Szlak Dziedzictwa Żydowskiego w Białymstoku

Szlak Dziedzictwa Żydowskiego w Białymstoku – pieszy znakowany szlak turystyczny w Białymstoku utworzony i zorganizowany z inicjatywy grupy doktorantów i studentów Uniwersytetu w Białymstoku – wolontariuszy Fundacji Uniwersytetu w Białymstoku. Otwarcie szlaku miało miejsce 20 czerwca 2008 roku. Wydarzenie to poprzedzało przygotowanie ścieżki i mapy szlaku oraz materiałów informacyjnych i edukacyjnych związanych z historią Żydów w Białymstoku.

Znak Szlaku Dziedzictwa Żydowskiego w Białymstoku na Ratuszu miejskim.

W ramach projektu „Szlak Dziedzictwa Żydowskiego” dążono do przedstawienia historii białostockich Żydów i stosunków polsko-żydowskich na terenie Białegostoku w latach 1658–1939 (1945), udokumentowania i oznaczenia miejsc związanych z historią białostockich Żydów, ukazania narodu żydowskiego jako części społeczeństwa wielonarodowej przedwojennej Polski, popularyzacji elementów żydowskiej kultury i tradycji, a także osłabienia wzajemnych stereotypów polsko-żydowskich. Projekt zaadresowano głównie do białostockiej młodzieży szkolnej i akademickiej oraz mieszkańców miasta, jak też do uczestników wymian młodzieżowych z zagranicy (m.in. z Izraela), potomków białostockich Żydów i turystów. Poza wyznaczeniem i oznakowaniem szlaku wydano broszury informacyjne i mapy w wersji drukowanej i na nośniku CD, wydano materiały pomocniczych dla nauczycieli oraz uruchomiono interaktywną stronę internetową. Realizacji projektu towarzyszyły wydarzenia o charakterze edukacyjnym i artystycznym: pokazy filmowe, przedstawienia, wykłady, warsztaty, seminaria, wystawy, wycieczki i gry terenowe.

Projekt zrealizowano dzięki dotacji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz przy wsparciu finansowym Fundacji im. Stefana Batorego, Prezydenta Miasta Białegostoku i Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego w Białymstoku.

Podczas realizacji projektu dążono do budowy kapitału społecznego poprzez zaangażowanie do współpracy lokalnych instytucji. Wśród partnerów projektu znaleźli się m.in.: Akademicki Klub Turystyczno-Krajoznawczy, Archiwum Państwowe w Białymstoku, Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, Klub Przewodników Turystycznych przy Regionalnym Oddziale PTTK w Białymstoku, Muzeum Historyczne – Oddział Muzeum Podlaskiego w Białymstoku, Stowarzyszenie „Dorzecze”, Stowarzyszenie „Żydowskie Motywy”, Towarzystwo Przyjaciół Kultury Żydowskiej, Uniwersytet w Białymstoku, Wydział Historyczno-Socjologiczny UwB, Koło „Pamięć” działające w VI Liceum Ogólnokształcącym im. Króla Zygmunta Augusta w Białymstoku, Koło „Judaica” z I Liceum Ogólnokształcącego im. Adama Mickiewicza w Białymstoku, a także Koło Historyczne Publicznego Gimnazjum nr 8 w Białymstoku i Koło Turystyczno-Krajoznawcze z Gimnazjum im. Ks. Wacława Rabczyńskiego w Wasilkowie.

Przebieg szlaku

1. Pałacyk Cytronów (obecnie Muzeum Historyczne)
2. Fabryka Tytoniu Fajwela Janowskiego
3. Synagoga Szmuela
4. Żydowskie Gimnazjum Żeńskie Zinaidy Chwolesowej (obecnie oddział NFZ)
5. Teatr Palace
6. Szpital Żydowski (obecnie Szpital Położniczo-Ginekologiczny)
7. Pałacyk Tryllingów
8. Gimnazjum im. Króla Zygmunta Augusta (obecnie VI Liceum Ogólnokształcące)
9. Biblioteka im. Szolema Alejchema
10. Sanatorium Towarzystwa Ochrony Zdrowia
11. Gimnazjum Hebrajskie (obecnie Szpital Miejski)
12. Kamienica czynszowa (ul. Sienkiewicza 26A)
13. Kinoteatr Apollo
14. Kamienica czynszowa (ul. Sienkiewicza 14; obecnie Akademia Teatralna w Warszawie filia w Białymstoku)
15. Gimnazjum Józefa Zeligmana, Józefa Lebenhafta i Jakuba Derczyńskiego
16. Teatr miniatur Gilarino
17. Kamienice Izaaka Zabłudowskiego
18. Towarzystwo dobroczynne Linas Chajlim
19. Dom rodzinny Ludwika Zamenhofa
20. Pomnik Ludwika Zamenhofa
21. Tablica Icchaka Malmeda
22. Gimnazjum Dawida Druskina
23. Pomnik Bohaterów Powstania w Getcie
24. Synagoga Cytronów (obecnie Galeria im. Sleńdzińskich)
25. Ulica Waryńskiego
26. Kino Modern
27. Dom rodzinny Jakuba Szapiro
28. Pałacyk Nowika
29. Szkoły żydowskie: Tarbut (obecnie Szkoła Rzemieślnicza im. Marii Grzegorzewskiej) i Żydowska Szkoła Rzemieślnicza (obecnie Wydział Fizyki Uniwersytetu w Białymstoku)
30. Kościół Misji Barbikańskiej w Białymstoku (byłe Kino Syrena)
31. Chanajki i Piaski
32. Cmentarz Rabinacki (obecnie Park Centralny)
33. Synagoga Piaskower
34. Pomnik Wielkiej Synagogi
35. Ratusz
36. Cmentarz Żydowski (ul. Wschodnia) i cmentarz choleryczny (ul. Bema)

Ludzie związani z żydowskim dziedzictwem Białegostoku

Podczas przygotowań szlaku organizatorzy wskazali istotne postacie związane z historią miasta: artystów, działaczy społecznych, polityków, naukowców i sprawiedliwych wśród narodów świata.

• Zygmunt Białostocki – kompozytor, pianista
• Zygmunt Bobowski – malarz, członek grupy artystów Czapka Frygijska
• Wiktor Bubryk – reżyser dramatyczny, dyrektor teatru miniatur „Gilarino”
• Roza Bursztejn (Rosa Raisa) – śpiewaczka operowa
• Izaak Celnikier – malarz
• Józef Chazanowicz – lekarz, działacz syjonistyczny, założyciel Narodowej i Uniwersyteckiej Biblioteki Izraela w Jerozolimie
• Molli Chwat – malarz
• Zinaida Chwolesowa – założycielka gimnazjum żeńskiego
• Szmuel Cytron – fabrykant, fundator synagogi, pierwotny właściciel pałacyku przy ul. Warszawskiej 37
• Szymon Datner – historyk
• Dawid Druskin – założyciel gimnazjum
• Michał Duniec – malarz, członek grupy plastyków białostockich Forma-Farba-Faktura
• Osip Dymow – dramaturg
• Nachum Edelman – malarz, członek grupy plastyków białostockich Forma-Farba-Faktura
• Leo Fink – fabrykant, działacz organizacji żydowskich w Australii
• Piotr Gorodiszcz – duchowny Misji Barbikańskiej
• Chajka Grossman – bojowniczka białostockiego getta, izraelska działaczka polityczna
• Natan Gutman – malarz
• Zbigniew Antoni Huzarski – Sprawiedliwy wśród Narodów Świata
• Fajwel Janowski – fabrykant
• Kalman Kaplansky – polityk, działacz ruchu praw człowieka
• Boris Kaufman – operator filmowy, laureat Oscara
• Dawid Abelowicz Kaufman (Dziga Wiertow) – scenarzysta, reżyser filmowy, dokumentalista
• Józef Kerszman – lekarz okulista, społecznik
• Gustaw Kerszman – mikrobiolog, genetyk
• Chaim Jakub Lipszyc – rzeźbiarz, malarz
• Maksim Litwinow – dyplomata ZSRR
• Juliusz Krajewski – malarz, członek grupy artystów Czapka Frygijska
• Helena Malarewicz-Krajewska – malarka, jedna z pierwszych przedstawicielek socrealizmu
• Icchok Malmed – bohater białostockiego getta
• Zajnwel Messner – rzeźbiarz
• Hersz Mersik – twórca archiwum białostockiego getta
• Samuel Mohylewer – rabin żydowski, założyciel szkoły i towarzystwa kredytowego
• Sonia Najman (Nora Ney) – aktorka
• Chaim Nowik – fabrykant, pierwotny właściciel pałacyku przy ul. Lipowa 35
• Felicja Raszkin-Nowak – pisarka, ocalała z białostockiego getta
• Bencjon Rabinowicz – malarz
• Oskar Rozanecki – malarz
• Albert Sabin – wynalazca szczepionki przeciwko wirusowi polio
• Czesław Sadowski – malarz, członek grupy plastyków białostockich Forma-Farba-Faktura
• Simon Segal – malarz, grafik, projektant tkanin
• Menasze i Efraim Seidenbeutel – malarze
• Chaim Zelig Słonimski – astronom, wynalazca, dziadek pisarza Antoniego Słonimskiego
• Icchak Szamir – premier Izraela
• Jakub Szapiro – dziennikarz, popularyzator języka esperanto, założyciel Białostockiego Towarzystwa Esperantystów im. Ludwika Zamenhofa
• Mordechaj Tenenbaum – przywódca powstania w białostockim getcie
• Helena i Chaim Tryllingowie – fabrykanci, pierwotni właściciele zabytkowego pałacyku przy ul. Warszawskiej 7
• Ichiel Tynowicki – malarz, członek grupy plastyków białostockich Forma-Farba-Faktura
• Max Weber – malarz
• Izaak Zabłudowski – kupiec, filantrop
• Ludwik Zamenhof – twórca języka esperanto
• Józef Zeligman – założyciel wielokulturowego gimnazjum
• Nahum Zemach – organizator teatru Habima i Żydowskiego Teatru Narodowego w Tel Awiwie
• Henryk Złotkowski – Sprawiedliwy wśród Narodów Świata

Linki zewnętrzne

• Szlak Dziedzictwa Żydowskiego w Białymstoku: Strona oficjalna. [dostęp 2009-07-21].