził m.in.: „Wyraziłem w rozmowie z prezydentem Dudą naszą troskę w związku z pewnymi działaniami oraz impasem wokół Trybunału Konstytucyjnego. Podkreśliłem przy tym, że odnosimy się z pełnym poszanowaniem do suwerenności Polski, odnotowałem też, że parlament pracuje nad ważnymi rozwiązaniami ustawodawczymi w tym zakresie, choć wymagać to będzie jeszcze więcej pracy. Jako przyjaciel i sojusznik zaapelowaliśmy do wszystkich stron o wspólne działania dla dobra polskich instytucji demokratycznych”[437].

Po uchwaleniu 22 lipca 2016 nowej ustawy o TK rzecznik Departamentu Stanu USA Elizabeth Trudeau skrytykowała ten akt prawny oraz stwierdziła także: „Stany Zjednoczone zachęcają polskie władze, aby rozwiązały kwestie sporne, tak aby polskie instytucje demokratyczne oraz system mechanizmów kontrolnych państwa były poszanowane i aby mogły sprawnie funkcjonować”[438].

Inne państwa i organizacje[edytuj]

Pismo ministra finansów Pawła Szałamachy z 2 maja 2016 do prezesa TK Andrzeja Rzeplińskiego z prośbą o wstrzymanie się z wypowiedziami dotyczącymi kryzysu do dnia przedstawienia wyników oceny wiarygodności kredytowej Polski przez agencję Moody's

Zaniepokojenie sytuacją w Polsce wyrazili też m.in. minister spraw zagranicznych Luksemburga Jean Asselborn[439], prezes Federalnego Trybunału Konstytucyjnego Niemiec[440], prezes Sądu Konstytucyjnego Czech[441], prezes Sądu Konstytucyjnego Belgii[442], prezes Sądu Konstytucyjnego Litwy[443], prezes Sądu Najwyższego Estonii[444], prezes Sądu Konstytucyjnego Portugalii[445], Stowarzyszenie Sądownictwa Konstytucyjnego Krajów Regionów Morza Bałtyckiego i Czarnego (BBCJ)[446], European Association for the Defence of Human Rights[447], International Federation for Human Rights[448], Amnesty International[447], Human Rights Watch[449][450], Open Society European Policy Institute[447], EU-Russia Civil Society Forum[451], Reporterzy bez Granic[447], organizacje praw człowieka należące do Civic Solidarity Platform: International Partnership for Human Rights (Belgia), Human Rights Movement „Bir Duino-Kyrgyzstan”, Helsinki Citizens Assembly Vanadzor (Armenia), Moscow Helsinki Group, Georgian Young Lawyers’ Association, Belarusian Helsinki Committee, Center for Civil Liberties (Ukraina), Institute „Respublica” (Ukraina), Kazakhstan International Bureau for Human Rights and Rule of Law, Promo LEX Association Moldova, Association of Ukrainian Human Rights Monitors on Law Enforcement, „Protection of Rights without Borders” (Armenia), Norwegian Helsinki Committee, Center for the Development of Democracy and Human Rights (Rosja), Public Verdict Foundation (Rosja), Article 19 (Wielka Brytania), Human Rights House Foundation, Kosova Rehabilitation Centre for Torture Victims, Belarusian Association of Journalists, Kharkiv Regional Foundation – Public Alternative (Ukraina), Office of Civil Freedoms (Tadżykistan), Public Foundation „Golos Svobody” (Kirgistan), Bulgarian Helsinki Committee, Nota Bene (Tadżykistan), Helsinki Committee of Armenia, Barys Zvozskau Belarusian Human Rights House, Humanrights.ch (Szwajcaria), Swiss Helsinki Committee, Netherlands Helsinki Committee, Human Rights Center of Azerbaijan[452], a także World Organisation Against Torture, Women Crisis Center (Azerbejdżan), Ukrainian Helsinki Human Rights Union, Small Businnes Association (Mołdawia), Sova Center for Information and Analysis (Rosja), Statewatch (Wielka Brytania), Regional Center for Strategic Studies (Gruzja/Azerbejdżan), Rights International Spain (Hiszpania), Public Information and Need of Knowledge (Armenia), Public Union of Democracy and Human Rights Resource Centre (Azerbejdżan), Lawyers’ Committee for Human Rights – YUCOM (Serbia), League of Human Rights (Czechy), Legal Education Society (Azerbejdżan), Legal Resources Centre (Mołdawia), Liberal Academy Tbilisi (Gruzja), Media Rights Institute Azerbaijan (Azerbejdżan), Kharkiv Human Rights Protection Group, International Consortium EUROBELARUS, Italian Coalition for Civil Liberties (Włochy), Humanitarian Research Public Union (Azerbejdżan), Hungarian Civil Liberties Union (Węgry), Hungarian Helsinki Committee (Węgry), Human Rights House Voronezh (Rosja), Human Rights Information Center (Ukraina), Human Rights League (Słowacja), Human Rights Monitoring Institute (Litwa), Human Rights Council of St. Petersburg (Rosja), Human Rights First (Stany Zjedoczone), Helsinki Committee for Human Rights in Serbia, Helsinki Committee in Serbia, Greek Helsinki Monitor, Health and Human Rights Info (Norwegia), Helsinki Association for Human Rights Defenders (Armenia), Forum for Human Rights (FORUM) (Słowacja), Free Citizen Civic Initiatives' Support Center (Armenia), Georgian Centre for Psychosocial and Medical Rehabilitation of Torture Victims (GCRT) (Gruzja), Centre for Civil and Political Rights (Szwajcaria), Centre for Peace Studies (Chorwacja), CROSOL - Croatian Platform for International Citizen Solidarity (Chorwacja), DRA Berlin (German-Russian Exchange) (Niemcy), Dutch section of the International Commission of Jurists (NJCM), Educational Human Rights House Chernihiv, Transcarpathian Public Center (Ukraina), Election Monitoring and Democracy Studies Center (Azerbejdżan), Estonian Human Rights Centre (Estonia), Europe without Barriers (Ukraina), European Grassroots Antiracist Movement (Francja), Fair Trials (Wielka Brytania), Caucasian Centre for Human Rights & Conflict Studies (CCHRCS) (Gruzja), Antigone (Włochy), Association UMDPL (Ukraina), B.a.B.e (Chorwacja), Human Rights Center Viasna Law Initiative Belarus (Białoruś), BlueLink Foundation (Bułgaria)[331] oraz przedstawiciele ONZ[453].

15 stycznia 2016 agencja ratingowa Standard & Poor’s obniżyła rating Polski z A- do BBB+, jako przyczynę wskazując naruszenie równowagi instytucjonalnej w Polsce poprzez zmiany w Trybunale Konstytucyjnym[454].

2 maja 2016 minister finansów Paweł Szałamacha wystosował pismo do prezesa TK Andrzeja Rzeplińskiego z prośbą o wstrzymanie się z wypowiedziami dotyczącymi kryzysu wokół TK do dnia przedstawienia wyników oceny wiarygodności kredytowej Polski przez agencję Moody's[455]. 13 maja Moody’s utrzymała ocenę wiarygodności kredytowej Polski na poziomie A2, jednak zmieniła perspektywę ratingu ze stabilnej na negatywną[456].

4 listopada 2016 Komitet Praw Człowieka ONZ wśród zaleceń dla Polski wymienił m.in. promulgację i wykonanie wszystkich orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego[457].

Opinia publiczna[edytuj]

Czy demokracja jest w Polsce zagrożona? 27–28 XI 2015, IBRiS[458] 5 XII 2015, SW Research[459] 10–11 XII 2015, Ipsos[460] 18 III 2016, IBRiS[461] 8–9 IV 2016, IBRiS[462] 2–3 I 2017, Pollster[463]
Tak 55% 55% 56% 57,6% 63% 56%
Nie 35% 24% 37% 38,2% 33,8% 32%
Czy PiS swoimi działaniami wobec Trybunału Konstytucyjnego narusza standardy demokracji? 29 XI – 2 XII 2015, Ariadna[464] 4–8 XII 2015, Ariadna[465] 10–11 XII 2015, TNS[466] 22–23 XII 2015, Ariadna[467] 16–19 I 2016, Ariadna[468] 21 II 2016, Ariadna[469] 4–7 III 2016, Ariadna[470] 11–14 III 2016, Pollster[471] 13–15 III 2016, Ariadna[472] 9–10 IV 2016, Ariadna[473] 29 IV – 4 V 2016, Ariadna[474] 26–30 V 2016, Ariadna[475] 4–7 VI 2016, Ariadna[476] 25–26 X 2016, TNS[477]
Tak 50% 54% 58% 49% 51% 52% 53% 48% 60% 55% 58% 53% 51% 47%
Nie 29% 26% 29% 30% 26% 34% 31% 32% 27% 32% 28% 30% 28% 34%
Czy prezydent Andrzej Duda swoimi działaniami wobec TK narusza standardy demokracji? 4–8 XII 2015, Ariadna[465] 10–11 XII 2015, TNS[466] 22–23 XII 2015, Ariadna[467] 14–18 V 2016, Ariadna[478] 25–26 X 2016, TNS[477]
Tak 55% 58% 48% 54% 47%
Nie 31% 29% 35% 29% 34%
Czy PiS swoimi działaniami wobec TK łamie Konstytucję?
Data Ośrodek Tak Nie
29 XI – 2 XII 2015[464] Ariadna 48% 29%
15–16 III 2016[479] TNS 50% 30%
Czy rząd powinien opublikować wyrok TK z 9 marca 2016 w Dzienniku Ustaw? 11–12 III 2016, IBRiS[480] 12–15 III 2016, Ariadna[481] 13–15 III 2016, Ariadna[472] 22–23 III 2016, Millward Brown[482] 31 III – 7 IV 2016, CBOS[483] 9–10 IV 2016, Ariadna[473] 16 IV 2016, SW Research[484] 27–28 IV 2016, Millward Brown[485] 26–30 V 2016, Ariadna[475] 12–13 VIII 2016, IBRiS[486] 2 IX 2016, SW Research[487]
Tak 74% 53% 70% 65% 55% 57% 56,4% 66% 65% 70% 54%
Nie 19% 15% 19% 24% 22% 20% 21,9% 22% 16% 15% 19%
Czy rząd powinien zastosować się do zaleceń Komisji Weneckiej? 4–7 III 2016, Ariadna[470] 11 III 2016, SW Research[488] 11 III 2016, IBRiS[489] 12–15 III 2016, Ariadna[481] 13–15 III 2016, Ariadna[472] 22–23 III 2016, Millward Brown[482] 9–10 IV 2016, Ariadna[473] 16 IV 2016, SW Research[484] 27–28 IV 2016, Millward Brown[485] 26 VII 2016, SW Research[490]
Tak 50% 53% 56,1% 46% 58% 65% 50% 56,4% 66% 55%
Nie 28% 18% 27,7% 13% 27% 24% 24% 21,9% 22% 19%
Odsetek Polaków uważających, że w sporze wokół TK rację ma: 4–8 XII 2015, Ariadna[491] 11–12 XII 2015, IBRiS[492] 22–23 XII 2015, Ariadna[467] 11–12 III 2016, IBRiS[480] 12–15 III 2016, Ariadna[481] 31 III – 7 IV 2016, CBOS[483] 12–13 VIII 2016, IBRiS[486] 2 XII 2016, Ariadna[493] 20 XII 2016, IBRiS[494]
rząd i prezydent / obecny Sejm 19,6% 22,6% 20% 25% 18% 29% 21% 10% 19,3%
opozycja i Trybunał / poprzedni Sejm 19,9% 46,5% 17% 45% 35% 45% 43% 22% 43,2%
Odsetek Polaków uważających, że konflikcie między Komisją Europejską a rządem PiS na temat praworządności w Polsce rację ma: 16–19 I 2016, Ariadna[468] 22–27 I 2016, Ariadna[495] 31 V 2016, SW Research[496]
Komisja Europejska 38% 40% 48%
rząd 36% 39% 26%
Odsetek Polaków uważających, że spór wokół TK to: 3 XII 2015, Millward Brown[497] 16–17 XII 2015, Millward Brown[498] 13–14 I 2016, Millward Brown[499] 27–28 IV 2016, Millward Brown[500]
„kolejny konflikt polityczny, podobne zdarzają się co jakiś czas” 33% 29% 32% 31%
„prawdziwe, realne zagrożenie dla demokracji” 29% 32% 22% 30%
„poważny kryzys konstytucyjny państwa” 18% 19% 18% 17%
„zwyczajna zmiana polityczna” 13% 15% 17% 12%

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. M.P. z 2015 r. poz. 1038
  2. M.P. z 2015 r. poz. 1039
  3. M.P. z 2015 r. poz. 1040
  4. M.P. z 2015 r. poz. 1041
  5. M.P. z 2015 r. poz. 1042
  6. Sejm wybrał pięciu sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Przeciw cały klub PiS. tvn24.pl, 8 października 2015. [dostęp 2015-12-24].
  7. a b c Sejm wybrał pięciu nowych sędziów Trybunału Konstytucyjnego. „Kronika Sejmowa”, s. 3, 15 grudnia 2015. 
  8. Przedstawiony przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej projekt ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. sejm.gov.pl. [dostęp 2015-12-24].
  9. Wybór pięciu nowych sędziów tk na ostatnim posiedzeniu sejmu. tvn24.pl, 30 września 2015.
  10. a b c d e Ewa Siedlecka. Prezydent nie wykonuje wyroku. „Gazeta Wyborcza”, s. 1, 7 grudnia 2015. 
  11. a b Marek Domagalski. Gra o sędziów Trybunału trwa. „Rzeczpospolita”, s. C3, 18 listopada 2015. 
  12. PO i PSL zaskarżyły ustawę o Trybunale Konstytucyjnym. onet.pl, 17 listopada 2015. [dostęp 2015-12-24].
  13. Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. sejm.gov.pl. [dostęp 2015-12-24].
  14. Uchwała Nr 1252/2015 Krajowej Rady Sądownictwa z dnia 24 listopada 2015 r. w sprawie skierowania wniosku do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej. krs.pl, 24 listopada 2015. [dostęp 2015-12-24].
  15. Dz.U. z 2015 r. poz. 1928.
  16. Nowelizacja ustawy o Trybunale Konstytucyjnym Sygn. akt K 35/15. trybunal.gov.pl. [dostęp 2015-12-24].
  17. M.P. z 2015 r. poz. 1131
  18. M.P. z 2015 r. poz. 1132
  19. M.P. z 2015 r. poz. 1133
  20. M.P. z 2015 r. poz. 1134
  21. M.P. z 2015 r. poz. 1135
  22. a b c Sejm podjął uchwały w sprawie braku mocy prawnej uchwał w sprawie wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego. „Kronika Sejmowa”, s. 21, 30 listopada 2015. 
  23. Druki sejmowe nr 42, 43, 44, 45 i 46 (przebieg procesu legislacyjnego: głosowania). W: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej [on-line]. sejm.gov.pl. [dostęp 2016-02-03].
  24. Poselski projekt uchwały w sprawie zmiany Regulaminu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej. Druk nr 41. W: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej [on-line]. sejm.gov.pl. [dostęp 2015-12-27].
  25. Sejm podjął uchwałę w sprawie zmiany Regulaminu Sejmu. „Kronika Sejmowa”, s. 22, 30 listopada 2015. 
  26. K 34/15 – postanowienie TK o zabezpieczeniu. W: Trybunał Konstytucyjny [on-line]. trybunal.gov.pl, 11 grudnia 2015. [dostęp 2015-12-29].
  27. a b c d e Andrzej Stankiewicz. Sejmowe awantury o TK. „Rzeczpospolita”, s. A4, 23 grudnia 2015. 
  28. a b Przebieg procesu legislacyjnego. Druk nr 56. Lista kandydatów na sędziów Trybunału Konstytucyjnego. W: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej [on-line]. sejm.gov.pl, 2 grudnia 2015. [dostęp 2015-12-28].
  29. Urszula Glensk: Jakich PiS ma ekspertów prawa. polityka.pl, 16 grudnia 2015. [dostęp 2016-01-01].
  30. Sejm wybrał pięciu nowych sędziów Trybunału Konstytucyjnego. „Kronika Sejmowa”, s. 4, 15 grudnia 2015. 
  31. Renata Grochal, Ewa Siedlecka. Czy Trybunał Konstytucyjny zastopuje PiS. „Gazeta Wyborcza”, s. 4, 2 grudnia 2015. 
  32. Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 grudnia 2015 r. w sprawie wyboru sędziego Trybunału Konstytucyjnego. W: Monitor Polski poz. 1182 [on-line]. Rządowe Centrum Legislacji, 2 grudnia 2015. [dostęp 2016-01-06].
  33. Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 grudnia 2015 r. w sprawie wyboru sędziego Trybunału Konstytucyjnego. W: Monitor Polski poz. 1183 [on-line]. Rządowe Centrum Legislacji, 2 grudnia 2015. [dostęp 2016-01-06].
  34. Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 grudnia 2015 r. w sprawie wyboru sędziego Trybunału Konstytucyjnego. W: Monitor Polski poz. 1184 [on-line]. Rządowe Centrum Legislacji, 2 grudnia 2015. [dostęp 2016-01-06].
  35. Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 grudnia 2015 r. w sprawie wyboru sędziego Trybunału Konstytucyjnego. W: Monitor Polski poz. 1185 [on-line]. Rządowe Centrum Legislacji, 2 grudnia 2015. [dostęp 2016-01-06].
  36. Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 grudnia 2015 r. w sprawie wyboru sędziego Trybunału Konstytucyjnego. W: Monitor Polski poz. 1186 [on-line]. Rządowe Centrum Legislacji, 2 grudnia 2015. [dostęp 2016-01-06].
  37. M.P. z 2015 r. poz. 1182
  38. M.P. z 2015 r. poz. 1183
  39. M.P. z 2015 r. poz. 1184
  40. M.P. z 2015 r. poz. 1182
  41. M.P. z 2015 r. poz. 1183
  42. Ewa Siedlecka. Trybunał nieugięty. „Gazeta Wyborcza”, s. 1, 4 grudnia 2015. 
  43. Prezydent odebrał ślubowanie od sędziów Trybunału Konstytucyjnego. prezydent.pl, 3 grudnia 2015. [dostęp 2015-12-24].
  44. Prezydent przyjął ślubowanie od sędzi Julii Przyłębskiej. prezydent.pl, 9 grudnia 2015. [dostęp 2015-12-24].
  45. Małgorzata Kryszkiewicz. Trybunał nie zbada uchwał Sejmu. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. B8, 12 stycznia 2016. 
  46. a b Ewa Siedlecka. Rzepliński dopuścił do orzekania dwoje sędziów z PiS. „Gazeta Wyborcza”, s. 4, 13 stycznia 2016. 
  47. a b c Małgorzata Kryszkiewicz. Temida radzi sobie bez TK. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. B6, 27 czerwca 2017. 
  48. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 grudnia 2015 r. sygn. akt K 34/15. dziennikustaw.gov.pl. [dostęp 2015-12-24].
  49. Wszystko jasne: Duda nie przyjmie przysięgi od trzech sędziów TK. Ale najlepsze jest uzasadnienie. tokfm.pl, 8 grudnia 2015. [dostęp 2015-12-24].
  50. Druk nr 200. Poselski projekt uchwały wzywającej Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej do wykonania wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 grudnia 2015 r. oraz odebrania ślubowań od sędziów Trybunału Konstytucyjnego.. W: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej [on-line]. sejm.gov.pl, 9 grudnia 2015. [dostęp 2016-02-05].
  51. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 grudnia 2015 r. sygn. akt K 35/15. dziennikustaw.gov.pl. [dostęp 2015-12-24].
  52. Wyrok TK z 9 grudnia opublikowany w Dzienniku Ustaw. wprost.pl, 18 grudnia 2015. [dostęp 2015-12-24].
  53. a b Ewa Siedlecka. PiS wygasi Trybunał. „Gazeta Wyborcza”, s. 3, 15 grudnia 2015. 
  54. Małgorzata Kryszkiewicz. Spór o publikację, czyli o pietruszkę. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. A4, 14 grudnia 2015. 
  55. K 34/15 – odpowiedź Prezesa TK na pismo KPRM z 10 grudnia 2015 r. dot. publikacji wyroku K 34/15. W: Trybunał Konstytucyjny [on-line]. trybunal.gov.pl, 11 grudnia 2015. [dostęp 2015-12-25].
  56. Informacja o wszczęciu śledztwa w sprawie przekroczenia uprawnień w związku z zaniechaniem publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego. W: Prokuratura Okręgowa w Warszawie [on-line]. warszawa.po.gov.pl, 17 grudnia 2015. [dostęp 2015-12-25].
  57. a b Informacja o umorzeniu śledztwa w sprawie niedopełnienia obowiązków w związku z zaniechaniem publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego. W: Prokuratura Okręgowa w Warszawie [on-line]. warszawa.po.gov.pl, 7 stycznia 2016. [dostęp 2016-01-09].
  58. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 grudnia 2015 r. sygn. akt K 34/15 (Dz.U. z 2015 r. poz. 2129).
  59. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 grudnia 2015 r. sygn. akt K 35/15(Dz.U. z 2015 r. poz. 2147).
  60. Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. sejm.gov.pl. [dostęp 2015-12-24].
  61. Orędzie prezydenta z 3 grudnia 2015. prezydent.pl, 3 grudnia 2015. [dostęp 2015-12-29].
  62. Ruch Kukiz’15 chce zmian w konstytucji ws. TK; proponuje klubom spotkanie. rp.pll, 15 grudnia 2015. [dostęp 2015-12-24].
  63. a b Przebieg procesu legislacyjnego. Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. Druk nr 122. W: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej [on-line]. sejm.gov.pl. [dostęp 2016-01-01].
  64. Grzegorz Osiecki. PiS: Przy obecnym trybunale nie rozwalimy układu. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. A3, 17 grudnia 2015. 
  65. a b c Dz.U. z 2015 r. poz. 2217.
  66. a b c Ewa Siedlecka. Debata nad TK w Sejmie:bzdury-procedury. „Gazeta Wyborcza”, s. 5, 23 grudnia 2015. 
  67. Senat przyjął nowelizację ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. tvn24.pl, 24 grudnia 2015. [dostęp 2016-01-02].
  68. Szczegóły głosowania: Ustawa o zmianie ustawy o Trybunale Konstytucyjnym: Wniosek o przyjęcie ustawy bez poprawek. senat.pl, 24 grudnia 2015. [dostęp 2016-01-02].
  69. a b c d Weszły w życie zmiany dotyczące funkcjonowania Trybunału Konstytucyjnego. W: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej [on-line]. sejm.gov.pl, 28 grudnia 2015. [dostęp 2015-12-29].
  70. Co uchwalił Sejm? Najważniejsze przepisy nowelizacji ustawy o TK w punktach, tvn24.pl, 22 grudnia 2015 [dostęp 2015-12-24].
  71. Zawarty w uchylonym art. 28 ust. 2 ustawy (Dz.U. z 2015 r. poz. 2217).
  72. Andrzej Stankiewicz. Trybunał gotowy na wojnę z PiS. „Rzeczpospolita”, s. A8, 30 grudnia 2015. 
  73. a b Stanowisko Prezydium Krajowej Rady Sądownictwa w sprawie uchwalonej 22 grudnia 2015 r. zmiany ustawy o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1064 ze zm.). krs.pl. [dostęp 2015-12-28].
  74. Nowelizacja ustawy o TK. Prokurator Generalny straszy paraliżem prac. dziennik.pl. [dostęp 2015-12-28].
  75. RPO i HFPC apelują do prezydenta ws. noweli ustawy o TK. rp.pl. [dostęp 2015-12-28].
  76. Druk nr 122: Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o Trybunale Konstytucyjnym (opinie NRA, KRRP, HFPC). sejm.gov.pl. [dostęp 2016-01-03].
  77. Apel Zarządu „Iustitia” w sprawie Trybunału Konstytucyjnego. iustitia.pl, 23 grudnia 2015. [dostęp 2016-01-03].
  78. Apel Prezesa Krajowej Rady Radców Prawnych do Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. kirp.pl, 2015-12-23. [dostęp 2016-04-01].
  79. Adam Bodnar: Apel do Prezydenta RP. rpo.gov.pl, 2015-12-24. [dostęp 2016-04-01].
  80. Helsińska Fundacja Praw Człowieka: Apel do Prezydenta o niepodpisywanie ustawy o TK. 2015-12-24. [dostęp 2016-04-01].
  81. Zarząd Sieci Obywatelskiej Watchdog Polska: Apel do Prezydenta RP o weto w sprawie ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. 2015-12-24. [dostęp 2016-04-01].
  82. Wierzę, że ustawa wzmocni pozycję Trybunału Konstytucyjnego. prezydent.pl, 28 grudnia 2015. [dostęp 2016-01-02].
  83. a b Ewa Siedlecka. Trybunał się nie poddaje. „Gazeta Wyborcza”, s. 1, 6, 31 grudnia 2015 – 1 stycznia 2016. 
  84. a b Marek Domagalski. Trybunał: jest szansa na wyjście z klinczu. „Rzeczpospolita”, s. C2, 11 stycznia 2016. 
  85. Nowelizacja ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. [dostęp 2016-01-07].
  86. Krajowa Rada Sądownictwa: Wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. ipo.trybunal.gov.pl, 15 stycznia 2016. [dostęp 2016-03-04].
  87. Fundacja im. Stefana Batorego: Opinia amicus curiae Fundacji im. Stefana Batorego. ipo.trybunal.gov.pl, 19 stycznia 2016. [dostęp 2016-03-04].
  88. a b Naczelna Rada Adwokacka: Opinia amicus curiae Naczelnej Rady Adwokackiej. 2 lutego 2016. [dostęp 2016-02-18].
  89. Krajowa Rada Radców Prawnych: Opinia Krajowej Rady Radców Prawnych występującej jako amicus curiae. 15 lutego 2016. [dostęp 2016-02-18].
  90. Helsińska Fundacja Praw Człowieka: Opinia amicus curiae Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. 23 lutego 2016. [dostęp 2016-03-04].
  91. Pracownicy Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego: Stanowisko w sprawie podstaw orzekania przez Trybunał Konstytucyjny w przedmiocie zgodności z Konstytucją ustawy z dnia 22 grudnia 2015 r. o zmianie ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. wpia.us.edu.pl, 8 stycznia 2016. [dostęp 2016-03-25].
  92. Andrzej Seremet: Stanowisko Prokuratora Generalnego. ipo.trybunal.gov.pl, 10 lutego 2016. [dostęp 2016-02-18].
  93. a b Andrzej Stankiewicz. Sądny dzień Trybunału. „Rzeczpospolita”, s. A5, 8 marca 2016. 
  94. Jan Woleński. Kryzys na zmówienie. „Polityka”. 19 (3058), s. 30–31, 2016-05-04. [dostęp 2017-02-03]. 
  95. Andrzej Stankowiecz. Trybunał, decydujące stracie. „Rzeczpospolita”, s. A3, 9 marca 2016. 
  96. a b Komunikat TK: Nowelizacja ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. trybunal.gov.pl, 9 marca 2016. [dostęp 2016-03-09].
  97. a b c Małgorzata Kryszkiewicz. Odmowa publikacji wyroku nic nie da. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. A3, 10 marca 2016. 
  98. Ewa Siedlecka. Trybunał Konstytucyjny się nie poddaje. „Gazeta Wyborcza”, s. 1, 10 marca 2016. 
  99. Szydło nie opublikuje wyroku Trybunału? Może odmówić? Sędzia Biernat odpowiada szefowej rządu. wiadomosci.dziennik.pl, 9 marca 2016. [dostęp 2016-03-09].
  100. Premier: nie złamałam konstytucji; nie mogę opublikować czegoś, co nie jest orzeczeniem. pap.pl, 21 marca 2016. [dostęp 2016-04-29].
  101. Ziobro: dzisiejsze orzeczenie TK nie ma mocy prawnej. rp.pl, 9 marca 2016. [dostęp 2016-04-30].
  102. Ziobro powołuje się na „ośmiu wybitnych konstytucjonalistów”. Kim są, co napisali?. tvn24.pl, 10 marca 2016. [dostęp 2016-03-31].
  103. Eksperci ministra Ziobry. Zdziwieni. tvn24.pl, 24 marca 2016. [dostęp 2016-03-31].
  104. Ewa Siedlecka. Trybunał Konstytucyjny przystąpił do orzekania. „Gazeta Wyborcza”, s. 6, 11 marca. 
  105. Prezes RCL: organem odpowiedzialnym za publikację wyroków TK jest premier. tvp.info. [dostęp 2016-04-14].
  106. 1700 zawiadomień, ale śledztwa nie będzie. Decyzja prokuratury trudna do zaskarżenia. tvn24.pl, 27 kwietnia 2016. [dostęp 2016-05-01].
  107. Komunikat Prokuratora Okręgowego Warszawa – Praga w Warszawie w sprawie PO V Ds. 47.2016. W: Prokuratura Okręgowa Warszawa-Praga w Warszawie [on-line]. warszawapraga.po.gov.pl, 27 kwietnia 2016. [dostęp 2016-04-30].
  108. Bez śledztwa w sprawie niedrukowania wyroku TK. Prokuratura: Nie trzeba publikować. W: Dziennik Gazeta Prawna [on-line]. prawo.gazetaprawna.pl, 27 kwietnia 2016. [dostęp 2016-04-30].
  109. Ewa Siedlecka. Jak prokuratura uniewinniła rząd Beaty Szydło. „Gazeta Wyborcza”, s. 5, 28 kwietnia 2016. 
  110. Andrzej Stankiewicz. Zaczyna się chaos. „Rzeczpospolita”, s. A3, 28 kwietnia 2016. 
  111. Wyborcza.pl. [dostęp 2016-10-10].
  112. Mariusz Jałoszewski. Sąd: Niepublikacja wyroku TK do prokuratury. „Gazeta Wyborcza”, s. 7, 14 października 2016. 
  113. Przedwyborcze manewry PiS i Trybunału. „Rzeczpospolita”, s. C2, 17 listopada 2016. 
  114. Ewa Siedlecka. Duda ma kolejny kłopot z TK. „Gazeta Wyborcza”, s. 4, 27 maja 2016. 
  115. Postanowienie WSA w Warszawie z dnia 27 maja 2016 r. sygn. akt IV SAB/Wa 172/16. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2016-10-13].
  116. Postanowienie WSA w Warszawie z dnia 30 maja 2016 r. sygn. akt IV SAB/Wa 187/16. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2016-10-13].
  117. Postanowienie WSA w Warszawie z dnia 12 lipca 2016 r. sygn. akt IV SAB/Wa 191/16. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2016-10-13].
  118. Postanowienie WSA w Warszawie z dnia 3 sierpnia 2016 r. sygn. akt IV SA/Wa 1585/16. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2017-08-06].
  119. Postanowienie WSA w Warszawie z dnia 21 września 2016 r. sygn. akt IV SAB/Wa 269/16. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2017-08-06].
  120. Marek Domagalski. Punkt dla premier w sprawie publikacji. „Rzeczpospolita”, s. C2, 24 czerwca 2016. 
  121. Kolejna skarga na „bezczynność” premier Szydło ws. publikacji wyroku TK odrzucona. wpolityce.pl, 20 sierpnia 2016. [dostęp 2016-10-13].
  122. Postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2017 r. sygn. akt I OSK 126/17. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2017-08-06].
  123. Postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2017 r. sygn. akt I OSK 534/17. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2017-08-06].
  124. a b Rząd opublikował 15 zaległych wyroków Trybunału Konstytucyjnego. polskieradio.pl, 29 grudnia 2016. [dostęp 2017-01-09].
  125. a b Odmowa publikacji wyroków umorzona. „Rzeczpospolita”, s. A5, 13 lutego 2017. 
  126. Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 7 marca 2016 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. z 2016 r. poz. 293).
  127. Ewa Ivanova. Wydawcy programów prawniczych mają twardy orzech do zgryzienia. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. A6, 11 kwietnia 2016. 
  128. NSA nie czekał na opublikowanie przez Szydło orzeczenia TK. Zastosował je w swoim wyroku. wyborcza.pl, 16 sierpnia 2016. [dostęp 2016-08-18].
  129. Wyrok NSA z dnia 8 sierpnia 2016 r. sygn. akt II FSK 1021/16. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2016-08-18].
  130. Rząd opublikował zaległe wyroki Trybunału Konstytucyjnego. Poza dwoma. tvn24.pl, 16 sierpnia 2016. [dostęp 2016-08-18].
  131. Wyroki Trybunału Konstytucyjnego oczekujące na ogłoszenie w Dzienniku Ustaw. trybunal.gov.pl. [dostęp 2016-08-18].
  132. a b c d Małgorzata Kryszkiewicz. PiS gumkuje wyroki starego trybunału. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. 1, 15 maja 2017. 
  133. a b c Małgorzata Kryszkiewicz. TK zastawia pułapki na obywateli. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. B7, 15 maja 2017. 
  134. Spotkanie Zespołu Ekspertów do Spraw problematyki TK. sejm.gov.pl, 31 marca 2016. [dostęp 2016-03-31].
  135. Wpis na Twitterze marszałka Sejmu Marka Kuchcińskiego. twitter.com, 23 lipca 2016. [dostęp 2016-11-10].
  136. Zespół Kuchcińskiego przedstawił raport. „Wiele stwierdzeń Komisji Weneckiej ma charakter błędów bądź przeinaczeń”. wyborcza.pl, 1 sierpnia 2016. [dostęp 2016-08-03].
  137. Treść raportu Zespołu Ekspertów ds. Problematyki Trybunału Konstytucyjnego. sejm.gov.pl, 1 sierpnia 2016. [dostęp 2016-11-10].
  138. Tekst Raportu Zespołu Ekspertów ds. Problematyki Trybunału Konstytucyjnego / Text of the Report of the Team of Experts on the Issues Related to the Constitutional Tribunal. sejm.gov.pl, 13 września 2016. [dostęp 2016-09-19].
  139. Spotkanie liderów ośmiu partii. pap.pl, 31 marca 2016. [dostęp 2016-04-17].
  140. Głosowanie nr 61 na 16. posiedzeniu Sejmu. Pkt 26. porz. dzien. Wybór sędziego Trybunału Konstytucyjnego. W: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej [on-line]. sejm.gov.pl. [dostęp 2016-04-18].
  141. a b c Andrzej Stankiewicz. Awantura o sędziego TK. „Rzeczpospolita”, s. A3, 15 kwietnia 2016. 
  142. Burza wokół sędziego Pszczółkowskiego. „Postępuje kompromitacja Trybunału”. onet.pl, 15 czerwca 2016. [dostęp 2016-06-15].
  143. Poselski projekt ustawy o Trybunale Konstytucyjnym (druk nr 558). sejm.gov.pl, 29 kwietnia 2016. [dostęp 2016-08-31].
  144. Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o Trybunale Konstytucyjnym (druk nr 569). sejm.gov.pl, 29 kwietnia 2016. [dostęp 2016-08-31].
  145. Przebieg procesu legislacyjnego: Obywatelski projekt ustawy o Trybunale Konstytucyjnym (druk nr 550). sejm.gov.pl. [dostęp 2016-08-31].
  146. Mamy 100 tysięcy podpisów pod naszym projektem ustawy o Trybunale Konstytucyjnym!. ruchkod.pl, 5 maja 2016. [dostęp 2016-08-31].
  147. a b Ustawa z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym Dz.U. z 2016 r. poz. 1157.
  148. a b Weszła w życie ustawa o Trybunale Konstytucyjnym. sejm.gov.pl, 16 sierpnia 2016. [dostęp 2016-08-31].
  149. Opinia Sądu Najwyższego. sejm.gov.pl, 27 czerwca 2016. [dostęp 2016-08-31].
  150. Wystąpienie Prezesa TK. trybunal.gov.pl, 5 lipca 2016. [dostęp 2016-08-31].
  151. Notatka Biura Trybunału Konstytucyjnego dotycząca analizy poselskiego projektu ustawy o Trybunale Konstytucyjnym wniesionego do Sejmu 29 kwietnia 2016 r. w świetle dotychczasowego orzecznictwa TK. trybunal.gov.pl, 14 maja 2016. [dostęp 2016-09-04].
  152. Opinia Biura Trybunału Konstytucyjnego - uwagi o głównych problemach prawnych wynikających z projektu ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. trybunal.gov.pl, 24 czerwca 2016. [dostęp 2016-08-31].
  153. Opinia Krajowa Rady Radców Prawnych. sejm.gov.pl, 6 czerwca 2016. [dostęp 2016-08-31].
  154. Opinia Krajowej Rady Sądownictwa. sejm.gov.pl, 9 czerwca 2016. [dostęp 2016-08-31].
  155. Opinia Naczelnej Rady Adwokackiej. sejm.gov.pl, 10 czerwca 2016. [dostęp 2016-08-31].
  156. Stanowisko Naczelnej Rady Adwokackiej. sejm.gov.pl, 7 lipca 2016. [dostęp 2016-08-31].
  157. Uwagi Rzecznika Praw Obywatelskich do projektu ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. rpo.gov.pl, 4 lipca 2016. [dostęp 2016-08-31].
  158. Uwagi Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. hfhr.pl, 15 czerwca 2016. [dostęp 2016-08-31].
  159. Opinia Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. hfhr.pl, 4 lipca 2016. [dostęp 2016-08-31].
  160. a b Stanowisko Komitetu Helsińskiego i członków zarządu Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka ws. ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. hfhr.pl, 4 lipca 2016. [dostęp 2016-08-31].
  161. a b c d Stanowisko stowarzyszeń sędziowskich w sprawie noweli ustawy o TK. iustitia.pl, 18 lipca 2016. [dostęp 2016-08-31].
  162. Stanowisko Zespołu Ekspertów Prawnych przy Fundacji im. Stefana Batorego w sprawie projektu ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. batory.org.pl, 6 lipca 2016. [dostęp 2016-08-31].
  163. Opinie Biura Analiz Sejmowych (druk nr 558 z 29 kwietnia 2016 r.). sejm.gov.pl, 6 lipca 2016. [dostęp 2016-08-31].
  164. Nowa ustawa o TK – stanowisko Komitetu Helsińskiego i HFPC. hfhr.pl, 22 lipca 2016. [dostęp 2016-08-31].
  165. Ustawa o Trybunale Konstytucyjnym. amnesty.org.pl, 2 sierpnia 2016. [dostęp 2016-09-04].
  166. a b Komunikat FOR: Nowa ustawa o TK to dalsze psucie zasad państwa prawa przez rządzących. for.org.pl, 22 lipca 2016. [dostęp 2017-10-30].
  167. Informacja o istotnych problemach wynikających z działalności i orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego w 2015 roku – wystąpienie Prezesa Trybunału Konstytucyjnego prof. Andrzeja Rzeplińskiego na plenarnym posiedzeniu Sejmu w dniu 22 lipca 2016 r.. trybunal.gov.pl. [dostęp 2016-08-31].
  168. Stanowisko Krajowej Rady Sądownictwa z dnia 29 lipca 2016 r. w przedmiocie uchwalonej przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustawy z 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym. krs.pl. [dostęp 2016-07-31].
  169. a b c d Stanowisko stowarzyszeń sędziowskich w sprawie ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym. iustitia.pl, 28 lipca 2016. [dostęp 2016-07-31].
  170. Apel Zespołu Ekspertów Prawnych przy Fundacji Batorego do Prezydenta RP. batory.org.pl, 25 lipca 2016. [dostęp 2016-08-13].
  171. Prezydent podpisał 8 ustaw. prezydent.pl, 30 lipca 2016. [dostęp 2016-07-31].
  172. Wniosek grupy posłów (PO). ipo.trybunal.gov.pl, 2 sierpnia 2016. [dostęp 2016-08-31].
  173. Wniosek grupy posłów (PSL i N). ipo.trybunal.gov.pl, 2 sierpnia 2016. [dostęp 2016-08-31].
  174. Wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich. ipo.trybunal.gov.pl, 2 sierpnia 2016. [dostęp 2016-08-31].
  175. Wniosek Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 5 sierpnia 2016 r.. sn.pl. [dostęp 2016-08-08].
  176. Postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 3 sierpnia 2016 r. o rozpoznaniu sprawy na posiedzeniu niejawnym. trybunal.gov.pl. [dostęp 2016-08-06].
  177. Opinia amicus curiae Naczelnej Rady Adwokackiej. adwokatura.pl, 9 sierpnia 2016. [dostęp 2016-08-13].
  178. Opinia amicus curiae Krajowej Rady Radców Prawnych. kirp.pl, 8 sierpnia 2016. [dostęp 2016-08-13].
  179. Opinia amicus curiae Fundacji im. Stefana Batorego. batory.org.pl, 2 sierpnia 2016. [dostęp 2016-08-13].
  180. Malgorzata Kryszkiewicz. Wielka gra o Trybunał Konstytucyjny. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. B5, 11 sierpnia 2016. 
  181. Prokuratura odmówiła śledztwa w sprawie wypowiedzi Kaczyńskiego. wyborcza.pl, 2016-10-03. [dostęp 2016-10-03].
  182. a b Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 sierpnia 2016 r. sygn. akt K 39/16. ipo.trybunal.gov.pl. [dostęp 2016-10-02].
  183. Michał Szułdurzyński. Trybunał: błędne koło. „Rzeczpospolita”, s. 1, 12 sierpnia 2016. 
  184. Emilia Świętochowska. Wojny rządu z trybunałem ciąg dalszy. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. B6, 17 sierpnia 2016. 
  185. Postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 września 2016 r. sygn. akt K 43/16. ipo.trybunal.gov.pl. [dostęp 2016-10-02].
  186. Kraksa sędziego TK Lecha Morawskiego. Usłyszy zarzuty za spowodowanie wypadku? - Wyborcza.pl. [dostęp 2016-12-29].
  187. Śledztwo w sprawie prezesa TK. „Buta kroczy przed upadkiem”. polskieradio.pl, 19 sierpnia 2016. [dostęp 2016-08-19].
  188. Ewa Siedlecka. Misja: zagłodzić Trybunał. „Gazeta Wyborcza”, s. 4, 28 października 2016. 
  189. Głosowania w dniu 16-12-2016 r. na 33. posiedzeniu Sejmu. W: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej [on-line]. sejm.gov.pl. [dostęp 2016-12-27].
  190. Wniosek grupy posłów (PO i N). ipo.trybunal.gov.pl, 12 sierpnia 2016. [dostęp 2016-08-31].
  191. Marek Domagalski. Trybunał pracuje bez sędziów PiS. „Rzeczpospolita”, s. C3, 8 listopada 2016. 
  192. Zuzanna Dąbrowska. Kolejny pat w Trybunale. „Rzeczpospolita”, s. A3, 8 listopada 2016. 
  193. a b Ewa Siedlecka. Sędziowie PiS sparaliżowali TK. „Gazeta Wyborcza”, s. 7, 8 listopada 2016. 
  194. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 listopada 2016 r. sygn. akt K 44/16. trybunal.gov.pl. [dostęp 2016-11-08].
  195. Kuratorzy sądowi; proces legislacyjny Kp 4/15. W: Trybunał Konstytucyjny [on-line]. trybunal.gov.pl. [dostęp 2016-12-25].
  196. Przedstawiciel prezydenta nie pojawił się na rozprawie w TK. „Prezes Rzepliński podjął bezprawną decyzję o niedopuszczaniu do orzekania trzech sędziów”. prawo.gazetaprawna.pl, 25 października 2016. [dostęp 2016-12-25].
  197. Odwołany termin rozprawy - Kuratorzy sądowi; proces legislacyjny Kp 4/15. W: Trybunał Konstytucyjny [on-line]. trybunal.gov.pl. [dostęp 2016-12-25].
  198. Marek Domagalski. Czy regulamin zablokuje ustawy naprawcze PiS. „Rzeczpospolita”, s. C1, 9 listopada 2016. 
  199. Emilia Świętochowska. Lex Trynkiewicz: los bestii nadal nieprzesądzony. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. B5, 16 listopada 2016. 
  200. Komunikat Biura Trybunału Konstytucyjnego z 15 listopada 2016 r.. W: Biuro Trybunału Konstytucyjnego [on-line]. trybunal.gov.pl, 15 listopada 2016. [dostęp 2016-12-26].
  201. TYLKO U NAS. Sędzia Przyłębska dla wPolityce.pl: „L4 nie było żadną ucieczką. Dlaczego prezes Rzepliński nie zażądał kontroli ZUS?”. wpolityce.pl, 4 grudnia 2016. [dostęp 2016-12-27].
  202. a b c Marek Domagalski. Kontrowersyjny wybór kandydatów na prezesa TK. „Rzeczpospolita”, s. C1, 1 grudnia 2016. 
  203. Małgorzata Kryszkiewicz. Wolta w TK. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. B6, 1 grudnia 2016. 
  204. Komunikat Biura Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 grudnia 2016 r.. W: Biuro Trybunału Konstytucyjnego [on-line]. trybunal.gov.pl, 1 grudnia 2016. [dostęp 2016-12-26].
  205. Przebieg procesu legislacyjnego. Druk 963. Poselski projekt ustawy o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym. sejm.gov.pl. [dostęp 2016-12-27].
  206. Przebieg procesu legislacyjnego: Poselski projekt ustawy o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (druk nr 880). sejm.gov.pl. [dostęp 2016-11-10].
  207. Przebieg procesu legislacyjnego. Druk nr 1059. Poselski projekt ustawy - Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego. sejm.gov.pl. [dostęp 2016-12-27].
  208. Tomasz Pietryga. Perły i buble prawne 2016 roku. „Rzeczpospolita”, s. A1, 30 grudnia 2016. 
  209. Druk nr 880. Poselski projekt ustawy o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego. UZASADNIENIE. 30 września 2016. [dostęp 2016-12-27]. s. 3.
  210. Ustawa z dnia 4 listopada 2016 r. o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego. sejm.gov.pl. [dostęp 2016-11-10].
  211. Opinia Sądu Najwyższego. sejm.gov.pl, 12 października 2016. [dostęp 2016-11-10].
  212. Opinia Naczelnej Rady Adwokackiej. adwokatura.pl, 7 listopada 2016. [dostęp 2016-11-11].
  213. Opinia Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. hfhr.pl, 17 października 2016. [dostęp 2016-11-10].
  214. Art. 17. ust. 1 (Dz.U. z 2016 r. poz. 2074).
  215. Art. 18. ust. 2 (Dz.U. z 2016 r. poz. 2074).
  216. Art. 16. ust. 2 (Dz.U. z 2016 r. poz. 2074).
  217. Art. 11 ust. 1 (Dz.U. z 2016 r. poz. 2074).
  218. Art. 13 ust. 1 (Dz.U. z 2016 r. poz. 2074).
  219. Trybunał Konstytucyjny: Ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, trybunal.gov.pl [dostęp 2017-10-25] (pol.).
  220. Trybunał Konstytucyjny: Ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, trybunal.gov.pl [dostęp 2017-10-25] (pol.).
  221. a b c Marek Domagalski. Trybunał pod nową władzą. „Rzeczpospolita”, s. C3, 21 grudnia 2016. 
  222. Małgorzata Kryszkiewicz, Grzegorz Osiecki. Twarda linia Prawa i Sprawiedliwości. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. A6, 21 grudnia 2016. 
  223. „Obserwator Konstytucyjny” zniknął z Sieci - Wiadomości - WP.PL. [dostęp 2017-03-12].
  224. niezniknelo.pl.
  225. a b c Protokół z obrad Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Trybunału Konstytucyjnego w dniu 20 grudnia 2016. hfhr.pl. [dostęp 2017-02-02].
  226. a b Załącznik do Protokołu Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 grudnia 2016. hfhr.pl. [dostęp 2017-02-02].
  227. a b Załącznik do protokołu obrad Zgromadzenia Ogólnego sędziów Trybunału Konstytucyjnego z 20 grudnia 2016. hfhr.pl. [dostęp 2017-02-02].
  228. a b Ewa Siedlecka: Prezes Przyłębska nielegalna? Złamała przepisy, które uchwalił PiS. wyborcza.pl, 5 stycznia 2017. [dostęp 2017-02-02].
  229. a b Posiedzenie w sprawie wyłonienia kandydatów na prezesa TK nielegalne?. hfhr.pl. [dostęp 2017-02-02].
  230. a b c Stanowisko Zespołu Ekspertów Prawnych przy Fundacji Batorego w sprawie ostatnich zmian prawnych i faktycznych dotyczących Trybunału Konstytucyjnego. batory.org.pl, 26 stycznia 2017. [dostęp 2017-10-30].
  231. Prezydent powołał Julię Przyłębską na Prezesa Trybunału Konstytucyjnego. W: Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej [on-line]. prezydent.pl, 21 grudnia 2016. [dostęp 2016-12-26].
  232. Marek Domagalski. Trybunał Konstytucyjny przed zasadniczym zwrotem. „Rzeczpospolita”, s. C3, 20 grudnia 2016. 
  233. Małgorzata Kryszkiewicz, Grzegorz Osiecki. Twarda linia Prawa i Sprawiedliwości. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. A6, 21 grudnia 2016. 
  234. Dzienniku Ustaw 2016. isap.sejm.gov.pl. [dostęp 2017-01-09].
  235. RPO publikuje usunięte z serwisu Trybunału Konstytucyjnego jego wyroki: w sprawach K 47/15, K 39/16, K 44/16. W: Rzecznik Praw Obywatelskich [on-line]. rpo.gov.pl, 2 czerwca 2017. [dostęp 2017-06-02].
  236. Ziobro zaskarżył do Trybunału Konstytucyjnego wybór trzech sędziów TK. newsweek.pl, 12 stycznia 2017. [dostęp 2017-01-12].
  237. Sprawy w trybunale. Wybór sędziów Trybunału Konstytucyjnego. U 1/17. W: Trybunał Konstytucyjny [on-line]. trybunal.gov.pl, 12 stycznia 2017. [dostęp 2017-01-12].
  238. a b Małgorzata Kryszkiewicz. Sejm i RPO: wniosek Ziobry o zbadanie uchwał bezzasadny. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. B7, 20 lutego 2017. 
  239. Prezes PiS komentuje wniosek Ziobry do TK: Trybunał decyzji Sejmu nie ocenia. Nie sądzę, by 3 sędziom cokolwiek groziło, wiadomosci.dziennik.pl, 13 stycznia 2017 [dostęp 2017-06-27].
  240. Stanowisko Krajowej Rady Sądownictwa z dnia 13 stycznia 2017 r. w przedmiocie wniosku Prokuratora Generalnego z 11 stycznia 2017 r. o zbadanie zgodności uchwały Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 26 listopada 2010 roku w sprawie wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej. krs.pl. [dostęp 2017-02-01].
  241. Ewa Siedlecka. Trzej sędziowie – sztuczny problem ministra Ziobry. „Gazeta Wyborcza”, s. 3, 16 stycznia 2017. 
  242. Trybunał Konstytucyjny: Wybór sędziów Trybunału Konstytucyjnego, trybunal.gov.pl [dostęp 2017-06-27] (pol.).
  243. Trybunał Konstytucyjny: Wybór sędziów Trybunału Konstytucyjnego, trybunal.gov.pl [dostęp 2017-07-13] (pol.).
  244. Piotr Szymaniak. Kto zastąpi sędziego Morawskiego? Jest szansa na kompromis. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. A5, 13 lipca 2017. 
  245. Przebieg procesu legislacyjnego. Druk nr 1778. Kandydat na stanowisko sędziego Trybunału Konstytucyjnego. sejm.gov.pl. [dostęp 2017-09-23].
  246. Emilia Świętochowska. Trybunał skompletowany. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. B8, 18 września 2017. 
  247. a b Małgorzata Kryszkiewicz, Piotr Szymaniak. Trybunał Konstytucyjny usankcjonował status quo. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. B5, 25 października 2017. 
  248. K1/17 w sprawie Ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. Trybunał Konstytucyjny, 24.10.2017. [dostęp 25.10.2017].
  249. TK: zaskarżone przez RPO zapisy trzech ustaw o Trybunale - konstytucyjne. Rzeczpospolita, 24.10.2017. [dostęp 25.10.2017].
  250. Małgorzata Kryszkiewicz, Piotr Szymaniak. Sędziowie dublerzy we własnej sprawie. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. A1, 25 października 2017. 
  251. Przemysława Malinowski: Protest pod Sejmem. „Ręce precz od Trybunału”. rp.pl, 26 listopada 2016. [dostęp 2016-05-27].
  252. Sebastian Klauziński. Trzy demonstracje pod Sejmem. „Gazeta Wyborcza”, s. 4, 3 grudnia 2015. 
  253. Alina Kwapisz-Kulińska: Komitety Obrony Polaków. studioopinii.pl, 3 grudnia 2015. [dostęp 2015-12-24].
  254. Policja: Na warszawskiej manifestacji KOD 17–20 tysięcy osób, radiozet.pl [dostęp 2015-12-24].
  255. Nawet 50 tys. osób przeszło ulicami Warszawy. Marsz KOD zakończony, tvn24.pl [dostęp 2015-12-24].
  256. Warszawa: Marsz Wolności i Solidarności 2015. Manifestacja PiS 13 grudnia w Warszawie, polskatimes.pl, 13 grudnia 2015 [dostęp 2015-12-24].
  257. „Marsz Wolności i Solidarności”. Jarosław Kaczyński o sporze wokół TK: tu nie chodzi o demokrację, PolskieRadio.pl [dostęp 2016-01-12].
  258. Demonstracje KOD w 21 miastach Polski, radiozet.pl, 19 grudnia 2015 [dostęp 2015-12-24].
  259. Partia Razem opublikowała wyrok Trybunału na... Kancelarii Premiera, dziennik.pl, 9 marca 2015 [dostęp 2015-05-06].
  260. Zakończyła się pikieta Partii Razem przed KPRM. „Kolejne działania ws. TK na drodze sądowej”, gazetaprawna.pl, 17 marca 2015 [dostęp 2015-05-06].
  261. Pikieta przed Kancelarią Premiera. KOD i Partia Razem żądają publikacji wyroku TK, polskieradio.pl, 10 marca 2015 [dostęp 2015-05-06].
  262. Manifestacja kończy się przed czasem. „Będą dalsze demonstracje”, tvn24.pl, 12 marca 2016 [dostęp 2016-03-14].
  263. Manifestacja KOD we Wrocławiu. „Jesteśmy przeciwko cyrkowi, jaki się w Polsce wyprawia”, tvn24.pl, 12 marca 2016 [dostęp 2016-03-14].
  264. Komitet Obrony Demokracji manifestował w Lublinie. „Beata opublikuj!”, kurierlubelski.pl, 12 marca 2015 [dostęp 2015-05-06].
  265. KOD w Zielonej Górze: Beata, opublikuj wyrok!, zielonagora.wyborcza.pl, 12 marca 2015 [dostęp 2015-05-06].
  266. KOD ustawił pod kancelarią premiera licznik. Pokazuje dni od ogłoszenia wyroku TK z 9 marca, warszawa.wyborcza.pl, 16 marca 2015 [dostęp 2015-05-06].
  267. Pikieta KOD przed kancelarią premiera, wp.pl, 2 kwietnia 2015 [dostęp 2015-05-06].
  268. Andrzej Miszk po 39 dniach zakończył głodówkę. „Lekarze obawiają się trwałych szkód na zdrowiu”, wyborcza.pl, 25 kwietnia 2015 [dostęp 2015-05-06].
  269. Trzy duże marsze 7 maja w Warszawie. onet.pl, 7 maja 2016. [dostęp 2016-05-08].
  270. Michał Wilgocki. Kalendarium kryzysu parlamentarnego. „Gazeta Wyborcza”, s. 6, 19 grudnia 2016. 
  271. Uchwała nr 47/2015-2016 Rady WPiA UAM w Poznaniu z 15.12.2015 r.. Wydział Prawa i Administracji UAM. [dostęp 2016-01-13].
  272. a b Uchwała nr 303/XI/2015 Rady Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 30 listopada 2015 roku. W: Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego [on-line]. wpia.uj.edu.pl. [dostęp 2016-01-03].
  273. Uchwała Nr 01/12/2015 Rady Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego z dnia 14 grudnia 2015 r.. wpia.uw.edu.pl. [dostęp 2016-07-06].
  274. Uchwała nr 149/XII/2015 Rady Wydziału Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 14 grudnia 2015 roku. prawo.uni.wroc.pl. [dostęp 2016-07-06].
  275. Uchwała Rady Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego nr 1/2016 podjęta 15 stycznia 2016 r.. rzecznikprasowy.uni.lodz.pl. [dostęp 2017-10-30].
  276. Uchwała Nr 1/2015 Komitetu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk z dnia 26 listopada 2015 r.. knp.pan.pl. [dostęp 2016-04-04].
  277. Uchwała nr 431 Senatu Uniwersytetu Warszawskiego z dnia 16 grudnia 2015 r. w sprawie poszanowania ładu konstytucyjnego i respektowania wartości demokratycznych. uw.edu.pl. [dostęp 2016-07-06].
  278. Stanowisko pracowników naukowych Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach w związku z łamaniem zasad demokratycznego państwa prawnego. wpia.us.edu.pl, 27 listopada 2015. [dostęp 2016-07-06].
  279. Stanowisko Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Socjologicznego w sprawie kryzysu politycznego w Polsce. pts.org.pl, 19 grudnia 2015. [dostęp 2016-06-10].
  280. Oświadczenie członków Rady Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2016-01-04].
  281. Uchwała w sprawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego. W: Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego [on-line]. 22 marca 2016. [dostęp 2016-04-20].
  282. Uchwała nr 24/2016 w sprawie publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego. W: Uniwersytet Łódzki [on-line]. 8 kwietnia 2016. [dostęp 2016-04-20].
  283. Uchwała nr 1/04/2016 Rady Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego z 18 kwietnia 2016 r.. wpia.uw.edu.pl. [dostęp 2016-07-06].
  284. Uchwała nr 2/12/16 Rady Wydziału Prawa i Administracji UW z dn. 12 grudnia 2016 r. w sprawie naruszania ładu konstytucyjnego przez władze państwowe Rzeczypospolitej. W: Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego [on-line]. wpia.uw.edu.pl. [dostęp 2016-12-30].
  285. Uchwała Nr 5/2017 Rady Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego z dnia 10 stycznia 2017 r. w sprawie solidarności środowiska prawniczego. wpia.us.edu.pl. [dostęp 2017-02-01].
  286. Uchwała nr 171/XII/2016 Rady Wydziału Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 19 grudnia 2016 r. w sprawie utrzymania ładu konstytucyjnego w Rzeczypospolitej Polskiej. prawo.uni.wroc.pl. [dostęp 2017-02-01].
  287. Uchwała nr 1/I/2017 Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 10 stycznia 2017 roku w sprawie: poszanowania ładu demokratycznego w Polsce. uj.edu.pl. [dostęp 2017-01-31].
  288. Stanowisko nr 1/2017 Kolegium Rektorów Szkół Wyższych Krakowa z dnia 11 stycznia 2017 roku w sprawie uchwały nr 1/1/2017 Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 10 stycznia 2017 roku w sprawie: poszanowania ładu demokratycznego w Polsce. uj.edu.pl. [dostęp 2017-01-31].
  289. Uchwała Zgromadzenia Przedstawicieli Sędziów Apelacji Katowickiej z dnia 14 grudnia 2015 r.. trybunal.gov.pl. [dostęp 2016-03-25].
  290. Uchwała Zgromadzenia Przedstawicieli Sędziów Apelacji Łódzkiej z dnia 30 listopada 2015 r.. iustitia.pl. [dostęp 2016-03-26].
  291. a b Uchwała Zgromadzenia Przedstawicieli Sędziów Apelacji Krakowskiej z 11 kwietnia 2016 r.. trybunal.gov.pl. [dostęp 2016-05-05].
  292. a b Uchwała Zgromadzenia Przedstawicieli Sędziów Apelacji Wrocławskiej z 25 kwietnia 2016 roku. wroclaw.sa.gov.pl. [dostęp 2016-05-10].
  293. a b Uchwała Zgromadzenia Przedstawicieli Sędziów Apelacji Warszawskiej z 18 kwietnia 2016 roku. waw.sa.gov.pl. [dostęp 2016-05-10].
  294. Uchwała Zgromadzenia Przedstawicieli Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z 13 stycznia 2016 r.. iustitia.pl. [dostęp 2016-03-25].
  295. Uchwała Zgromadzenia Przedstawicieli Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 11 grudnia 2015 roku. iustitia.pl. [dostęp 2016-03-25].
  296. a b Uchwała Zgromadzenia Przedstawicieli Sędziów Gliwickiego Okręgu Sądowego z dnia 20 maja 2016 roku. gliwice.so.gov.pl. [dostęp 2016-06-06].
  297. Uchwała Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Opolu. iustitia.pl. [dostęp 2016-03-25].
  298. Uchwały Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Koninie z dnia 11 stycznia 2016 roku. iustitia.pl. [dostęp 2016-03-25].
  299. a b Uchwała Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Zielonej Górze z 15 kwietnia 2016 r.. trybunal.gov.pl. [dostęp 2016-05-22].
  300. a b Uchwała Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej z dnia 3 czerwca 2016 r.. trybunal.gov.pl. [dostęp 2016-06-25].
  301. a b Uchwała Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 30 maja 2016 roku. trybunal.gov.pl. [dostęp 2016-07-10].
  302. Uchwała Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Okręgu Słupskiego z dnia 18 kwietnia 2016 r.. iustitia.pl. [dostęp 2016-09-04].
  303. Uchwała Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Apelacji Rzeszowskiej z dnia 11 stycznia 2016 r.. rzeszow.sa.gov.pl. [dostęp 2017-10-31].
  304. Uchwała Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Apelacji Szczecińskiej z dnia 1 grudnia 2015 r.. trybunal.gov.pl. [dostęp 2016-03-26].
  305. Uchwała Zgromadzenia Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Toruniu z dnia 26 lutego 2016 r.. obserwatorkonstytucyjny.pl. [dostęp 2016-03-25].
  306. Uchwała Zebrania Przedstawicieli Zgromadzeń Ogólnych Sędziów Okręgów z dnia 2 marca 2016 r.. krs.pl. [dostęp 2016-03-25].
  307. Uchwała Zebrania Przedstawicieli Zebrań Sędziów Sądów Apelacyjnych z dnia 2 marca 2016 r.. krs.pl. [dostęp 2016-03-26].
  308. Uchwała Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Okręgu Płockiego z dnia 12 kwietnia 2016 r.. iustitia.pl. [dostęp 2016-05-05].
  309. Uchwała Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 9 maja 2016 r.. iustitia.pl. [dostęp 2016-05-10].
  310. Uchwała Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Toruniu z dnia 14 maja 2016 roku. trybunal.gov.pl. [dostęp 2016-06-06].
  311. Uchwała Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Radomiu z dnia 1 czerwca 2016 roku. trybunal.gov.pl. [dostęp 2016-06-25].
  312. Uchwała Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Okręgu Sądu Okręgowego w Częstochowie z dnia 17 czerwca 2016 roku. trybunal.gov.pl. [dostęp 2016-06-25].
  313. Uchwała Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Apelacji Białostockiej z 25 kwietnia 2016 r.. iustitia.pl. [dostęp 2016-05-05].
  314. Uchwała Zebrania Sędziów Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 18 marca 2016 roku. obserwatorkonstytucyjny.pl. [dostęp 2016-03-20].
  315. Uchwała Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2016 r.. sn.pl. [dostęp 2016-04-27].
  316. a b Uchwała Kolegium Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 kwietnia 2016 r.. W: Naczelny Sąd Administracyjny [on-line]. nsa.gov.pl. [dostęp 2016-04-28].
  317. Michał Wilgocki: Politycy PiS o „zespole kolesi”, czyli co posłanka Mazurek miała na myśli. wyborcza.pl, 27 kwietnia 2016. [dostęp 2016-04-28].
  318. Uchwała Nadzwyczajnego Kongresu Sędziów Polskich nr 2. krs.pl, 3 września 2016. [dostęp 2016-09-04].
  319. Wykaz Apelacji i Okręgów popierających uchwały Nadzwyczajnego Kongresu Sędziów z dnia 3 września 2016 r.. iustitia.pl. [dostęp 2017-02-01].
  320. Stanowisko Prezydium Krajowej Rady Sądownictwa z 23 grudnia 2015 r. w sprawie publicznych wypowiedzi niektórych posłów VIII kadencji na Sejm RP dotyczących kompetencji Krajowej Rady Sądownictwa. krs.pl. [dostęp 2016-05-05].
  321. Uchwała nr 105/2015 Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia 24 listopada 2015 r.. nra.pl. [dostęp 2016-05-05].
  322. Stanowisko Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 12 grudnia 2015 r.. kirp.pl. [dostęp 2016-05-05].
  323. a b Stanowisko Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 12 marca 2016 r.. kirp.pl. [dostęp 2016-05-05].
  324. a b c Uchwała Zrzeszenia Prawników Polskich podjęta podczas VI Ogólnopolskiej Konferencji Prawników w dniu 15 kwietnia w 2016 roku w Kołobrzegu. obserwatorkonstytucyjny.pl. [dostęp 2016-05-05].
  325. Uchwała Polskiego Towarzystwa Prawa Konstytucyjnego przyjęta podczas Walnego Zebrania Członków, Warszawa, 30 czerwca 2016 r.. inp.pan.pl. [dostęp 2016-07-06].
  326. Uchwała Zarządu Stowarzyszenia Sędziów Polskich „Iustitia” z dnia 18 grudnia 2015 r.. iustitia.pl. [dostęp 2016-09-04].
  327. Uchwała Zarządu Stowarzyszenia Sędziów THEMIS w sprawie ostatnich działań władzy ustawodawczej i wykonawczej. themis-sedziowie.eu, 24 listopada 2015. [dostęp 2017-10-30].
  328. Stanowisko nr 5/2015 Porozumienia Samorządów Zawodowych i Stowarzyszeń Prawniczych dot. zmian w ustawie o Trybunale Konstytucyjnym. prawnicyrazem.pl, 2 grudnia 2015. [dostęp 2016-09-04].
  329. a b c INPRIS – Instytut Prawa i Społeczeństwa, Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Sekcja Polska Międzynarodowej Komisji Prawników: Oświadczenie koalicji organizacji obywatelskich monitorujących wybory sędziów do TK. hfhr.pl, 13 listopada 2015. [dostęp 2016-05-06].
  330. a b c INPRIS – Instytut Prawa i Społeczeństwa, Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Sekcja Polska Międzynarodowej Komisji Prawników: Oświadczenie koalicji organizacji monitorujących wybory sędziów TK. hfhr.pl, 12 grudnia 2015. [dostęp 2016-05-06].
  331. a b c d e f g h Apel 93 organizacji do Prezydenta i Premier RP. hfhr.pl, 19 października 2016. [dostęp 2017-08-06].
  332. a b c d e f g h i j k l m n 10 tez o naturze konfliktu, potrzebie kompromisu i kierunku reformy Trybunału Konstytucyjnego. allerhand.pl, 4 lutego 2016. [dostęp 2016-09-04].
  333. Oświadczenie Komitetu Helsińskiego w Polsce. hfhr.pl, 15 listopada 2015. [dostęp 2016-05-06].
  334. Stanowisko Komitetu Helsińskiego w Polsce. hfhr.pl, 22 kwietnia 2016. [dostęp 2016-05-06].
  335. Oświadczenie Amnesty International: Ustawa o Trybunale Konstytucyjnym i wybór nowych sędziów. amnesty.org.pl, 19 listopada 2015. [dostęp 2016-09-04].
  336. KPH w sprawie zamachu na Trybunał Konstytucyjny. kph.org.pl, 7 lipca 2016. [dostęp 2016-09-04].
  337. a b c d e Pismo do Komisji Weneckiej w sprawie zmian dotyczących Trybunału Konstytucyjnego. hfhr.pl, 2 grudnia 2015. [dostęp 2016-09-04].
  338. Oświadczenie w sprawie zmian ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. siecobywatelska.pl, 23 listopada 2015. [dostęp 2016-09-04].
  339. Stanowisko Obywatelskiego Forum Legislacji działającego przy Fundacji im. S. Batorego w sprawie zmian ustawowych oraz działań organów władzy publicznej mających wpływ na funkcjonowanie Trybunału Konstytucyjnego. batory.org.pl, 17 listopada 2015. [dostęp 2016-09-04].
  340. BCC: przedsiębiorcy za Trybunałem. obserwatorkonstytucyjny.pl, 5 grudnia 2015. [dostęp 2016-09-04].
  341. Apel do Prezydenta RP i Parlamentu RP. konfederacjalewiatan.pl, 4 grudnia 2015. [dostęp 2016-09-04].
  342. Stanowisko Krajowej Rady Sądownictwa z dnia 7 kwietnia 2016 r. w przedmiocie niepublikowania wyroku Trybunału Konstytucyjnego. krs.pl. [dostęp 2016-05-05].
  343. Uchwała nr 61/2016 Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia 12 marca 2016 r.. nra.pl. [dostęp 2016-05-05].
  344. Uchwała Zarządu SSP „Iustitia” z dnia 12.03.2016 r. iustitia.pl. [dostęp 2016-05-05].
  345. Uchwała Programowa Stowarzyszenia Sędziów THEMIS podjęta przez Walne Zgromadzenie w dniu 24 kwietnia 2016 roku. themis-sedziowie.eu. [dostęp 2017-10-30].
  346. a b Wspólne stanowisko Komitetu Helsińskiego, Rady i Zarządu HFPC. hfhr.pl, 16 marca 2016. [dostęp 2016-05-06].
  347. Apel Lewiatana po wyroku Trybunału Konstytucyjnego. konfederacjalewiatan.pl, 11 marca 2016. [dostęp 2016-09-04].
  348. Stanowisko Krajowej Rady Sądownictwa z 7 kwietnia 2016 r. w sprawie wystąpienia Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego do Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z 5 kwietnia 2016 r.. krs.pl. [dostęp 2016-05-05].
  349. Stanowisko Zarządu SSP „Iustitia” z dnia 07.04.2016 r. iustitia.pl. [dostęp 2016-05-05].
  350. a b Stanowisko Stowarzyszenia Sędziów Rodzinnych Pro Familia oraz Stowarzyszenia Sędziów THEMIS w sprawie pisma Ministra Sprawiedliwości-Prokuratora Generalnego z dnia 5 kwietnia 2016 r.. trybunal.gov.pl, 7 kwietnia 2016. [dostęp 2016-05-05].
  351. Zbigniew Ziobro: Pismo Prokuratora Generalnego z 5 kwietnia 2016 r. dotyczące spraw rozpoznawanych przez Trybunał Konstytucyjny. trybunal.gov.pl. [dostęp 2016-05-05].
  352. Stanowisko stowarzyszeń sędziowskich w sprawie wypowiedzi rzecznik prasowego klubu parlamentarnego Prawa i Sprawiedliwości Beaty Mazurek z 26 kwietnia 2016 r.. iustitia.pl. [dostęp 2016-05-05].
  353. Uchwała Nr 16 Krajowego Zjazdu Adwokatury. obserwatoriumdemokracji.pl. [dostęp 2017-02-01].
  354. PiS odwołał redakcję prestiżowego pisma prawniczego. Bo zasiadali w niej sędziowie TK?. newsweek.pl, 18 marca 2016. [dostęp 2016-07-12].
  355. Uchwała Nr XXVIII/696/16 Rady Miejskiej w Łodzi z dnia 20 kwietnia 2016 r. stanowisko w sprawie stosowania się władz Łodzi do wyroków Trybunału Konstytucyjnego. bip.uml.lodz.pl. [dostęp 2017-10-31].
  356. Stanowisko Nr XXVIII/401/VII/11/2016 Rady Miasta Poznania z dnia 26-04-2016 w sprawie stosowania się władz Miasta Stołecznego Poznania do orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego. bip.poznan.pl. [dostęp 2016-07-07].
  357. Stanowisko Rady Miasta w sprawie Trybunału Konstytucyjnego i reprywatyzacji. um.warszawa.pl, 22 kwietnia 2016. [dostęp 2016-05-06].
  358. Anna Stasiewicz: Awantura o trybunał na sesji Rady Miasta Bydgoszczy. Radni PiS wyszli z sali. pomorska.pl, 27 kwietnia 2016. [dostęp 2016-04-29].
  359. Stanowisko Rady Miasta Słupska z dnia 27 kwietnia 2016 roku w sprawie stosowania się władz miasta Słupska do orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego. bip.um.slupsk.pl. [dostęp 2016-07-07].
  360. Stanowisko Nr XXVI/1/2016 Rady Miasta Gorzowa Wlkp. z dnia 27 kwietnia 2016 r.. bip.wrota.lubuskie.pl. [dostęp 2016-08-07].
  361. Apel radnych Gdańska ws. respektowania wszystkich wyroków TK. polsatnews.pl, 4 maja 2016. [dostęp 2016-08-07].
  362. Rezolucja radnych z Sopotu: Przy podejmowaniu uchwał zastosują się do niepublikowanych wyroków TK. gazetaprawna.pl, 29 kwietnia 2016. [dostęp 2016-08-07].
  363. Uchwała Nr XIX/265/2016 Rady Miejskiej w Koszalinie z dnia 28 kwietnia 2016 r. w sprawie przyjęcia apelu dotyczącego stosowania orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego. bip.koszalin.pl. [dostęp 2016-07-07].
  364. Stanowisko Nr 1 Rady Miasta Olsztyna z dnia 25 maja 2016 r. w sprawie stosowania się Rady Miasta Olsztyna do wyroków Trybunału Konstytucyjnego. bip.olsztyn.eu. [dostęp 2016-07-07].
  365. Rezolucja Nr 39/XLVII/16 Rady Miasta Krakowa z dnia 8 czerwca 2016 r.. bip.krakow.pl. [dostęp 2016-07-07].
  366. Stanowisko Nr XXVI/7/16 Rady Miejskiej Wrocławia z dnia 16 czerwca 2016 r. w sprawie stosowania się władz Miasta Wrocławia do orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego. wrosystem.um.wroc.pl. [dostęp 2016-06-25].
  367. Stanowisko Rady Miasta Częstochowy z dnia 27 października 2016 r. sprawie stosowania się władz Miasta Częstochowy do orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego. bip.czestochowa.pl. [dostęp 2016-11-05].
  368. a b Uchwała NR XXX/186/16 Rady Miejskiej w Głownie z dnia 10 sierpnia 2016 roku w sprawie wniesienia do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargi na rozstrzygnięcie nadzorcze Wojewody Łódzkiego z dnia 7 lipca 2016 r. stwierdzające nieważność Apelu Rady Miejskiej w Głownie z dnia 1 czerwca 2016 r. do Burmistrza Głowna w sprawie stosowania wyroków Trybunału Konstytucyjnego. glowno.pl. [dostęp 2016-11-11].
  369. Uchwała NR XXX/187/16 Rady Miejskiej w Głownie z dnia 10 sierpnia 2016 roku w sprawie wniesienia do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargi na rozstrzygnięcie nadzorcze Wojewody Łódzkiego z dnia 7 lipca 2016 r. stwierdzające nieważność Deklaracji Rady Miejskiej w Głownie z dnia 1 czerwca 2016 r. w sprawie stosowania się Rady Miejskiej w Głownie do wyroków Trybunału Konstytucyjnego. glowno.pl. [dostęp 2016-11-11].
  370. Stanowisko Sejmiku Województwa Lubelskiego z dnia 27 kwietnia 2016 roku w sprawie przestrzegania wyroków Trybunału Konstytucyjnego. umwl.bip.lubelskie.pl. [dostęp 2016-05-06].
  371. Uchwała Nr 237/XXI/16 Sejmiku Województwa Pomorskiego z dnia 4 maja 2016 roku w sprawie uczczenia twórców i obrońców Konstytucji 3 Maja i wezwania władz państwowych do rozwiązania kryzysu konstytucyjnego. bip.pomorskie.eu. [dostęp 2016-05-10].
  372. Uchwała Nr XIX/523/16 Sejmiku Województwa Wielkopolskiego z dnia 30 maja 2016 r. w sprawie wyrażenia stanowiska o stosowaniu się organów Województwa Wielkopolskiego do orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego. bip.umww.pl. [dostęp 2016-07-07].
  373. Stanowisko Sejmiku Województwa Łódzkiego z dnia 24 maja 2016 r. w sprawie stosowania się do orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego. bip.lodzkie.pl. [dostęp 2016-06-05].
  374. Mateusz Majnusz: Radni zdecydowali. Opole obok wyroków Trybunału Konstytucyjnego. opole.wyborcza.pl, 7 lipca 2016. [dostęp 2016-07-12].
  375. Rozstrzygnięcie nadzorcze nr PNK-I.4131.267.2016 Wojewody Łódzkiego z dnia 19 maja 2016 r.. lodzkie.eu. [dostęp 2016-07-07].
  376. Rozstrzygnięcie nadzorcze nr PNK-I.4131.423.2016 Wojewody Łódzkiego z dnia 7 lipca 2016 r.. lodzkie.eu. [dostęp 2016-11-11].
  377. Rozstrzygnięcie nadzorcze nr PNK-I.4131.393.2016 Wojewody Łódzkiego z dnia 22 lipca 2016 r.. lodzkie.eu. [dostęp 2016-08-07].
  378. Rozstrzygnięcie nadzorcze nr NK-3.4131.122.2016.EM Wojewody Zachodniopomorskiego z dnia 1 czerwca 2016 r.. szczecin.uw.gov.pl. [dostęp 2016-07-07].
  379. Rozstrzygnięcie nadzorcze nr NK-3.4131.121.2016.AS Wojewody Zachodniopomorskiego z dnia 1 czerwca 2016 r.. szczecin.uw.gov.pl. [dostęp 2016-07-07].
  380. Wojewoda pomorski unieważnił stanowisko Rady Miasta Słupska ws TK. interia.pl, 10 czerwca 2016. [dostęp 2016-08-06].
  381. Wojewoda pomorski unieważnił stanowiska Rad Miasta Sopotu i Gdańska ws. TK. rp.pl, 6 lipca 2016. [dostęp 2016-08-06].
  382. Rozstrzygnięcie nadzorcze nr LEX-I.4131.106.2016 Wojewody Mazowieckiego z dnia 14 czerwca 2016. bip.warszawa.pl. [dostęp 2016-08-06].
  383. Informacja dot. rozstrzygnięcia nadzorczego w sprawie uchwały Sejmiku Województwa Wielkopolskiego. poznan.uw.gov.pl, 5 lipca 2016. [dostęp 2016-08-07].
  384. Rezolucja RMK o Trybunale unieważniona przez wojewodę. krakow.wyborcza.pl, 15 lipca 2016. [dostęp 2016-08-07].
  385. Łódzki spór o Trybunał Konstytucyjny. Rada Miejska poda Wojewodę Łódzkiego do sądu. dzienniklodzki.pl, 25 maja 2016. [dostęp 2016-10-13].
  386. Radni Warszawy skarżą się do sądu na wojewodę mazowieckiego. tvnwarszawa.tvn24.pl, 7 lipca 2016. [dostęp 2016-10-13].
  387. Władze Sopotu zaskarżą w sądzie decyzję wojewody pomorskiego ws. TK. rp.pl, 28 lipca 2016. [dostęp 2016-10-13].
  388. Wyrok WSA w Łodzi z dnia 24 sierpnia 2016 r. sygn. akt III SA/Łd 555/16. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2016-10-13].
  389. Wyrok WSA w Łodzi z dnia 3 listopada 2016 r. sygn. akt III SA/Łd 783/16. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2016-11-05].
  390. Wyrok WSA w Gdańsku z dnia 8 września 2016 r. sygn. akt III SA/Gd 732/16. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2016-10-13].
  391. Wyrok WSA w Gdańsku z dnia 13 października 2016 r. sygn. akt III SA/Gd 781/16. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2016-10-15].
  392. Wyrok WSA w Gdańsku z dnia 27 października 2016 r. sygn. akt III SA/Gd 798/16. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2016-11-05].
  393. Wyrok WSA w Poznaniu z dnia 3 listopada 2016 r. sygn. akt IV SA/Po 751/16. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2016-11-11].
  394. Wyrok WSA w Szczecinie z dnia 29 września 2016 r. sygn. akt II SA/Sz 910/16. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2017-08-06].
  395. Wyrok WSA w Szczecinie z dnia 29 września 2016 r. sygn. akt II SA/Sz 832/16. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2017-08-06].
  396. Wyrok WSA w Łodzi z dnia 28 października 2016 r. sygn. akt III SA/Łd 767/16. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2016-11-11].
  397. Wyrok WSA w Łodzi z dnia 28 października 2016 r. sygn. akt III SA/Łd 764/16. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2016-11-11].
  398. Wyrok NSA z dnia 25 kwietnia 2017 r. sygn. akt I OSK 121/17. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2017-08-06].
  399. Wyrok NSA z dnia 25 kwietnia 2017 r. sygn. akt I OSK 186/17. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2017-08-06].
  400. Wyrok NSA z dnia 1 lutego 2017 r. sygn. akt I OSK 2779/16. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2017-08-06].
  401. Wyrok NSA z dnia 25 kwietnia 2017 r. sygn. akt I OSK 117/17. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2017-08-06].
  402. Wyrok NSA z dnia 25 maja 2017 r. sygn. akt I OSK 297/17. orzeczenia.nsa.gov.pl. [dostęp 2017-08-06].
  403. Martin Schulz: Sytuacja w Polsce jak zamach stanu. Potrzebna jest debata w PE, dziennik.pl, 14 grudnia 2015 [dostęp 2015-12-24].
  404. „Takie wypowiedzi są nie do przyjęcia”. Beata Szydło oczekuje przeprosin od szefa PE Martina Schulza, tvp.info, 14 grudnia 2015 [dostęp 2015-12-24].
  405. Spór o TK. Unia reaguje. Wiceszef KE żąda wyjaśnień od Ziobry i Waszczykowskiego, gazeta.pl, 23 grudnia 2015 [dostęp 2015-12-24].
  406. Debata orientacyjna kolegium komisarzy na temat ostatnich wydarzeń w Polsce i ram prawnych w dziedzinie praworządności: pytania i odpowiedzi. W: Komisja Europejska – Zestawienie informacji [on-line]. Komisja Europejska, 13 stycznia 2016. [dostęp 16 stycznia 2016].
  407. Debata poselska z premierem Beatą Szydło na temat praworządności w Polsce. europarl.europa.eu, 19 stycznia 2016. [dostęp 21 stycznia 2016].
  408. Timmermans w Warszawie: Opublikowanie i wdrożenie wyroku TK punktem wyjścia do dialogu. gazetaprawna.pl, 5 kwietnia 2016. [dostęp 2016-04-10].
  409. Timmermans o Polsce: „Nie” dla dwóch systemów prawnych w państwie należącym do UE. dziennik.pl, 6 kwietnia 2016. [dostęp 2016-04-10].
  410. Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 13 kwietnia 2016 r. w sprawie sytuacji w Polsce. europarl.europa.eu. [dostęp 2016-05-05].
  411. Tomasz Bielecki. Ultimatum Unii dla rządu PiS. „Gazeta Wyborcza”, s. 1, 19 maja 2016. 
  412. Komisja Europejska: Opinia Komisji w sprawie praworządności w Polsce i ram na rzecz praworządności: Pytania i odpowiedzi. europa.eu, 1 czerwca 2016. [dostęp 2016-09-10].
  413. Komisja Europejska: Commission Opinion of 1.6.2016 regarding the Rule of Law in Poland. 1 czerwca 2016. [dostęp 2016-09-10].
  414. Komisja Europejska: Zalecenie Komisji z dnia 27.7.2016 r. w sprawie praworządności w Polsce. ec.europa.eu. [dostęp 2016-09-10].
  415. Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 14 września 2016 r. w sprawie niedawnych wydarzeń w Polsce i ich wpływu na prawa podstawowe określone w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej. europarl.europa.eu. [dostęp 2016-09-15].
  416. Marek Domagalski. TK: nowy prezes na sześć lat. „Rzeczpospolita”, s. C3, 22 grudnia 2016. 
  417. Rada Europy: Wstrzymać prace nad ustawą o TK, rp.pl, 22 grudnia 2015 [dostęp 2015-12-24].
  418. Spór o Trybunał Konstytucyjny. Komisja Wenecka z wizytą w Polsce. polskieradio.pl, 2016-02-08. [dostęp 2016-02-10].
  419. Komisja Wenecka nie zmienia zdania. Trybunał Konstytucyjny gwarantem praworządności. wyborcza.pl, 11 marca 2016. [dostęp 2016-04-13].
  420. Węgier z Komisji Weneckiej był przeciwko opinii w sprawie polskiego TK. wp.pl. [dostęp 2016-03-12].
  421. Opinia Komisji Weneckiej z 11 marca 2016 r.. trybunal.gov.pl. [dostęp 2016-09-10].
  422. Sekretarz Rady Europy: Jagland: Niepokoimy się o Polskę. rp.pl, 4 kwietnia 2016. [dostęp 2016-04-11].
  423. Thorbjoern Jagland: polski Trybunał Konstytucyjny jest sparaliżowany. wp.pl, 4 kwietnia 2016. [dostęp 2016-04-11].
  424. Raport Nilsa Muižnieksa, Komisarza Praw Człowieka Rady Europy, po wizycie w Polsce w dniach 9–12 lutego 2016. wcd.coe.int, 15 czerwca 2016. [dostęp 2016-06-25].
  425. Poland: Nils Muižnieks concerned by new constitutional tribunal bill. humanrightseurope.org, 8 lipca 2016. [dostęp 2016-07-10].
  426. Statement by Secretary General Jagland on adoption by Sejm of Poland of draft Act on Constitutional Tribunal. coe.int, 8 lipca 2016. [dostęp 2016-07-10].
  427. Komisja Wenecka o wizycie w Polsce: poznaliśmy wiele szczegółów. onet.pl, 12 września 2016. [dostęp 2016-09-12].
  428. Komunikat Biura TK z 13.09.2016 r. po spotkaniu z Komisją Wenecką. trybunal.gov.pl. [dostęp 2016-10-02].
  429. a b c Tomasz Bielecki. Komisja Wenecka: Odblokujcie TK. „Gazeta Wyborcza”, s. 5, 15–16 października 2016. 
  430. Poland – Opinion on the Act on the Constitutional Tribunal, adopted by the Venice Commission at its 108th Plenary Session (Venice, 14-15 October 2016). W: Council of Europe. Venice Commission [on-line]. enice.coe.int. [dostęp 2016-11-04].
  431. Poland - statement by the President of the Venice Commission. venice.coe.int, 16 stycznia 2017. [dostęp 2017-01-31].
  432. Resolution 2188 (2017). assembly.coe.int, 11 października 2017. [dostęp 2017-10-17].
  433. Rzecznik Departamentu Stanu: zapytaliśmy polski rząd o zmiany dotyczące Trybunału Konstytucyjnego. tvn24.pl, 29 grudnia 2015. [dostęp 2015-12-29].
  434. John McCain, Ben L. Cardin, Richard J. Durbin, Letter to Polish Prime Minister, durbin.senate.gov, 10 lutego 2016 [dostęp 2016-02-17] [zarchiwizowane z adresu 2016-12-28].
  435. „GW”: Ambasador USA spotkał się z Kaczyńskim. „Atmosfera była lodowata”. onet.pl. [dostęp 2016-03-15].
  436. Wystąpienie prezydenta Obamy po spotkaniu dwustronnym z prezydentem Dudą. usembassy.gov, 8 lipca 2016. [dostęp 2016-08-18].
  437. Oświadczenie Rzecznika Departamentu Stanu w sprawie Trybunału Konstytucyjnego. usembassy.gov, 22 lipca 2016. [dostęp 2016-07-25].
  438. Wpływowy w UE polityk żąda nałożenia sankcji na Polskę. Jeśli PiS się nie opamięta, newsweek.pl, 23 grudnia 2015 [dostęp 2015-12-24].
  439. List Prezesa Federalnego Sądu Konstytucyjnego Niemiec. trybunal.gov.pl, 10 marca 2016. [dostęp 2016-09-04].
  440. Prezes czeskiego Sądu Konstytucyjnego o polskim TK: To alarmujące i wstrząsające. dw.com, 24 czerwca 2017. [dostęp 2017-08-06].
  441. List Prezesa Sądu Konstytucyjnego Belgii. trybunal.gov.pl, 17 marca 2016. [dostęp 2016-09-04].
  442. List Prezesa Sądu Konstytucyjnego Litwy. trybunal.gov.pl, 3 marca 2016. [dostęp 2016-09-04].
  443. List Prezesa Sądu Najwyższego Estonii. trybunal.gov.pl, 8 marca 2016. [dostęp 2016-09-04].
  444. List Prezesa Sądu Konstytucyjnego Portugalii. trybunal.gov.pl, 3 marca 2016. [dostęp 2016-09-04].
  445. BBCJ potępia wywieranie presji i nadmierne zakłócanie pracy kilku europejskich sądów konstytucyjnych. obserwatorkonstytucyjny.pl, 18 marca 2016. [dostęp 2016-03-25].
  446. a b c d Joint open letter calling on the General Affairs Council to trigger Article 7 TEU ahead of the 16 May 2017 debate on the situation of the Rule of Law in Poland. fidh.org, 15 maja 2017. [dostęp 2017-08-06].
  447. Democratic crisis in Poland: EU must go all the way in upholding its values. fidh.org, 27 stycznia 2016. [dostęp 2016-09-29].
  448. Human Rights Watch: World Report 2017: Poland. [dostęp 2017-01-31].
  449. Lydia Gall: Eroding Checks and Balances: Rule of Law and Human Rights Under Attack in Poland. USA: Human Rights Watch, 2017, s. 10–13. ISBN 978-1-6231-35379. [dostęp 2017-11-01].
  450. Statement by the Steering Committee of the Eu-Russia Civil Society Forum: Legislative Changes in Poland Undermine Separation of Powers and Threaten the Rule of Law Principles. eu-russia-csf.org, 13 stycznia 2016. [dostęp 2016-09-04].
  451. Poland: Call for respect for constitutional guarantees. civicsolidarity.org, 12 stycznia 2016. [dostęp 2016-09-10].
  452. ONZ zaniepokojone sytuacją wokół TK. „Groźba poważnego naruszenia rządów prawa”, tvp.info, 23 grudnia 2015 [dostęp 2015-12-24].
  453. Grzegorz Siemionczyk, Anna Cieślak-Wróblewska: S&P obniża rating Polski. W: Rzeczpospolita [on-line]. Gremi Business Communication Sp. z o.o., 15 stycznia 2016. [dostęp 16 stycznia 2016].
  454. Pismo Ministra Finansów Pawła Szałamachy z 2 maja 2016 roku. trybunal.gov.pl. [dostęp 2016-08-18].
  455. Patrycja Maciejewicz. Ratingowe ostrzeżenie. „Gazeta Wyborcza”, s. 4, 16 maja 2016. 
  456. Komitet Praw Człowieka: Uwagi końcowe dotyczące siódmego sprawozdania okresowego Rzeczypospolitej Polskiej. rpo.gov.pl, 4 listopada 2016. [dostęp 2016-11-11].
  457. Andrzej Stankiewicz: Polacy martwią się o demokrację. rp.pl, 29 listopada 2015. [dostęp 2016-05-22].
  458. PiS grozi demokracji. „Newsweek”. 50, s. 14, 7–13 grudnia 2015. 
  459. Sondaż: ponad połowa Polaków uważa, że demokracja w kraju jest zagrożona. tvp.info, 11 grudnia 2015. [dostęp 2016-05-22].
  460. Sondaź IBRIS: Demokracja w Polsce jest zagrożona?. interia.pl, 18 marca 2016. [dostęp 2016-05-22].
  461. Andrzej Stankiewicz: Sondaż IBRiS dla „Rzeczpospolitej”: Polacy widzą zagrożenie dla demokracji w kraju. rp.pl, 12 kwietnia 2016. [dostęp 2016-05-22].
  462. Polska demokracja jest w niebezpieczeństwie?. nowa.tv, 4 stycznia 2017. [dostęp 2017-01-07].
  463. a b Norbert Maliszewski: Sondaż: Zjednoczona Prawica łamie standardy demokracji. tajnikipolityki.pl, 3 grudnia 2015. [dostęp 2016-05-22].
  464. a b Norbert Maliszewski: Rośnie krytyka PiS w sprawie sporu o Trybunał Konstytucyjny. tajnikipolityki.pl, 10 grudnia 2015. [dostęp 2016-05-22].
  465. a b Agnieszka Kublik: Sondaż TNS dla „Wyborczej”: gwałtowny spadek notowań PiS, rośnie Nowoczesna. wyborcza.pl, 15 grudnia 2015. [dostęp 2016-05-22].
  466. a b c Norbert Maliszewski: Spór o Trybunał Konstytucyjny niszczy zaufanie do klasy politycznej. tajnikipolityki.pl, 27 grudnia 2015. [dostęp 2016-05-22].
  467. a b Norbert Maliszewski: PiS łamie standardy, ale Polacy nie chcą być „pouczani” przez Komisję Europejską. tajnikipolityki.pl, 20 stycznia 2016. [dostęp 2016-05-22].
  468. Sondaż: Polacy oceniają 100 dni rządu na 3-. tajnikipolityki.pl, 23 lutego 2016. [dostęp 2016-05-22].
  469. a b Norbert Maliszewski: Sondaż: PiS traci na sporze o Trybunał Konstytucyjny. tajnikipolityki.pl, 9 marca 2016. [dostęp 2016-05-22].
  470. Polacy: PiS ŁAMIE zasady demokracji. Nowy sondaż dla SE.pl. se.pl, 16 marca 2016. [dostęp 2016-05-22].
  471. a b c Sondaż: Polacy chcą kompromisu, kto jego architektem?. tajnikipolityki.pl, 17 marca 2016. [dostęp 2016-05-22].
  472. a b c Norbert Maliszewski: Sondaż: ambiwalentne opinie na temat rezolucji Parlamentu Europejskiego. tajnikipolityki.pl, 13 kwietnia 2016. [dostęp 2016-05-22].
  473. Norbert Maliszewski: Sondaż: duże poparcie dla działań KOD. tajnikipolityki.pl, 6 maja 2016. [dostęp 2016-05-22].
  474. a b Norbert Maliszewski: Sondaż: PiS triumfuje, choć łamie standardy demokracji. Dlaczego?. tajnikipolityki.pl, 1 czerwca 2016. [dostęp 2016-06-06].
  475. Norbert Maliszewski: Sondaż: PiS powinien zawrzeć kompromis zgodny z sugestiami Komisji Europejskiej. tajnikipolityki.pl, 10 czerwca 2016. [dostęp 2016-08-01].
  476. a b Agnieszka Kublik: Sondaż TNS dla „Wyborczej”. Oswoiliśmy się z tym, co wyprawia PiS? O zamachu na demokrację mówimy coraz rzadziej. wyborcza.pl, 30 października 2016. [dostęp 2016-11-05].
  477. Norbert Maliszewski: Sondaż: ocena prezydenta Andrzeja Dudy rok po wygranych wyborach. tajnikipolityki.pl, 23 maja 2016. [dostęp 2016-05-27].
  478. Artur Bartkiewicz: 50 proc. Polaków: PiS łamie konstytucję. rp.pl, 19 marca 2016. [dostęp 2016-05-22].
  479. a b Andrzej Stankiewicz: Polacy po stronie TK. rp.pl, 13 marca 2016. [dostęp 2016-05-22].
  480. a b c Grzegorz Osiecki: Polacy: wyroki Trybunału trzeba publikować!. forsal.pl, 17 marca 2016. [dostęp 2016-05-22].
  481. a b Jakub Sobieniowski: Spór o Trybunał. Minister Ziobro straszy sędziów TK „konsekwencjami prawnymi”. tvn24.pl, 23 marca 2016. [dostęp 2016-05-22].
  482. a b CBOS: Opinia publiczna o sporze wokół Trybunału Konstytucyjnego. kwiecień 2016. [dostęp 2016-05-22].
  483. a b Paweł Szaniawski: Polacy: opublikować marcowy wyrok TK. newsweek.pl, 16 kwietnia 2016. [dostęp 2016-05-22].
  484. a b Czy publikować wyrok TK? Polacy mówią, co powinien zrobić rząd. tvn24.pl, 28 kwietnia 2016. [dostęp 2016-05-22].
  485. a b Andrzej Stankiewicz: Sondaż: Polacy uważają, że rację ma Trybunał Konstytucyjny. rp.pl, 17 sierpnia 2016. [dostęp 2016-08-18].
  486. Paweł Szaniawski: Polacy do Szydło: Drukuj wyrok!. newsweek.pl, 2 września 2016. [dostęp 2016-09-11].
  487. Paweł Szaniawski: Polacy: Beato Szydło, Jarosławie Kaczyński posłuchajcie się Komisji Weneckiej!. newsweek.pl, 11 marca 2016. [dostęp 2016-05-22].
  488. Sondaż IBRiS dla Wirtualnej Polski. Czy rząd powinien respektować opinię Komisji Weneckiej?. wp.pl, 12 marca 2016. [dostęp 2016-05-22].
  489. Paweł Szaniawski: Posłuchać Komisji Weneckiej?. newsweek.pl, 26 lipca 2016. [dostęp 2016-08-01].
  490. Tylko połowa Polaków uważa spór o TK za istotny. Mają kłopot ze wskazaniem, kto ma rację. tvp.info, 10 grudnia 2015. [dostęp 2016-05-29].
  491. Sondaż IBRiS: W sprawie TK prawie połowa Polaków za opozycją. radiozet.pl, 13 grudnia 2015. [dostęp 2016-05-29].
  492. Grzegorz Osiecki: Wojna bez wygranych. Kto ma rację w sporze o trybunał?. gazetaprawna.pl, 5 grudnia 2016. [dostęp 2017-01-07].
  493. Protesty pod Sejmem i kryzys w parlamencie. Kto ma rację? Suweren przemówił. newsweek.pl, 21 grudnia 2016. [dostęp 2017-05-02].
  494. Norbert Maliszewski: Sondaż: wpływ debaty w Parlamencie Europejskim na reputację Polski. tajnikipolityki.pl, 28 stycznia 2016. [dostęp 2016-06-06].
  495. Paweł Szaniawski: PiS powinien ulec Brukseli?. newsweek.pl, 31 maja 2016. [dostęp 2016-06-06].
  496. Kolejny konflikt podobny do innych czy zamach na demokrację? Polacy podzieleni ws. TK. tvn24.pl, 4 grudnia 2015. [dostęp 2016-05-22].
  497. Zagrożenie demokracji czy kolejny konflikt. Co Polacy myślą o sporze wokół TK. tvn24.pl, 17 grudnia 2015. [dostęp 2016-09-11].
  498. Sondaż: jak Polacy oceniają spór wokół Trybunału Konstytucyjnego. tvn24.pl, 15 stycznia 2016. [dostęp 2016-05-22].
  499. Kto odpowiada za chaos prawny w sprawie Trybunału? Prawie połowa wini jedną stronę. tvn24.pl, 28 kwietnia 2016. [dostęp 2016-05-22].