Szpital Ujazdowski w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Szpital Ujazdowski w Warszawie
(nieistniejący)
Ilustracja
Zachowane budynki kompleksu Szpitala Ujazdowskiego
Data założenia ok. 1792
Data likwidacji styczeń 1945
Typ szpitala wojskowy
Państwo  Polska
Adres Warszawa, ul. Jazdów 2
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Szpital Ujazdowski w Warszawie (nieistniejący)
Szpital Ujazdowski w Warszawie
(nieistniejący)
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Szpital Ujazdowski w Warszawie (nieistniejący)
Szpital Ujazdowski w Warszawie
(nieistniejący)
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Szpital Ujazdowski w Warszawie (nieistniejący)
Szpital Ujazdowski w Warszawie
(nieistniejący)
Ziemia52°13′10″N 21°01′50″E/52,219444 21,030556

Szpital Ujazdowski w Warszawie – najstarszy i największy szpital wojskowy w Polsce, utworzony ok. 1792 roku w byłym zamku królewskim w Ujazdowie (Zamek Ujazdowski), rozwiązany w styczniu 1945 roku, po ewakuacji do Krakowa.

Historia szpitala[edytuj | edytuj kod]

Wiek XVIII–XIX[edytuj | edytuj kod]

Około 1772 roku Stanisław August Poniatowski ostatecznie wstrzymał przebudowę Zamku Ujazdowskiego, a w roku 1784 oddał go miastu, przeznaczając na koszary Gwardii Pieszej Litewskiej[a].

Jeden z zachowanych budynków szpitalnych; współcześnie Główna Biblioteka Lekarska (Dział Zbiorów Specjalnych)

W czasie prac adaptacyjnych rozbudowywano oficyny (powstały pawilony z wewnętrznymi dziedzińcami), dobudowywano stajnie, wozownię i lazaret. Tadeusz Kościuszko (zob. Insurekcja kościuszkowska, 1792–1794) planował przeznaczenie na lazaret również koszar, jednak do realizacji tego zamierzenia doszło ostatecznie dopiero w roku 1809. W Zamku powstał stały szpital wojskowy[2]. W roku 1818 z rozkazu księcia Konstantego Romanowa utworzono Szpital Główny Wojskowy, nazwany „Szpitalem Ujazdowskim”. W połowie XIX w. Rosjanie zbudowali w pobliżu zamku kilka dodatkowych budynków[3]. W końcu XIX w. szpital ponownie rozszerzono, wznosząc 20 nowych pawilonów z czerwonej cegły (na terenach północnych i zachodnich)[1]. Cały kompleks był położony na ogromnym obszarze, po którym kursowała kolejka[3].

W latach 1918-1939[edytuj | edytuj kod]

Sala szpitalna, rok 1925
Pacjenci wraz z pielęgniarką

W II Rzeczypospolitej Szpital Ujazdowski był silnie związany z kształceniem kadr Służby Zdrowia[4].

W kampanii wrześniowej 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Kampania wrześniowa.

We wrześniu 1939 roku poniosło śmierć lub odniosło ciężkie rany wiele setek żołnierzy walczących w obronie Warszawy oraz tysiące jej cywilnych mieszkańców – ofiary ostrzału artyleryjskigo i bombardowań miasta (w tym gęsto zaludnionych dzielnic i szpitali, oznaczonych znakiem czerwonego krzyża).

„Mur Ujazdowski”, na miejscu byłego Cmentarza Obrońców Warszawy (zob. Obrona Warszawy)

Około 600 zmarłych w Szpitalu Ujazdowskim pochowano pod murem terenu szpitala (od strony Parku Ujazdowskiego) – na tymczasowym „Cmentarzu Obrońców Warszawy”[b][3].

Po kapitulacji Warszawy (28 września 1939) personel szpitala kontynuował działalność medyczną, prowadzoną w warunkach dużego obciążenia (m.in. przeniesiono do niego w roku 1941 część szpitala św. Ducha, którego budynki zostały zbombardowane[5]). Poza podstawową działalnością medyczną utrzymywał kontakt z Polskim Państwem Podziemnym. W tzw. „Rzeczypospolitej Ujazdowskiej” organizowano szkolenia medyczne lekarzy i pielęgniarek, prowadzono prace badawcze. Edward Loth (prof. UW) zorganizował Zakład Przeszkolenia Inwalidów (uruchomiony w roku 1941) i nowoczesny zakład rehabilitacyjny (jedyną tego rodzaju placówkę w krajach okupowanych[6]). Pomagano Żydom i innym osobom poszukiwanym przez gestapo[3][c]. Organizowano pomoc jeńcom sowieckim[6][8], których Niemcy umieścili w zachodniej części Ujazdowa, w odrębnym pawilonie obozowym pod strażą, nie zapewniając im podstawowej opieki socjalnej i lekarskiej[6].

W szpitalu pracowało wielu wybitnych lekarzy różnych specjalności, m.in. Jan Krotoski, Teofil Kucharski, Jan Szmurło, Adam Wrzosek[9]. Od roku 1940 do wybuchu powstania (1 sierpnia 1944) komendantem szpitala był płk dr med. Leon Strehl, szef sanitarny Komendy Głównej AK[4].

Godzina „W” – styczeń 1945[edytuj | edytuj kod]

Trasa ewakuacji Szpitala Ujazdowskiego[4].
(6 sierpnia 1944)

W latach okupacji niemieckiej (1939–1945) wielu wykładowców i absolwentów Szkoły Podchorążych Sanitarnych w Ujazdowie walczyło w szeregach Armii Krajowej, m.in.[10]:

Z chwilą nadejścia Godziny „W” Leon Strehl przeszedł do Szpitala Maltańskiego, przekazując stanowisko komendanta ppłk prof. Teofilowi Kucharskiemu[4].

W piątym dniu powstania (5 sierpnia 1944) okolicę opanowali Niemcy. Podpalili sąsiednie budynki i zażądali natychmiastowej ewakuacji szpitala. Uformowano kolumnę transportową, złożoną z 1491 osób ze Szpitala Ujazdowskiego, 340 osób ze szpitala św. Ducha oraz z 5 wozów z instrumentami medycznymi, lekami, żywnością, opatrunkami i kasą szpitalną (część zapasów Niemcy przejęli na trasie). Ciężko rannych niesiono na noszach i łóżkach[4][11].

Kolumna wyruszyła rano 6 sierpnia, pod flagami Czerwonego Krzyża (Niemcy dołączyli do niej 350 kobiet, przetrzymywanych jako zakładniczki w gmachu Sejmu)[4].

Trasa kolumny prowadziła ulicą Górnośląską, Myśliwiecką, Łazienkowską i Chełmską (na ulicy Czerniakowskiej sanitariuszy wspomogła ludność cywilna). Noc spędzono pod gołym niebem na terenach Parku Sobieskiego i obiektów Klubu Sportowego „Legia”[11]. Z serdecznym przyjęciem spotkano się w Zakładzie Sióstr Opatrzności Bożej przy ul. Chełmskiej 19 (w pobliżu Kościoła św. Kazimierza). Z pomocą sióstr i okolicznej ludności szpital został wyposażony w niezbędny sprzęt, leki, środki opatrunkowe. W końcu sierpnia był jedyną placówką medyczną w tej okolicy. Leczono setki rannych, w tym również jeńców niemieckich[4].

Ewakuacja ludności Mokotowa (budynki przy ul. Puławskiej 116 i 118)

Szpital działał nadal pod znakami Czerwonego Krzyża, jednak mimo wyraźnego oznakowania 30 sierpnia stał się celem bombardowania. Pod gruzami i w ogniu zginęło ok. 300 osób, w tym 130 rannych. Naloty były powtarzane 11, 14 i 15 września. Zginęło w nich 200 osób. Konieczna była dalsza wędrówka, w mniejszych grupach. Jedna z nich znalazła się przy ul. Dolnej 42. Największa dotarła na Górny Mokotów. Na ul. Puławskiej 91 utworzono szpital polowy[4]. Został on spalony w czasie pacyfikacji Mokotowa. Zginęło ponad 20 osób[d].

Po kapitulacji powstania (2 października 1944) Szpital Ujazdowski (połączone trzy grupy) działał w Milanówku. W listopadzie 1944 roku został ewakuowany do Krakowa, a w styczniu 1945 roku – rozwiązany[4].

Kadra szpitala[edytuj | edytuj kod]

Komendanci Szpitala Szkolnego CWSan.
  • ppłk / płk lek. Antoni Szwojnicki (VI 1930 – XII 1932)
  • płk lek. Kazimierz Jerzy Miszewski (XII 1932 – IV 1934 → stan spoczynku)
  • płk lek. dr Jan Grabowski (IV 1934 – 1939)
Obsada personalna Szpitala Szkolnego w 1939 roku
  • kierownik naukowy oddziału uszno-gardlanego – płk lek. Roch Brzosko
  • kierownik naukowy oddziału radiologicznego – płk lek. Witold Zawadowski
  • kierownik naukowy oddziału wewnętrznego – ppłk lek. doc. dr Michał Rosnowski

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

W latach 1989 i 1997 na murach zachowanych budynków byłego Szpitala Ujazdowskiego (inaczej zagospodarowanych) umieszczono – z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Lekarskiego (wrzesień 1989) i absolwentów Szkoły Podchorążych Sanitarnych[12] (listopad 1997) – tablice pamiątkowe.

W roku 1994 powstało Stowarzyszenie Twórców Muzeum Zamku i Szpitala Wojskowego na Ujazdowie[6], współpracujące z Wojskowym Instytutem Medycznym, który dziedziczy tradycje Centrum Wyszkolenia Sanitarnego (CWS). Stowarzyszenie skupiło byłych pracowników i byłych pacjentów, którzy przystąpili do gromadzenia pamiątek – elementów zaplanowanej ekspozycji. W pracach stowarzyszenia brała aktywny udział prof. Hanna Odrowąż-Szukiewicz, pracująca w okresie okupacji w warszawskich szpitalach wojskowych (1 Okręgowym i Ujazdowskim)[13], autorka m.in. książek „Szaniec Asklepiosa: wspomnienia żołnierzy, pielęgniarek i opiekunek społecznych szpitala Ujazdowskiego 1939-1944” i „Powszednie dni niepowszednich lat”[14]. Pierwszą wystawę eksponatów zorganizowano w roku 2000; w tym samym roku ustawiono przed frontem Zamku głaz z napisem[6]:

UJAZDÓW
NAJSTARSZY TEREN WARSZAWY
PRAWEM CHRONIONY

1262 – 1526  –  GRÓD KSIĄŻĄT MAZOWIECKICH
1526 – 1792  –  REZYDENCJA KRÓLÓW POLSKICH
1792 – 1944  –  SZPITAL UJAZDOWSKI Z LOSAMI OJCZYZNY ZWIĄZANY
 UFUNDOWALI W ROKU 2000

UJAZDOWIACY

Muzeum Zamku i Szpitala Wojskowego na Ujazdowie zostało otwarte w lutym 2003 roku w siedzibie Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski[6]. Pamięć o szpitalu wyrażono również, nadając w 1999 roku nazwę „Aleja Szpitala Ujazdowskiego” pieszej alejce, wytyczonej po wojnie w miejscu dawnych pawilonów szpitalnych, prowadzącej w latach 70. XX w kierunku odbudowanego Zamku Ujazdowskiego, równolegle do nowej Trasy Łazienkowskiej[15]. Uhonorowano też płk. dr. Leona Strehla, nazywając jego imieniem skwer (z głazem pamiątkowym), znajdujący się na tyłach Parku Ujazdowskiego (od strony Trasy Łazienkowskiej)[16]. Płk. prof. dr. Edwarda Lotha upamiętnia kamień, na którym napisano m.in. „twórca Zakładu Przeszkolenia Inwalidów Wojennych w Zamku Ujazdowskim”. Kamień ustawiono z okazji obchodów 70. rocznicy śmierci i 130. rocznicy urodzin prof. Lotha[17].

2
Podchorążowie[e], listopad 1997
3
Ujazdowiacy, 2000
Tablice upamiętniające pracowników wojskowej służby zdrowia na murach zabudowań byłego Szpitala Ujazdowskiego
i głaz pamięci o historii Ujazdowa

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Po przekazaniu pałacu miastu nastąpił podział Ujazdowa wąwozem Agricoli na część miejską i Łazienki Królewskie. Na części dawnych królewskich ogrodów utworzono miejski Park Ujazdowski (1893–1896)[1].
  2. Szczątki zmarłych ekshumowano w 1950 roku i pochowano na Powązkach[3].
  3. Jedna z części komiksu „Bradl” ​ISBN 978-83-281-1899-7Tobiasza Piątkowskiego i Marka Oleksickiego (premiera odbyła się 23 stycznia 2017 roku w Muzeum Powstania Warszawskiego) nosi tytuł „Zmartwychwstanie w Szpitalu Ujazdowskim”. Jest fikcyjną opowieścią o historycznie udokumentowanych wydarzeniach, dotyczących działalności Kazimierza Leskiego ps. „Bradl”[7].
  4. Źródła informacji o przebiegu likwidacji szpitala przy ul. Puławskiej 91 podano w haśle Pacyfikacja Mokotowa.
  5. Tablica upamiętniająca pobyt podchorążych – studentów Wydziału Lekarskiego UW w gmachu Zamku Ujazdowskiego, ufundowana w roku 1997 przez absolwentów Szkoły Podchorążych Sanitarnych, żyjących w Polsce i w Anglii[12].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Jazdów: historia i pamięć. W: strona w portalu Muzeum Zamku i Szpitala Wojskowego na Ujazdowie [on-line]. Stowarzyszenie Szpitala Ujazdowskiego. [dostęp 2017-02-07].; źródła: Alicja Lutostańska – Willa drewniana Anny Jagiellonki w Ujazdowie; Dzieje kształtowania architektury pałacu w Ujazdowie od 1624 roku, [w:] „Jazdów” pod redakcją Edwarda Rużyłły, Wojskowy Instytut Medyczny, Warszawa 2008.
  2. Ewa Gorządek: Zamek Ujazdowski – Historia. W: Strona internetowa Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski [on-line]. csw.art.pl. [dostęp 2017-02-06].
  3. a b c d e Jolanta Głodowska: Był tu Szpital Ujazdowski. krajoznawcy.info.pl. [dostęp 2017-02-08].
  4. a b c d e f g h i Szpital Ujazdowski. W: Portal Szpitale Polowe 1944 [on-line]. Fundacja Warszawskie Szpitale Polowe. [dostęp 2017-02-01].
  5. Szpital św. Ducha. W: Portal Szpitale Polowe 1944 [on-line]. Fundacja Warszawskie Szpitale Polowe. [dostęp 2017-02-10].
  6. a b c d e f Muzeum Zamku i Szpitala Wojskowego na Ujazdowie. W: Wirtualna wędrówka przez historię [on-line]. zamekujazdowski.art.pl. [dostęp 2017-02-06].
  7. Brandl – Polak, który oszwabił Niemców. W: Strona internetowa Muzeum; Nowa seria komiksowa [on-line]. Muzeum Powstania Warszawskiego. [dostęp 2017-02-12].
  8. Daniel Kunecki: O Jazdowie. W: Domki fińskie. Pamięć osobista, historia, współczesność [on-line]. Stowarzyszenie Pracownia Etnograficzna im. prof. Witolda Dynowskiego. [dostęp 2017-02-12].
  9. Medycyna w Powstaniu Warszawskim. W: Z okazji 69. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego – wspomnienie służb medycznych działających w tamtym czasie, ich bohaterstwa i determinacji w ratowaniu ludzkiego życia [on-line]. Departament wojskowej służby zdrowia MON, 2013-08-01. [dostęp 2017-02-10].
  10. Marek Cieciura, członek Prezydium Zarządu Głównego Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej, przewodniczący Rady Fundacji Polskiego Państwa Podziemnego: Żołnierze Armii Krajowej – wykładowcy i absolwenci Centrum Wyszkolenia Sanitarnego. W: Wykaz tabliczek informacyjnych o działalności Armii Krajowej i jej żołnierzach [on-line]. armiakrajowa.org.pl. [dostęp 2017-02-08].
  11. a b Szpitale Warszawskie - Szpitale Powstańcze. W: Pamiętnik TLW 2014 [on-line]. Towarzystwo Lekarskie Warszawskie. [dostęp 2017-02-10].
  12. a b Edward Rużyłło: Studenci medycyny – podchorążowie z Ujazdowa. W: Serwis Etyka, Prawo i Medycyna [on-line]. etyka.doktorzy.pl. [dostęp 2017-02-13].; Opracowanie na podstawie tekstu zamieszczonego w biuletynie „Z życia Akademii Medycznej w Warszawie” nr 3(82) z 1999 roku.
  13. Hanna Maria Odrowąż-Szukiewicz. W: Powstańcze biogramy [on-line]. Muzeum Powstania Warszawskiego. [dostęp 2017-02-11].
  14. Hanna Odrowąż-Szukiewicz – o autorze. W: Lubimyczytać.pl [on-line]. [dostęp 2017-02-11].
  15. Aleja Szpitala Ujazdowskiego. W: Warszawikia; Wszystko o Warszawie [on-line]. [dostęp 2017-02-11].
  16. Skwer płk. dr. Leona Strehla. W: Polska Niezwykla.pl [on-line]. Polska Niezwykła. [dostęp 2017-02-11].
  17. Stowarzyszenie Twórców Muzeum Zamku i Szpitala Wojskowego na Ujazdowie. „Acta Medicorum Polonorum”. 4, s. 213–214, 2014. Uniwersytet Medyczny w Poznaniu, Katedra i Zakład Historii Nauk Medycznych. ISSN 2083-0343.