Esperanto

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Esperanto
Obszar (cały świat)
Klasyfikacja genetyczna Języki sztuczne
  • Esperanto
Pismo/alfabet zmodyfikowane łacińskie
Status oficjalny
Regulowany przez Akademio de Esperanto
Kody języka
ISO 639-1 eo
ISO 639-2 epo
ISO 639-3 epo
SIL ESP
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku esperanto
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka esperanto
Słownik esperancko-polski, polsko-esperancki online
Flaga esperancka
Ludwik Zamenhof

Esperanto (pierwotnie Lingvo Internacia, w tłum. język międzynarodowy) – najbardziej rozpowszechniony na świecie międzynarodowy język pomocniczy[1]. Jego nazwa pochodzi od pseudonimu "Dr. Esperanto", pod którym Ludwik Zamenhof opublikował w 1887 podstawy języka w książce Język międzynarodowy. Przedmowa i podręcznik kompletny. Jego celem było stworzenie neutralnego i łatwego do nauki języka, przydatnego do międzynarodowej komunikacji, nie zastępującego jednak innych, narodowych języków.

Pomimo że żadne państwo nie uznaje esperanta za swój język urzędowy, jest ono używane przez międzynarodową wspólnotę, której wielkość, według różnych źródeł, szacowana jest na sto tysięcy do dwóch milionów użytkowników (zależnie od poziomu opanowania języka); dla około tysiąca z nich esperanto jest pierwszym językiem[2].

Esperanto doczekało się także międzynarodowego uznania, w postaci dwóch rezolucji UNESCO, a także wsparcia ze strony znanych osobistości życia publicznego. W setną rocznicę powstania Światowego Związku Esperantystów Sejm Rzeczypospolitej Polskiej podjął uchwałę, w której złożył wyrazy uznania dla kontynuatorów dzieła dr. L. Zamenhofa[3]. Współcześnie używa się tego języka w podróży, korespondencji, podczas międzynarodowych spotkań, kongresów, dyskusji naukowych (np. w działalności Międzynarodowej Akademii Nauk San Marino), tworzenia oryginalnej literatury oraz jej tłumaczenia, w muzyce, teatrze, kinie, reportażu internetowym i mediach prasowych oraz do tworzenia audycji radiowych i telewizyjnych. Przesłanką wskazująca na popularność języka esperanto jest liczba krajowych organizacji esperantystów[4] (np. Czeski Związek Esperantystów, Polski Związek Esperantystów) jak również duża liczba i różnorodność organizacji tematycznych grupujący esperantystów[5], zwolenników danego światopoglądu, ideologii religii, zawodów, hobby itd. (np. Esperancki Związek Prawniczy, Międzynarodowa Liga Nauczycieli Esperantystów). O popularności esperanto świadczą też liczne i bardzo różnorodne ZEOj (obiekty upamiętniające esperanto i postać Ludwika Zamenhofa) na całym świecie.

Zdecydowana większość słownictwa w esperanto pochodzi z języków zachodnioeuropejskich, jednocześnie ukazując wpływy języków słowiańskich poprzez swoją syntaktykę i morfologię. Morfemy nie podlegają zmianom i można tworzyć z nich ogromną ilość kombinacji, tworząc zróżnicowane znaczeniowo wyrazy; esperanto ma więc wiele wspólnego z językami analitycznymi, do których zalicza się między innymi chiński. Z drugiej jednak strony, struktura wewnętrzna esperanta w pewnym stopniu odzwierciedla języki aglutynacyjne, takie jak japoński, suahili czy turecki.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Młodość Zamenhofa[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza książka do nauki esperanta wydana w Warszawie w 1887 r.

Powstanie esperanta jest dziełem Ludwika Zamenhofa, polsko-żydowskiego lekarza okulisty urodzonego w Białymstoku. Dzieciństwo spędzone w tym wielokulturowym mieście było dla niego okazją do obserwowania nieprzyjaznych stosunków pomiędzy przedstawicielami zamieszkujących je narodów: Rosjanami, Polakami, Niemcami i Żydami. Za główną przyczynę konfliktów Zamenhof uznał brak wspólnego języka, dlatego też już jako uczeń rozpoczął prace nad projektem nowego języka wspólnego dla wszystkich ludzi. W przeciwieństwie do języków narodowych miał to być w jego zamyśle język neutralny i łatwy do nauczenia, tak aby mógł być przyjęty przez wszystkich jako drugi język, nauczany równolegle do języka narodowego i używany w sytuacjach wymagających międzynarodowego porozumienia[6].

Pierwsze pomysły[edytuj | edytuj kod]

Zamenhof początkowo brał pod uwagę wskrzeszenie łaciny, której uczył się w szkole, jednak uznał, że jest ona zbyt skomplikowana do codziennej komunikacji. Ucząc się języka angielskiego zauważył, że odmiana czasownika przez rodzaj i liczbę nie jest koniecznością, a system gramatyczny języka może być o wiele prostszy niż mu się wcześniej wydawało. Wciąż nie udało mu się za to rozwiązać problemu zbyt dużego zasobu słownictwa do nauczenia, aż pewnego razu zauważył dwa szyldy po rosyjsku: швейцарская ('portiernia', od швейцар, 'portier') i кондитерская ('cukiernia', od кондитер, 'cukiernik'). Te słowa z identycznym przyrostkiem podsunęły mu pomysł, by poprzez regularny system derywacji zmniejszyć liczbę morfemów należących do języka. Aby uzyskać jak najbardziej międzynarodowe słownictwo, Zamenhof zdecydował się zapożyczyć je głównie z języków romańskich i germańskich, nauczanych wówczas powszechnie na całym świecie[7].

Wersja ostateczna[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy projekt Zamenhofa nazwany Lingwe uniwersala był już niemal gotowy w 1878 r., gdy ojciec Ludwika, uznawszy pomysł syna za daremny i nierealny, zniszczył jego notatki. W latach 1879–1885 Zamenhof studiował medycynę w Moskwie i Warszawie i wtedy również rozpoczął ponowne prace nad językiem międzynarodowym. W 1879 roku nauczył swoich przyjaciół pierwszej odnowionej wersji języka. Po kilku latach tłumaczył już poezję, chcąc w ten sposób ulepszyć projekt. W 1895 r. wspominał: „Przez sześć lat pracowałem nad ulepszaniem i testowaniem języka, choć w roku 1878 wydało mi się, że był już całkowicie gotowy”[8].

Gdy publikacja projektu była już przygotowana, została wstrzymana przez carską cenzurę. Zamenhof, rozczarowany tym faktem, wykorzystał wolny czas na tłumaczenie m.in. Starego Testamentu i kilku sztuk Szekspira. Wreszcie w 1887 udało mu się wydać pierwszy podręcznik zatytuowany Международный языкъ (Język międzynarodowy), który będzie znany później wśród esperantystów jako Unua Libro (Pierwsza Książka). Zaprezentowany w nim język jest tym samym, którego używa się do dziś. Pseudonim Zamenhofa Doktoro Esperanto, pod którym książka została wydana, wkrótce stał się określeniem języka – początkowo jako Język doktora Esperanto, a następnie w skrócie jako Esperanto[7][9][10].

Pierwsze próby reform[edytuj | edytuj kod]

La Esperantisto, pierwsze esperanckie czasopismo wydawane od 1889 r. w Norymberdze

Zamenhof otrzymał wiele pełnych entuzjazmu listów, często zawierających propozycje różnych zmian w języku. Wszystkie sugestie zapisywał, a następnie zaczął publikować w gazecie La Esperantisto wydawanej wówczas w Norymberdze. Wśród czytelników gazety dwukrotnie przeprowadzono głosowanie na temat reform, jednak większość była im przeciwna. Po tych głosowaniach na pewien czas ucichły głosy postulujące zmiany, a język zaczął się rozpowszechniać. Najwięcej abonentów La Esperantisto miała w Rosji, toteż wielkim ciosem był zakaz rozpowszechniania czasopisma wydany w 1895 r. przez carską cenzurę z powodu tłumaczenia tekstu Lwa Tołstoja. Gazeta niebawem została zamknięta, lecz niedługo potem zastąpiła ją nowa pod tytułem Lingvo Internacia. Była ona początkowo wydawana w Uppsali, następnie na Węgrzech i wreszcie w Paryżu, gdzie publikację przerwała dopiero I wojna światowa[11][12][13][14].

Rozrost społeczności[edytuj | edytuj kod]

Nowego języka międzynarodowego zaczęto również używać do organizowania współpracy zawodowej i hobbystycznej na poziomie międzynarodowym. W pierwszych dziesięcioleciach komunikacja w esperanto odbywała się niemal wyłącznie na piśmie, lecz po niespodziewanie popularnym Światowym Kongresie w 1905 r. w Boulogne-sur-Mer, który udowodnił możliwość używania języka także w mowie, szybko zaczęły się rozwijać również kontakty osobiste i spotkania między esperantystami. W Boulogne-sur-Mer uchwalono także oficjalny i nienaruszalny zbiór zasad języka pod nazwą Fundamento de Esperanto.

Już podczas Światowego Kongresu w Barcelonie w 1909 r. miało miejsce kilka spotkań wśród biorących udział katolików, którzy w końcu postanowili zorganizować w następnym roku, 1910, osobny kongres katolickich esperantystów. Podczas niego założono Międzynarodowy Katolicki Związek Esperantystów (Internacia Katolika Unuiĝo Esperantista), którego główny organ, gazeta Espero Katolika, był wydawany już w 1903 r. i jest najstarszym do dziś ukazującym się esperanckim czasopismem[15].

W roku 1912, w czasie uroczystej przysięgi podczas ósmego Światowego Kongresu w Krakowie, Zamenhof zrzekł się swojej oficjalnej roli w ruchu esperanckim. Na dzięsiąty Światowy Kongres mający odbyć się w Paryżu w 1914 zapisało się ponad 4000 osób, jednak przez I wojnę światową nie doszedł on do skutku, a Zamenhof był zmuszony wracać do domu przez Skandynawię.

Dążenie do pokoju i harmonii po I wojnie światowej obudziło nowe nadzieje, dzięki czemu esperanto szybko się rozpowszechniało. Pierwszy Światowy Kongres po wojnie miał miejsce w 1920 r. w Hadze, kolejny w 1921 r. w Pradze. W 1927 w Wiedniu, w pałacu Hofburg założono muzeum esperanta, Internacia Esperanto-Muzeo, które w 1929 związało się z Austriacką Biblioteką Narodową i dziś mieści się w osobnym budynku[16].

W okresie międzywojennym i podczas II wojny światowej miały miejsce prześladowania esperantystów, między innymi w nazistowskich Niemczech i stalinowskim Związku Radzieckim.

Po drugiej wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

Rotterdam, 2008: 93. Światowy Kongres Esperanto z 1845 uczestnikami

Starania o uznanie esperanta za język światowy spotykały się z pozytywnymi reakcjami: petycje na jego rzecz skierowane do ONZ podpisało ponad 80 mln osób, w Czechosłowacji na przykład m.in. noblista prof. Jaroslav Heyrovský[17].

Zgromadzenie Ogólne UNESCO przyjęło rezolucje odnośnie esperanta w Montevideo 10 grudnia 1954 r. i w Sofii 8 listopada 1985 r. Wyraziło w nich uznanie dla osiągnięć esperanta na polu międzynarodowej wymiany intelektualnej i na rzecz zbliżania do siebie narodów świata, wezwało państwa członkowskie do zachęcania do włączenia w programy nauczania szkół i uczelni zagadnienia problemów językowych i esperanta oraz zarekomendowało międzynarodowym organizacjom pozarządowym włączyć się do świętowania 100-lecia esperanta i przeanalizować możliwość używania języka do przekazywania wszelkiego rodzaju informacji między swoimi członkami, także tych dotyczących działalności UNESCO[18].

Poparcie dla esperanta wyrażały również władze Polskiej Akademii Nauk. Jubileuszowy, 72. Światowy Kongres w 1987 r. w Warszawie (stulecie publikacji języka) skupił prawie sześć tysięcy osób 60 narodowości.

Również Międzynarodowy Katolicki Związek Esperantystów osiągnął ważny postęp, gdy w roku 1990 wydany został dokument Norme per la celebrazione della Messa in esperanto, w którym Stolica Apostolska zezwala na odprawianie mszy w esperanto bez specjalnych zezwoleń. Tym sposobem esperanto stało się jedynym uznanym sztucznym językiem liturgicznym Kościoła katolickiego[19][20][21].

Fakt, że wiele celów ruchu esperanckiego nie zostało osiągniętych, jest przypisywany między innymi technologicznej i kulturowej hegemonii Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, zwłaszcza w okresie po drugiej wojnie światowej, co poskutkowało dzisiejszą rolą języka angielskiego jako narzędzia komunikacji w większości międzynarodowych działań[22].

Współcześnie[edytuj | edytuj kod]

Esperanto jest dziś w pełni rozwiniętym językiem z tysiącami użytkowników na całym świecie i dużą liczbą wydawnictw. Do znanych na świecie esperantystów należą noblista w dziedzinie ekonomii Reinhard Selten, mistrzyni świata w szachach Zsuzsa Polgár czy Tivadar Soros, ojciec finansisty George'a Sorosa.

Początkiem obchodów 150. rocznicy urodzin Ludwika Zamenhofa było sympozjum w siedzibie UNESCO w grudniu 2008 r., ich kulminacją był Światowy Kongres Esperanto w lipcu 2009 r., w rodzinnym mieście Zamenhofa, Białymstoku, a zakończeniem – sympozjum z udziałem dyplomatów ONZ w Nowym Jorku.

Universala Esperanto-Asocio (Światowy Związek Esperantystów, UEA) utrzymuje oficjalne stosunki z UNESCO, ONZ, UNICEF, Radą Europy, Organizacją Państw Amerykańskich oraz Międzynarodową Organizacją Normalizacyjną (ISO). Podejmowano starania o przyznanie jej nagrody Nobla w 2009 r., poparte m.in. ustawą przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej[23]. W 2009 r. Mongola Esperanto-Societo (Mongolskie Stowarzyszenie Esperantystów) stało się 70. krajową organizacją esperancką zrzeszoną z UEA. Krajowe związki esperantystów działają w 19 państwach afrykańskich[24] i 21 azjatyckich[25].

Niektóre uczelnie wyższe włączają esperanto do programów studiów lingwistycznych, inne oferują naukę esperanta jako osobny przedmiot. Na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu prowadzone są 3-letnie studia na kierunku interlingwistyka skupiające się na esperancie i używające go jako języka wykładowego[26].

Biblioteka Internacia Esperanto-Muzeo (Międzynarodowego Muzeum Esperanta) w Wiedniu w swojej kolekcji posiada ponad 35 000 woluminów w 500 językach sztucznych, z czego najwięcej w esperanto. Jest tym samym największą biblioteką esperancką na świecie[27]. Do innych dużych bibliotek (z ponad 20 000 woluminów) zaliczają się Biblioteka Hectora Hodlera w biurze UEA w Rotterdamie, Biblioteka Bultera przy Esperanto-Asocio de Britio (Brytyjskim Związku Esperantystów) w Stoke-on-Trent, Germana Esperanto-Biblioteko (Niemiecka Biblioteka Esperancka) w Aalen oraz biblioteka Japana Esperanto-Instituto (Japońskiego Instytutu Esperanta) w Tokio.

Rozwój i upowszechnienie nowych technologii stało się motorem napędowym dla esperanta, dzięki czemu można mówić o swoistym odrodzeniu języka. W Internecie dostępne są w esperanto strony, kursy, fora, czaty, blogi, grupy dyskusyjne, filmy, prasa itp. W 2011 powstało internetowe radio Muzaiko, pierwsze nadające programy w esperanto przez 24 h na dobę. Sytuację języka w internecie obrazuje również objętość esperanckiej Wikipedii, która w październiku 2015 r. liczyła ponad 220 000 haseł.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]

Esperanto jest językiem sztucznym, w związku z czym nie jest genealogicznie pozwiązane z żadnym językiem etnicznym. Można je opisać jako język o wybitnie łacińskim i germańskim słownictwie. Z punktu widzenia morfologii jest językiem przeważnie aglutynacyjnym z niewielką tendencją analityczną[28]. Fonologia, gramatyka, leksyka i semantyka są zasadniczo oparte na językach indoeuropejskich z Europy. Aspekty pragmatyczne i inne nie zostały zdefiniowane w oryginalnych pismach Zamenhofa.

Typologicznie esperanto jest językiem postpozycyjnym, a domyślny szyk zdania to SVO. Przymiotniki mogą być dowolnie umieszczane przed lub po rzeczownikach, które określają, jednak częściej stawia się je przed rzeczownikiem. Nowe wyrazy tworzy się poprzez rozbudowaną prefiksację i sufiksację.

Fonetyka i fonologia[edytuj | edytuj kod]

Esperanto liczy 23 fonemy spółgłoskowe i 5 samogłoskowych[29]. Półsamogłoski /j/ i /w/ zostały poniżej zaliczone do spółgłosek. Mimo że ich wymowa przypomina wymowę samogłosek, funkcjonują one jako spółgłoski[29].

Norma wymowy esperanta nie przewiduje obowiązkowych alofonów, jednak istnieje tendencja do minimalizowania wariacji alofonicznej[30]. Przykładowo nie istnieje reguła nakazująca wymowę /n/ przed /ɡ/ i /k/ jako [ŋ] – wymowa jako [n] jest również dozwolona i stosowana przez niektórych użytkowników przy starannej wymowie. Podobnie dla fonemów samogłoskowych /e/ i /o/ dopuszczalne są wszystkie realizacje odpowiednio pomiędzy [e] i [ɛ] oraz [o] i [ɔ], a wymowa średnia [e̞] i [o̞] jest postrzegana jako najbardziej modelowa.

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

Typ Wargowe Dziąsłowe Zadziąsłowe Podniebienne Miękkopodniebienne Krtaniowe
Nosowe m n
Zwarte bezdźwięczne p t k
dźwięczne b d ɡ
Zwarto-szczelinowe bezdźwięczne t͡s t͡ʃ
dźwięczne d͡ʒ
Szczelinowe bezdźwięczne f s ʃ x h
dźwięczne v z ʒ
Drżące r
Półotwarte l j w

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

Typ Przednie Centralne Tylne
Przymknięte i u
Średnie e o
Otwarte a

Esperanckie dyftongi /aj/, /oj/, /uj/, /ej/, /aw/ kaj /ew/ nie są uznawane za osobne fonemy, lecz za kombinacje dwóch fonemów, tj. samogłoski i półsamogłoski[31].

Procesy fonetyczne[edytuj | edytuj kod]

Norma wymowy esperanckiej nie przewiduje reguł dotyczących procesów fonetycznych, a te spotykane u niektórych użytkowników są postrzegane jako niepożądany wpływ języków narodowych[32]. Przykładowo nie występuje upodobnienie spółgłosek w zbitkach pod względem dźwięczności, chociaż wymowa niezgodna z tą zasadą jest tolerowana w praktyce, o ile nie jest źródłem nieporozumień. Podobnie toleruje się epentezę półsamogłoski pomiędzy dwoma różnymi samogłoskami, zwłaszcza przymkniętymi, np. [ˈmija] mia i [ˈpluwa] plua oraz zwarcia krtaniowego pomiędzy różnymi lub (zwłaszcza) identycznymi samogłoskami, np. [praˈʔavo] praavo.

Od samego początku istnieje tendencja do eliminowania z pisowni i wymowy rzadkiej spółgłoski /x/ ĥ i zastępowania jej w wyrazach przez /k/, co sugerował już sam Zamenhof[33][34]. Słowniki z reguły podają równolegle formy z ĥ i k, jedynie sekwencja (np. arĥeologio, arĥitekto, monarĥo) została tak dalece zastąpiona przez rk (np. arkeologio, arkitekto, monarko) już we wczesnym XX wieku, że współcześnie niewiele słowników podaje jako opcję. Inne wyrazy, takie jak ĥirurgo, ĥaoso, monaĥo, teĥniko, wciąż występują w obu wersjach, jednak częściej z k (kirurgo, kaoso, monako, tekniko). Tylko w niektórych przypadkach zamiana ĥ na k spowodowałaby dublowanie już istniejących wyrazów, dlatego zastąpiono je w nich przez ĉ (ĉilo, ĉino) lub h (hamida, Harbino i inne chińskie nazwy geograficzne) lub zmieniono całkowicie ich formę (ĥorokoruso, ĥolerokolerao). Tylko w dwóch słowach wciąż używa się niemal wyłącznie ĥĉeĥo i eĥo (niekiedy spotyka się formę ekoo).

Przyjmuje się, że oba wyrazy są pełnoprawne, zarówno starsza forma, zawierająca ĥ, jak i nowsza, bez tej litery. Wybór zależy od gustu konkretnego użytkownika języka esperanto. Jedynie w kilku przypadkach forma zawierająca ĥ zanikła całkowicie (np. ĥino) i używana jest jedynie jako środek stylistyczny – archaizm.

Prozodia[edytuj | edytuj kod]

Akcent pada zawsze na przedostatnią sylabę wyrazu (np. radio, matematiko, malgraŭ, malgraŭe, dudek, dudeka), z wyjątkiem przypadków elizji końcówki -o, która nie zmienia pozycji akcentu: radi, matematik. Akcentowana sylaba jest wymawiana głośniej i często także dłużej niż pozostałe, może również inny ton, zwłaszcza wyższy. Nie istnieją jednak precyzyjne reguły dotyczące sposobu wyróżniania akcentowanej sylaby[35].

Długość samogłosek nie jest fonemiczna w esperanto.

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Gramatyka języka esperanto.

Słownictwo[edytuj | edytuj kod]

Leksykalny fundament esperanta został określony przez Zamenhofa w książce Język międzynarodowy w 1887 r. Słownik w niej zawarty zawierał 900 rdzeni leksykalnych. Reguły esperanta umożliwiają w razie potrzeby zapożyczanie słów, z zastrzeżeniem by miały one możliwie najbardziej międzynarodowy charakter. Możliwa jest również derywacja nowych wyrazów z użyciem już istniejących rdzeni i afiksów. W 1894 r. Zamenhof opublikował pierwszy słownik esperanta, Universala vortaro, który zawierał większy zasób wyrazów. Od tego czasu zapożyczono do esperanta wiele słów z innych języków, zwłaszcza zachodnioeuropejskich.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Słownictwo języka esperanto pochodzi w większości z istniejących języków europejskich. Są to głównie słowa o pochodzeniu romańskim oraz wyrazy międzynarodowe (typu radio), w mniejszym stopniu słowa o pochodzeniu germańskim (np. hundo – pies), rzadko słowiańskim (np. bulko – bułka). Słowa z innych języków weszły do słownictwa esperanckiego wyłącznie wtedy, gdy były powszechnie używane w językach, z których Zamenhof czerpał leksykę. W późniejszych latach do esperanto trafiały specyficznie regionalne pojęcia w językach oryginalnych, np. haŝio (pol. pałeczki) z japońskiego lub boaco (pol. renifer) z saami. Niektóre słowa esperantyści celowo wprowadzali do użycia ze swoich języków narodowych.

Przykłady etymologii:

Słowotwórstwo[edytuj | edytuj kod]

Esperanto jest językiem aglutynacyjnym z w większości regularnym słowotwórstwem.

Słowa można tworzyć przez sklejanie morfemów. By uniknąć skomplikowanych zbitek spółgłoskowych, można dodać między morfemy łącznik -o-. Jest też bogata grupa morfemów przedrostkowych i przyrostkowych zmieniająca znaczenie słów.

We współczesnym esperancie nie ma ostrego podziału na morfemy znaczeniowe i gramatyczne. Morfemy znaczeniowe w funkcji morfemów gramatycznych występują zazwyczaj na pozycji prefiksowej.

Przedrostki[edytuj | edytuj kod]

Cząstka Znaczenie Przykłady
bo- pokrewieństwo przez małżeństwo patro = ojciec – bopatro = teść, frato = brat – bofrato = szwagier
dis- rozdzielenie doni = dawać, disdoni = rozdawać
duon- połowicznie horo = godzina, duonhoro = pół godziny, patro = ojciec, duonpatro = ojczym
ek- początek lub krótkotrwałość czynności dormi = spać, ekdormi = zasnąć, usnąć
eks- były eksministro = eksminister, były minister
fi- moralne potępienie libro = książka, filibro = zła książka
ge- rodzaj nijaki, obojga płci patro = ojciec, patrino = matka, gepatroj = rodzice, ojciec i matka, ojcowie i matki, gesinjoroj państwo
mal- przeciwieństwo bono = dobro, malbono = zło
mis- błędnie aŭdi = słyszeć, misaŭdi = przesłyszeć się
pra- dawny avo = dziadek, praavo = pradziadek
re- powtórzenie lub powrót skribi = pisać, reskribi = przepisać
retro- wstecz, z powrotem iri = iść, retroiri = cofać się, iść do tyłu
vir- rodzaj męski bovo = krowa, virbovo = byk, koko = kura, virkoko = kogut

Przyrostki[edytuj | edytuj kod]

Cząstka Znaczenie Przykłady
-aĉ- obrzydzenie, zła jakość domo = dom, domaĉo = rudera
-ad- długotrwałość lub powtarzalność czynności parolo = mowa, parolado = przemówienie
-aĵ- przedmiot mający daną cechę, produkt danej czynności, potrawa ovo = jajko, ovaĵo = jajecznica
-an- członek, mieszkaniec, wyznawca Varsovio = Warszawa, varsoviano = warszawiak
-ar- liczba zbiorowa arbo = drzewo, arbaro = las
-ebl- nadawanie się do legi = czytać, legebla = czytelny
-ec- cecha alta = wysoki, alteco = wysokość
-eg- duże natężenie manĝi = jeść, manĝegi = obżerać się
-ej- miejsce lerni = uczyć się, lernejo = szkoła
-em- skłonność manĝi = jeść, manĝema = łakomy
-end- do zrobienia pagi = płacić, pagenda = płatny, konieczny do zapłacenia
-er- część czegoś ĉeno = łańcuch, ĉenero = ogniwo
-estr- zarządca urbo = miasto, urbestro = burmistrz
-et- małe natężenie, zdrobnienie plori = płakać, ploreti = popłakiwać,
pordo = drzwi, pordeto = drzwiczki
-id- młody osobnik, dziecko hundo = pies, hundido = szczeniak
-ig- zmieniać cechę czegoś akra = ostry, akrigi = ostrzyć
-iĝ- stawać się ruĝa = czerwony, ruĝiĝi = czerwienić się
-il- narzędzie haki = rąbać, siekać, hakilo = siekiera
-in- rodzaj żeński frato = brat, fratino = siostra
-ind- wart czegoś kredi = wierzyć, kredinda = wiarygodny
-ing- nasada, pochwa kandelo = świeca, kandelingo = świecznik
-ism- podobne do polskiego -izm komuna = wspólny, komunismo = komunizm
-ist- zawód, hobby scienco = nauka, sciencisto = naukowiec
-obl- krotność duobla = dwukrotny
-on- ułamek duono = połowa
-op- liczebnik zbiorowy duope = w dwójkę
-uj- pojemnik na coś, drzewo o danych owocach mono = pieniądze, monujo = portfel
-ul- osobnik mający daną cechę riĉa = bogaty, riĉulo = bogacz
-um- tzw. sufiks uniwersalny, stosowany kiedy żaden inny nie pasuje kolo = szyja, kolumo = kołnierz; plena = pełny, plenumi = spełniać

Stałe końcówki[edytuj | edytuj kod]

Sufiks Znaczenie Przykłady
-o rzeczownik dom/o dom
-j liczba mnoga domo/j domy
-n biernik domo/n, domo/j/n (widzę) dom(y)
-a przymiotnik dom/a domowe
-e przysłówek dom/e w domu
-i bezokolicznik instru/i uczyć
-as czas teraźniejszy mi instru/as uczę
-is czas przeszły mi instru/is uczył(e/a)m
-os czas przyszły mi instru/os bedę nauczył(a)
-u tryb rozkazujący instru/u Ucz!
-us tryb przypuszczający mi instru/us uczył(a)bym

Ortografia[edytuj | edytuj kod]

Ortografia esperanta jest całkowicie fonemiczna – każda litera odpowiada dokładnie jednemu fonemowi i vice versa.

Do zapisu języka esperanto używa się alfabetu złożonego 28 liter:

Litera a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u ŭ v z
MAF ä b t͡s t͡ʃ d f ɡ d͡ʒ h x i j, ʒ k l m n p r s ʃ t u v z

W przypadku gdy nie są dostępne czcionki z odpowiednimi znakami diakrytycznymi (ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ oraz ŭ) stosuje się różne zastępcze systemy zapisu. Zamenhof rozwiązał ten problem, tworząc tzw. h system, który polega na zastąpieniu liter z cyrkumfleksem poprzez dwuznak złożony z litery bez "daszka" oraz następującej po niej litery "h" (np. ŝanĝoshangho), a w przypadku "ŭ" opuszczenie brewisa (np. haŭtohauto). H system jest jedynym wymienionym w Fundamento de Esperanto. W dobie internetu większą popularność zyskał jednak tzw. x system, który w dwuznakach jako dookreślającą literę stosuje nieużywaną w esperancie, a jednocześnie zawsze obecną na klawiaturach komputerowych, literą "x" (np. ŝanĝosxangxo, haŭtohauxto). Najrzadziej używaną metodą zapisu jest system tzn. ĉapeloj, w którym przy literze umieszcza się karetę (daszek "^"). Występuje on w dwóch odmianach: postĉapeloj, w której daszek następuje po literze (np. ŝanĝos^ang^o) oraz antaŭĉapeloj, w której stoi on przed nią (np. ŝanĝo^san^go).

Aby jednak osiągnąć znaki postulowane w Unua Libro pierwotnie używano systemu kodowania Latin 3, umożliwiającego znalezienie wszystkich sześciu potrzebnych znaków, który stopniowo został wyparty przez Unicode.

Ewolucja[edytuj | edytuj kod]

Choć powstał jako język sztuczny, w ciągu swojej historii podlegał wielu zmianom w stosunku do oryginalnej postaci tego języka. Żeby przedstawić skalę tych zmian, należy wymienić choćby:

  • zmiany fonetyczne – eliminacja głoski zapisywanej przez ĥ, najczęściej przez zmianę jej na [k], chociaż takie słowa mogą podlegać i innym zmianom
  • zmiany morfologiczne – powstawanie nowych morfemów
  • wprowadzenie nieoficjalnego przyrostka -i- obok oficjalnego -uj- w nazwach państw pochodzących od narodowości (np. obok Francujo i Germanujo funkcjonują formy Francio i Germanio)
  • zastępowanie formy przyimkowej (en komenco = na początku) przez przysłówkową (komence) w wielu zwrotach, a także rozpowszechnienie się formy miejsca docelowego (hejmen = do domu)
  • użycie morfemów nie mających pierwotnie roli czasownikowej w miejsce czasowników
  • zmiany gramatyczne – powstanie ściągniętych czasów złożonych: końcówki -antas itd.
  • ogromna rozbudowa słownictwa – zapożyczenia na szeroką skalę, szczególnie wyrazów naukowo-technicznych, zastępowanie form złożonych przez zapożyczone lub zapożyczonych przez złożone
  • znaczne ograniczenie znaczenia podziału na morfemy gramatyczne i znaczeniowe, wiele morfemów gramatycznych (m.in. -et-, -eg-, -em-) występuje w funkcji znaczeniowej (eta = malutki, ega = olbrzymi, ema = skłonny), wiele morfemów znaczeniowych w gramatycznej (m.in. vir- jako prefiks rodzaju męskiego)
  • preferowanie krótszych form słownych – np. spontana zamiast spontanea
  • archaizacja słów (np. pafilego) i zastąpienie nowymi, ale znaczącymi to samo (np. kanono)

Żadna z tych zmian nie może jednak naruszyć podstawowej zasady: Fundamento de Esperanto na zawsze ma pozostać nienaruszalne. Żadna osoba ani żadne stowarzyszenie nie ma prawa samowolnego wprowadzenia do Fundamento nawet najmniejszej zmiany. Do badania, czy rozwój języka dokonuje się w zgodzie z tą podstawową zasadą, powołano międzynarodową akademię ekspertów (Akademio de Esperanto).

Pamiątka kongresu esperantystów w Sopocie
Mapa pokazująca kraje z działajacymi organizacjami esperanckimi, Według Universala Esperanto-Asocio

Rozpowszechnienie[edytuj | edytuj kod]

Język esperanto jest jak na razie najbardziej znanym i rozpowszechnionym projektem języka międzynarodowego. Względem liczby użytkowników esperanta istnieje znaczna rozbieżność szacunków. Szacunku na poziomie 1,5 miliona dokonał w latach osiemdziesiątych XX wieku prof. Sidney Culbert z uniwersytetu w Waszyngtonie w swoim opracowaniu dotyczącym najczęściej używanych języków.

Esperantyści zrzeszają się w stowarzyszeniach krajowych, na wszystkich zamieszkanych kontynentach i w większości państw świata. Zrzeszają się również w stowarzyszeniach tematycznych grupujący zwolenników danego światopoglądu, ideologii religii, zawodów, hobby itd. Informacje[36] o stowarzyszeniach esperanckich udostępnia Światowy Związek Esperantystów. Ze względu na rozpowszechnienie esperanta Światowe Kongresy Esperanta odbywają się corocznie (począwszy od roku 1905), w różnych krajach świata, na wszystkich kontynentach (z wyjątkiem Afryki).

Około 1900 r. główny lekarz kopalni rudy cynku w kondominium Moresnet, Wilhelm Molly, próbował na terytorium tego kraju ustanowić pierwsze państwo esperantystów, co jednak nie zakończyło się sukcesem[potrzebne źródło].

Dla pewnej grupy ludzi, szacowanej na kilkaset do kilku tysięcy osób, jest on językiem rodzimym. Społeczność tę interlingwiści dzielą na podgrupy i typy by zbadać przemiany znaczeniowo-fonetyczne wśród poszczególnych grup i ludzi. Wśród niektórych dzieci poznających esperanto jako pierwszy język, a które przez długi czas nie poznają innego języka, zauważa się innowacje znaczeniowe – potwierdzenie koncepcji gier językowych Wittgensteina. Objawia się to tworzeniem wieloczłonowych słów i zniekształceń członów najczęściej będących skrótami, co prowadzi do naturalnego wytwarzania się skomplikowanej znaczeniowo mowy esperanckiej. Język taki chciał już utworzyć esperancki poeta Kalman Kalocsay wprowadzając człony łacińskie. Esperantem eksperymentował także Julian Tuwim[potrzebne źródło]. Skomplikowanie mowy dzieci mówiących esperantem jako swoim pierwszym językiem przekraczało wyobrażenia jego znawców, a pozostawienie takich dzieci dla dalszego rozwijania się ich języka może grozić ich niekomunikatywnością.

Esperanto w szkołach wyższych[edytuj | edytuj kod]

Język esperanto jest przedmiotem badań w szkołach wyższych. W Polsce studia nad językami międzynarodowymi (m.in. nad esperanto) prowadzone są w Instytucie Językoznawstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Studia skupiają się na esperancie, jako obecnie jedynym języku planowym, upowszechnionym na świecie oraz zajmują się jego lingwistyczną analizą, literaturą i historią. Ważnym elementem studiów jest komunikacja międzykulturowa. Celem studiów jest również kształcenie nauczycieli języka esperanto w ramach specjalizacji: dydaktyka esperanta[37].

Certyfikat językowy[edytuj | edytuj kod]

Podobnie jak z językami naturalnymi również w odniesieniu do esperanta można otrzymać certyfikat językowy.

Certyfikat językowy dla znajomości esperanto wydaje Państwowe Centrum Egzaminów Językowych działające pod auspicjami Uniwersytetu im. Loránda Eötvösa. Certyfikaty wydawane są zgodnie z systemem poziomów biegłości językowej przyjętej przez Radę Europy[38].

Certyfikaty językowe wydaje również Uniwersytet Jagielloński[39] oraz Francuski Instytut Esperanto[40].

Msza esperancka[edytuj | edytuj kod]

Pierwszą mszę w języku esperanto odprawił biskup Jan Maria Michał Sitek zwierzchnik Kościoła Starokatolickiego Mariawitów. Było to 2 sierpnia 1959 roku w kościele ewangelicko-augsburskim pw. Świętej Trójcy w Warszawie. Śpiewy liturgiczne przygotował chór parafii mariawickiej z Leszna. Okazją do dokonania przekładu tekstów liturgii był XLIV Światowy Kongres Esperanto, który obradował wówczas w Warszawie. Inicjatywa nabożeństwa ekumenicznego w języku esperanto wyszła od Polskiej Rady Ekumenicznej. Zdecydowano również, że nabożeństwo zostanie odprawione w obrządku mariawickim, najbliższym rzymskokatolickiemu, a tym samym większości uczestników Kongresu. Przekład liturgii powierzono bp. Janowi Marii Michałowi Sitkowi, zaś opiekę merytoryczną kapłanom mariawitom. Mariawici aktywnie uczestniczyli w międzynarodowym ruchu esperanckim od 1906 roku.[potrzebne źródło]

Audycje religijne w języku esperanto nadaje Radio Watykańskie[41].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Michael Byram: Routledge Encyclopedia of Language Teaching and Learning. Routledge, 2001, s. 464. ISBN 0-4153-3286-9.
  2. Raymond G., Junior Gordon: Ethnologue : Languages of the World. Wyd. 15.. Dallas, Texas: SIL International, 2008-11-09. ISBN 13-978-1-55671-159-6. (ang.)
  3. M. P. z 2008 r. Nr 46, poz. 410 http://www.monitorpolski.gov.pl
  4. http://www.uea.org/landoj/index.html
  5. http://www.uea.org/agadoj/faka_agado.html
  6. Zamenhof, Lazarus Ludwig. W: Joseph Jacobs, Isidore Harris: The Jewish Encyclopedia. 1906, s. 632-633. [dostęp 2015-10-10]. (ang.)
  7. a b Ludwik Łazarz Zamenhof: О происхожении эсперанто. 1895. [dostęp 2015-10-10]. (esperanto • ros.)
  8. Ludwik Łazarz Zamenhof: Lingvaj Re­spondoj. Konsiloj kaj opi­nioj pri Espe­ranto.. Wyd. 6. Marmande : Esperantaj Francaj Eldonoj, 1962. [dostęp 2015-10-10]. (esperanto)
  9. Hugh R. Page, Jr.: Esperanto. Great Barrington (Massachusetts, USA): Berkshire, 2005. (ang.)
  10. Petras Čeliauskas. Zamenhof en Veisiejai. „Litova Stelo”. marzec-kwiecień 1998. Litova Esperanto-Asocio (esperanto). 
  11. Drezen, E.: Zamenhof kaj reformoj en esperanto. (esperanto). [dostęp 2015-10-10].
  12. Enigmoj de Ludoviko Zamenhof (esperanto). [dostęp 2015-10-10].
  13. Kolker, Boris: Pri la reformoj. Interpopolalingvo.inf.hu. (esperanto). [dostęp 2015-10-10].
  14. Kniivilä, Kalle.: Informfluoj en Esperantujo. diVERse. (esperanto). [dostęp 2015-10-10].
  15. IKUE: Konciza historio de IKUE (esperanto). [dostęp 2015-10-11].
  16. Österreichische Nationalbibliothek: NB online – Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo (niem.). [dostęp 2015-10-11].
  17. Miroslav Malovec: Esperantští spisovatelé a jejich díla (cz.). [dostęp 2015-10-11].
  18. E-Euroscola: Rezolucioj de Unesko por Esperanto (esperanto). [dostęp 2015-10-11].
  19. IKUE: La dekreto pri la normoj por la celebro de la Meso en esperanto (esperanto). [dostęp 2015-10-11].
  20. IKUE: La dekreto por la aprobo de la Meslibro kaj Legaĵaro en Esperanto (esperanto). [dostęp 2015-10-11].
  21. Città del Vaticano : Agenzia Fides: Catholic Prayers in the Languages of the World: Esperanto (ang.). [dostęp 2015-10-11].
  22. David Graddol: The Future of English? (ang.). 1997. [dostęp 2015-10-11].
  23. Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 12 czerwca 2008 r. w sprawie uczczenia 100. rocznicy powstania Światowego Związku Esperantystów, M.P. z 2008 r. Nr 46, poz. 410
  24. Universala Esperanto-Asocio: Universala Esperanto-Asocio: Afriko (esperanto). [dostęp 2015-10-11].
  25. Universala Esperanto-Asocio: Universala Esperanto-Asocio: Azio (esperanto). [dostęp 2015-10-11].
  26. UAM: Interlingvistiko – UAM. [dostęp 2015-10-11].
  27. Österreichische Nationalbibliothek: Aŭstria Nacia Biblioteko - Kolekto por Planlingvoj - Havaĵoj (esperanto • niem. • ang.). [dostęp 2015-10-11].
  28. Detlev Blank: Internationale Plansprachen. Eine Einführung. Akademie-Verlag, 1985. (niem.)
  29. a b J. Wells: Lingvistikaj aspektoj de Esperanto. 1978, s. 17. (esperanto)
  30. J. Wells: Lingvistikaj aspektoj de Esperanto. 1978, s. 26. (esperanto)
  31. J. Wells: Lingvistikaj aspektoj de Esperanto. 1978, s. 19. (esperanto)
  32. J. Wells: Lingvistikaj aspektoj de Esperanto. 1978, s. 24. (esperanto)
  33. Chris Gledhill: Regularity and Representation in Spelling: the case of Esperanto. 1994, s. 17-23.
  34. R. Bartholdt, A. Christen: H. Res. 415 "A resolution providing for the study of Esperanto as an auxiliary language". Hearings before the Committee on Education, House of Representatives, 63rd Congress, 2nd Session. 1914.
  35. Bertilo Wennergren: Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko: Bazaj elparolaj reguloj (esperanto). [dostęp 2015-10-12].
  36. http://www.uea.org/kiu/index.html
  37. Uniwersytet im. Mickiewicza. [dostęp 2014-11-12].
  38. http://www.esperanto.pl/?q=pl/egzamenoj
  39. http://www.jcj.uj.edu.pl/kursy-komercyjne/oferta
  40. Francuski Instytut Esperanto http://franca-esperanto-instituto.net/
  41. Radio Watykańskie (esperanto). [dostęp 2014-11-13].