Korpus Ochrony Pogranicza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Korpus Ochrony Pogranicza
Ilustracja
Historia
Państwo  Polska
Sformowanie 17 września 1924
Rozformowanie 1939
Tradycje
Święto 14 października
Kontynuacja Wojska Ochrony Pogranicza
Straż Graniczna
Dowódcy
Pierwszy gen. bryg. Henryk Odrowąż-Minkiewicz
Ostatni gen. bryg. Wilhelm Orlik-Rückemann
Działania zbrojne
kampania wrześniowa
Organizacja
Podległość MSW
MS Wojsk.
GISZ

Korpus Ochrony Pogranicza (KOP) – formacja wojskowa czasu pokoju utworzona w 1924 do ochrony wschodniej granicy II Rzeczypospolitej przed penetracją agentów, terrorystów i zwartych uzbrojonych oddziałów dywersyjnych przerzucanych przez sowieckie służby specjalne z terenu ZSRR na terytorium II Rzeczypospolitej. W czasie stanu wojny funkcja KOP miała dobiec końca, a jego jednostki miały zgodnie z planem mobilizacyjnym zasilić oddziały i pododdziały Wojska Polskiego w linii.

Ochrona polskiej granicy wschodniej w latach 1918-1924[edytuj]

Granice Polski po podpisaniu traktatu ryskiego w 1921 r.

Pierwsze prace nad powołaniem formacji przeznaczonej do ochrony granic rozpoczęło w październiku 1918 istniejące w rządzie Józefa Świerzyńskiego Ministerstwo Aprowizacji[1]. Zorganizowana formacja pod nazwą Straż Gospodarczo-Wojskowa miała na celu między innymi zapobieganie nielegalnemu wywozowi artykułów żywnościowych, walkę ze spekulacją, lichwą i wyzyskiem. Dowódcą Straży Gospodarczo-Wojskowej mianowany został płk Adolf Małyszko[2]. 6 grudnia 1918 pierwszy oddział objął służbę na dworcu kolejowym w Lublinie[3]. Równolegle do formującej się Straży Gospodarczo -Wojskowej Ministerstwo Skarbu rozpoczęło organizację Korpusu Straży Skarbowej przeznaczonego do „strzeżenia granic państwa i współdziałania przy poborze podatków z innymi organami skarbowymi”[4].

Stanowisko Ministerstwa Skarbu wobec organizowanej przez Ministerstwo Aprowizacji Straży Gospodarczo-Wojskowej było zdecydowanie negatywne. Lansowano teorię, że organizacja Straży Gospodarczo-Wojskowej jest bezcelowa, a jej funkcje w całości przejmie organizowana Straż Skarbowa. Uważano, że „wprzęgnięcie Straży Skarbowej do służby aprowizacyjnej odbyłoby się z korzyścią zarówno dla służby podatków i monopoli, jak i dla agend aprowizacyjnych, oszczędziłoby państwu podwójnych wydatków, nie narażałoby administracji na niebezpieczeństwo tarć, nieuniknione przy istnieniu dwóch organizacji strażniczych o zbliżonych do siebie kompetencjach i uchyliłoby potrzebę nowych prac organizacyjnych”[5].

Sytuacja gospodarczo − polityczna w jakiej znalazła się Polska, zmusiła rząd Jędrzeja Moraczewskiego do podjęcia prac nad stworzeniem nowej koncepcji ochrony granic. W czasie prowadzonych debat najwięcej kontrowersji wzbudziły decyzje dotyczące charakteru i wielkości mającej powstać formacji granicznej[6].

Rada Ministrów Tymczasowego Rządu Republiki Polskiej, 11 grudnia 1918 roku w Warszawie, podjęła uchwałę o organizacji Straży Granicznej[7]. Do jej zadań należało: zabezpieczenia granic państwa od nielegalnego wywozu artykułów spożywczych i pierwszej potrzeby, kontrolowania wewnętrznego obrotu kolejowego, czuwania nad wykonaniem rozporządzeń aprowizacyjnych, ochrona magazynów i składów z artykułami pierwszej potrzeby. Uchwała ta, była pierwszym aktem prawnym normującym ogólnie sposób organizacji, cele i zadania oddziałów przeznaczonych do ochrony granic odrodzonej Rzeczypospolitej[8]. Jen dowódcą mianowany został płk Małyszko , a projekt organizacyjny przewidywał utworzenie w pierwszej fazie dowództwa Straży Granicznej i 4 do 6 pułków granicznych[9] z których każdy miał składać się z dwóch dywizjonów i ośmiu szwadronów[10]. Struktura Straży Granicznej podległa Ministerstwu Spraw Wojskowych oraz Ministerstwu Aprowizacji miała istotne wady związane z funkcjonowaniem aparatu dowodzenia. Rozwiązanie to nosiło zarzewie konfliktu kompetencyjnego[11]. Rozpoczęcie działań zbrojnych z bolszewicką Rosją spowodowało, że z końcem marca 1919 roku Straż Graniczna przeszła pod wyłączną podległość Ministerstwa Spraw Wojskowych, zmieniając nazwę na Wojskową Straż Graniczną[12].a dotychczasowe dowództwo formacji przekształcono w Inspektorat Wojskowej Straż Granicznej[13] i podporządkowano drugiemu wiceministrowi Spraw Wojskowych. Struktura wzorowana była organizacji carskiej Wojskowej Straży Pogranicznej. Jednostki graniczne podlegały Dowództwom Okręgów Generalnych[14].

W drugiej połowie 1922 roku przeprowadzono kolejną reorganizację organów strzegących granicy[15]. 1 września 1922 bataliony celne Ministerstwo Skarbu przemianowano na bataliony Straży Granicznej. Nowo powstała Straż Graniczna podlegała Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, pod względem wykonywanych zadań – organom administracyjnym I i II instancji, a Ministerstwu Spraw Wojskowych pod względem spraw ogólnowojskowych. Liczyła 44 bataliony Straży Granicznej, 3 szwadrony żandarmerii etapowej, posiadała szkołę podoficerską w Łomża. W grudniu 1922 stan liczebny wynosił ok. 22000 żołnierzy w tym 631 oficerów. Dowódcą był płk Władysław Jaksa Rożen[16].

Specyficzne uwarunkowania społeczno-polityczne na kresach wschodnich II Rzeczypospolitej spowodowały, iż żadna z działających tam do 1924 formacji granicznych nie była w stanie w pełni zrealizować swoich zadań. Różnice w systemach polityczno-gospodarczych Polski i Związku Sowieckiego, katastrofalna sytuacja gospodarcza wschodniego sąsiada i konflikty narodowościowe pogłębiały procesy destabilizacyjne.

Nie zmieniło sytuacji przejęcie w 1923 ochrony granicy przez Policję Państwową. Była ona bezsilna wobec narastającej fali przestępczości granicznej.

We wrześniu 1924 pod miejscowością Łowcza banda zatrzymała pociąg relacji PińskŁuniniec wiozący wojewodę poleskiego Stanisława Downarowicza i towarzyszących mu senatora RP Bolesława Wysłoucha i biskupa Zygmunta Łozińskiego.

Ogółem w 1924 w strefie granicy polsko-sowieckiej miało miejsce ponad 200 większych napadów i aktów dywersji, w których wzięło udział ok. 1000 bandytów, a zginęły co najmniej 54 osoby[17]. Zbrojne napady dywersyjne z terenu ZSRR, za które oficjalnie rząd sowiecki nie przyjmował odpowiedzialności, kompromitowały polską administrację i policję i wspierały propagandę KPZB i KPZU o tymczasowości granicy polsko-sowieckiej ustalonej traktatem ryskim i świeżo wówczas podpisanym protokołem o szczegółowej delimitacji granicy.

Kształtowanie struktur organizacyjnych Korpusu Ochrony Pogranicza w latach 1924-1928[edytuj]

W sierpniu 1924 roku, na posiedzeniu Politycznego Komitetu Rady Ministrów obradującego pod przewodnictwem premiera Władysława Grabskiego, w obecności prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Stanisława Wojciechowskiego, na wniosek ministra spraw wojskowych gen. dyw. Władysława Sikorskiego oraz ministra spraw wewnętrznych Zygmunta Hübnera podjęto uchwałę o powołaniu Korpusu Wojskowej Straży Granicznej dla ziem wschodnich − organ scentralizowany i samodzielny, zorganizowany na wzór wojskowy, będący etacie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych[18][19]. Oficjalnym motywem powołania specjalnej formacji była konieczność położenia kresu działalności band zbrojnych na pograniczu wschodnim[20].

23 sierpnia 1924 roku w Warszawie pod przewodnictwem ministra spraw wojskowych generała dywizji Władysława Sikorskiego oraz udziale ministra spraw wewnętrznych Zygmunta Hübnera, szefa Administracji Armii, generała dywizji Stefana Majewskiego, I zastępcy szefa Sztabu Generalnego generała brygady Edmunda Kesslera, a także szefów poszczególnych oddziałów Sztabu Generalnego odbyła się konferencja „celem omówienia głównych zarysów organizacji korpusu straży granicznej”[21].

28 sierpnia 1924 roku na łamach „Kuriera Warszawskiego” został opublikowany wywiad z ministrem spraw wojskowych, w którym generał dywizji Władysław Sikorski poinformował opinię publiczną, że „oprzemy ochronę pogranicza na zasadach ściśle wojskowych przez zorganizowanie w łonie armii batalionów straży pogranicznej, które organicznie tworzyć będą korpus straży pogranicznej, pozostający do dyspozycji p. ministra spraw wewnętrznych i pełniący służbę bezpieczeństwa na wschodzie. Dyscyplina, wyszkolenie, organizacja i sądownictwo będą ściśle wojskowe. Odpowiednie bataliony zorganizują wyznaczone ad hoc dowództwa okręgów korpuśnych, odsyłając je w stanie gotowym do miejsc przeznaczenia. P. minister skarbu w uznaniu ważności zagadnienia, odda do dyspozycji p. ministra spraw wewnętrznych potrzebne na ten cel środki”[22].

gen. dyw. Władysław Sikorski – minister spraw wojskowych 1924-1925

12 września 1924 roku generał dywizji Władysław Sikorski wydał rozkaz o utworzeniu Korpusu Ochrony Pogranicza, a 17 września w instrukcji, opracowanej przez Sztab Generalny Wojska Polskiego pod kierownictwem generała dywizji Stanisława Hallera, określono wojskową strukturę formacji[23]. Instrukcja określała tworzenie dowództw, sztabów, służb oraz pododdziałów taktycznych piechoty i kawalerii. KOP miał liczyć ogółem 27 687 żołnierzy w tym 904 oficerów, 6263 podoficerów zawodowych oraz 20 520 podoficerów i szeregowców służby zasadniczej[19]. Dowódcą formacji mianowany został gen. bryg. Henryk Minkiewicz. Przyjął on obowiązki dowódcy korpusu 15 września 1924 roku[24]. Siedziba dowództwa KOP mieściła się przy ul. Nowy Świat 69[25]. Dowództwo korpusu stanowili: dowódca, inspektor formacji konnych, inspektor formacji pieszych, sztab, szefostwa służb oraz organy pomocnicze. Według etatu byli to: dwaj generałowie, 19 oficerów, 53 podoficerów i szeregowców. Dowództwu KOP podlegały dowództwa brygad ochrony pogranicza liczące według etatu 7 oficerów oraz 24 podoficerów i szeregowców[25]. Podstawową jednostką taktyczną był batalion ochrony pogranicza i szwadron kawalerii. Batalion ochrony pogranicza liczący według etatu 828 żołnierzy, składał się z czterech kompanii piechoty, plutonu łączności i drużyny dowódcy batalionu[26]. Szwadron kawalerii liczył 87 ludzi, miał w swym składzie cztery plutony liniowe i drużynę dowódcy szwadronu[27].

Do żołnierzy wyruszających na granicę dowódca KOP 23 października 1924 roku wydał rozkaz o następującej treści [28]:

Quote-alpha.png
… Na ziemiach umęczonych długoletnią wojną zapanował znowuż gwałt i terror. Cichy, pracujący w pocie czoła mieszkaniec wsi i miast nie jest pewny dnia ani godziny. W tych warunkach cała ludność Województw Kresowych spogląda na żołnierzy KOP, jako na swoich właściwych obrońców. Żołnierze, nie możecie tego zaufania stracić. Musicie stać się naprawdę obrońcami biednej, żyjącej w ciągłej obawie o swoje życie i mienie ludności. Musicie wierną i wytrwałą służbą zapewnić ludności ład i spokój, zagwarantować bezpieczeństwo. Imię wasze, imię żołnierza Korpusu powołanego do ochrony granic musi być z ufnością i szacunkiem wymawiane przez całą ludność, a jednocześnie być postrachem dla bandytów.

27 października 1924 roku pierwsze zorganizowane jednostki KOP rozpoczęły obejmowanie odcinków granicy[29]. Jednostki ugrupowano w trzech rzutach. Pierwszy rzut stanowiły strażnice rozmieszczone przy linii granicznej. Drugim rzutem były odwody kompanijne, które działać mogły na linii granicznej lub w określonym odcinku strefy nadgranicznej. Trzeci stanowiły odwody batalionowe. Teren ich działania określał obszar pasa nadgranicznego[26].

Korpus podporządkowany został dwóm resortom: Ministerstwu Spraw Wojskowych – pod względem personalnym, organizacyjnym, operacyjnym i wyszkolenia oraz Ministerstwu Spraw Wewnętrznych – pod względem ochrony granicy, bezpieczeństwa w pasie granicznym oraz budżetu. Od maja 1938 w sprawach wywiadu oraz przygotowań do zadań wojennych KOP podlegał również Generalnemu Inspektorowi Sił Zbrojnych[23][26].

Zawarte pomiędzy ministrami spraw wewnętrznych i wojskowych porozumienie przewidywało organizację KOP w trzech etapach. Do końca 1924 roku zamierzano sformować dowództwo KOP, trzy dowództwa brygad oraz 10 batalionów piechoty i 10 szwadronów kawalerii. W drugim etapie, do 1 kwietnia 1925 roku, planowano sformować jedno dowództwo brygady oraz 10 batalionów piechoty i 10 szwadronów kawalerii. W trzecim etapie do 1 kwietnia 1926 roku, przewidywano sformowanie jednego dowództwa brygady oraz 10 batalionów piechoty i 10 szwadronów kawalerii. Planu przewidywał zatem utworzenie dowództwa KOP, pięciu dowództw brygad, 30 batalionów piechoty i 30 szwadronów kawalerii[30].

Z końcem 1924 roku pierwszy etap formowania oddziałów KOP dobiegał końca[31]. Na zaopatrzenie sformowanych w 1924 roku jednostek KOP, niezależnie od uzbrojenia, wojsko przydzieliło 9000 mundurów, 18000 par trzewików, 1500 par butów, 169 wozów konnych, 56 biedek, 965 siodeł oraz 1400 koni w tym 850 wierzchowych. Wartość przydzielonego sprzętu wynosiła około 14.000.000 zł. Na organizację KOP otrzymał 7.782.490 zł z czego przekazał Ministerstwu Spraw Wojskowych 4.220.000 zł. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych wyasygnowało sumę około 10 milionów zł na budowę strażnic i innych pomieszczeń służbowych. W sumie koszt realizacji pierwszego etapu formowania, czyli utworzenia trzech brygad i dowództwa KOP wyniósł 27.562.490 zł[32].

W grudniu 1924 roku przystąpiono do formowania nie przewidzianych planem organizacji: 11 batalionu KOP i 11 szwadronu kawalerii. W styczniu 1925 roku zostały podporządkowane 1 Brygadzie OP i przegrupowały się odpowiednio do Ostroga i Mizocza[31].

Rozkaz ministra spraw wojskowych gen. dyw. Władysława Sikorskiego nr 1600/Tjn./O. de B/25 z 16 lutego 1925 był podstawą drugiego etapu organizacji jednostek KOP. Nakazywał on sformowanie 4 i 5 Brygady KOP w terminie do 1 marca 1925 roku z gotowością do obsadzenia granicy i rozwinięcia ugrupowania na dzień 12 marca 1925 roku. Mimo trudności wynikającymi z braku środków finansowych, braku podoficerów zawodowych i nadterminowych oraz oficerów łączności, plan został nie tylko wykonany, ale i przekroczony[33]. Ponad plan sformowano 19 i 20 batalion oraz 18, 19 i 20 szwadron kawalerii[31]. Nowo sformowane jednostki KOP rozpoczęły przegrupowania w kierunku granicy w pierwszych dniach kwietnia 1925 roku. 19 i 20 batalion, a także 18, 19 i 20 szwadronem obsadziły linię odwodów sformowanych brygad. W drugim etapie sformowano zatem dwa dowództwa brygad, 10 batalionów granicznych i 10 szwadronów kawalerii. W sumie więc w dwóch etapach zorganizowano 20 batalionów oraz 20 szwadronów kawalerii z czego w odwodzie znalazły się dwa baony piechoty oraz trzy szwadrony kawalerii[31]. Pozwoliło to na obsadzenie całego pogranicza polsko-radzieckiego o długości 1479 km[34].

W grudniu 1925 roku w Klecku zorganizowano Doświadczalną Stację Psów Meldunkowo-Śledczych. Zastosowanie w służbie granicznej psów ułatwiło jej pełnienie i poprawiło wyniki[35].

Realizacja trzeciego etapu formowanie jednostek KOP wzbudziła pewne kontrowersje. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych jak i Ministerstwo Spraw Wojskowych stały na stanowisku, by zamiast 10 batalionów piechoty i 10 szwadronów kawalerii, sformować w pierwszej połowie 1926 roku 8 baonów granicznych i 16 szwadronów kawalerii. Argumentowano to koniecznością podniesienia manewrowości korpusu. Natomiast Rada Ministrów dążyła do obsadzenia granicy polsko-łotewsko-litewskiej drogą reorganizacji i przegrupowania istniejących jednostek KOP bez dodatkowych kosztów[36].

W styczniu 1926 roku, na podstawie decyzji premiera, minister spraw wewnętrznych wydał rozporządzenie nr 1099 w sprawie reorganizacji jednostek KOP. Rozporządzenie nakazywało organizację 6 Brygady KOP i obsadzenie jej siłami granicy z Litwą i Łotwą do dnia 15 marca 1926 roku. Dowódca KOP przegrupował już w lutym będący dotychczas w odwodzie 19 batalion graniczny w rejon Słobódki. Do bezpośredniej osłony granicy wykorzystano też 18 i 19 szwadron kawalerii. W tym samym okresie trwały prace nad sformowaniem 21, 22, 23 i 24 batalionu. Nie tworzono nowych szwadronów kawalerii[36]. W 1926 roku zakończono proces przejmowania granicy wschodniej i północno-wschodniej od Policji Państwowej[37].

Po zakończeniu trzeciego etapu formowania, siły KOP znacząco odbiegały od założeń planu formowania. Sformowanie 6 Brygady wchłonęło dotychczasowe odwody taktyczne. Zmusiło to dowódcę korpusu do odtworzenia odwodów i do tworzenia dodatkowych jednostek, którymi mógłby obsadzić styki granic polsko-litewsko-niemieckiej i polsko-radziecko-rumuńskiej. Posiadając poparcie ministra spraw wojskowych gen. broni Lucjana Żeligowskiego, dowódca KOP przystąpił do czwartego, ponadplanowego i końcowego etapu organizacji korpusu. W budżecie na 1927 rok określono środki na ten cel w wysokości 5252645 zł, w tym 5044964 zł przeznaczono na tworzenie batalionów i kompanii KOP oraz 207608 zł na utworzenie dwóch dowództw półbrygad[38]. Latem 1927 roku został sformowany Dywizjon Żandarmerii KOP w składzie sześciu plutonów, przydzielonych do każdej z brygad ochrony pogranicza. Poszczególne plutony żandarmerii wystawiły posterunki przy batalionach granicznych.

W sierpniu 1927 roku zostały wydane wytyczne do organizacji pięciu batalionów odwodowych[37][a]. Niezależnie od tego, dowódca KOP przeorganizował 3 i 6 Brygadę, tworząc w każdej z nich dowództwa półbrygad[39]. Sformował też trzy kompanie graniczne dla uzupełnienia 19, 22 i 23 batalionu[40]. Uchwała Rady Ministrów z 8 września 1927 roku nakazywała, by nowo sformowane jednostki KOP obsadziły odcinki granicy polsko-pruskiej i polsko-rumuńskiej. KOP obsadził nakazane odcinki 1 listopada 1927 roku i tym samym zakończył się czwarty i ostatni etap organizacji formacji. Na dzień 1 grudnia 1927 roku Korpus Ochrony Pogranicza składa się z: dowództwa KOP, 6 dowództw brygad, 2 dowództw półbrygad, 29 batalionów granicznych, 20 szwadronów kawalerii i dywizjonu żandarmerii. Stan osobowy wynosił około 25 000 ludzi[37].

Korpus Ochrony Pogranicza, choć podlegał Ministrowi Spraw Wewnętrznych, stanowił część składową sił zbrojnych II Rzeczypospolitej. Miał on uszczelnić wschodnią granicę państwa. Do zadań KOP należało[41]:

  • strzeżenie nienaruszalności znaków i urządzeń granicznych;
  • niedopuszczenie do nielegalnego przewozu i przerzutu towarów przez granicę;
  • niedopuszczenie do nielegalnych przekroczeń granicy;
  • zwalczanie przemytu i wykroczeń skarbowych oraz wykroczeń w zakresie postanowień o granicach państwa;
  • współdziałanie z organami wojska w dziedzinie obrony państwa itd.

W 1928 ogólna długość granicy państwowej ochranianej przez KOP wynosiła ponad 2334 km. Na 1 km ochranianej granicy średnio przypadało około 11 żołnierzy. KOP liczył blisko 25 tysięcy żołnierzy w tym około 900 oficerów[42].

Żołnierze KOP-u
Ułani z 20 szwadronu KOP

Organizacja pokojowa KOP w grudniu 1927 roku[43][44] [45]:

Organizacja pokojowa KOP w 1928 roku[46]

Proces unifikacji struktur KOP ze strukturami sił zbrojnych w latach 1929-1936[edytuj]

Odzwierciedleniem roli KOP w systemie ochrony granic oraz zadań w ewentualnym konflikcie z ZSRR były wytyczne marszałka Józefa Piłsudskiego z 1929 roku, dotyczące koncepcji użycia oddziałów KOP w ramach wojsk osłony strategicznej. Były one inspiracją do kolejnej reformy korpusu[47]:

Quote-alpha.png
„[...] celem bliższego zespolenia [...] elementów armii i KOP, zamierzam ustalić dla nich już w czasie pokoju pewien system wzajemności służbowej (luzowania) pojęty w ten sposób, że sprzężone kompanie armii regularnej i KOP będą kolejno pełnić służbę na granicy i w pułku [...]. Dopuszczam w wypadku wyżej określonym dwa możliwe rozwiązania:
  • wchłonięcie materiału ludzkiego w formie zwykłych uzupełnień walczących wojsk
  • wcielenie poszczególnych kompanii KOP jako czwartych do batalionów piechoty regularnej
Za rozwiązaniem drugim przemawia prostota wykonania i łatwość wyboru momentu, gdyż w tym wypadku poszczególne oddziały KOP, pojęte jako element sytuacji taktycznej, nie znikną z pola widzenia".
Józef Piłsudski, autor reformy KOP w 1929 r.

18 maja 1929 nowym dowódcą KOP został gen. bryg. Stanisław Tessaro. Latem 1929 roku KOP rozpoczął realizację koncepcji MSWojsk. odnośnie unifikacji systemu organizacyjno-szkoleniowego KOP i wojsk operacyjnych. W jej wyniku, poza istniejącymi sześcioma brygadami, które poddano reorganizacji, utworzono 6 dowództw pułków[26].

W lipcu 1929 przystąpiono do realizacji planu „R. 1”. Zlikwidowano istniejące półbrygady, 3 i 6 Brygada utworzyła Brygadę KOP „Wilno”, a wydzielona część sił z 6 Brygady utworzyła Brygadę KOP „Grodno”[48].

Zreorganizowano też kawalerię KOP. W grudniu 1929 roku utworzono przy inspektorze formacji konnych dwa etaty: inspektora północnej grupy szwadronów z siedzibą w Wilnie i inspektora południowej grupy szwadronów z siedzibą w Łucku[49]. Zorganizowano dwie grupy kawalerii: północną i południową. W grupie północnej znalazły się: 1, 2, 6, 7, 8, 9, 10, 15, 16, 18, 19 i 20 szwadron, a w południowej:3, 4, 5, 11, 12, 13, 14 i 17 szwadron[50].

Wprowadzono nową organizację służby wywiadowczej. Od tej pory składała się z samodzielnego referatu wywiadowczego przy dowództwie KOP obejmującego referat studiów i ewidencji oraz referat przemytu i ochrony tajemnicy wojskowej; referentów informacyjnych dowódców brygad oraz pułku „Wołożyn”, oficerów informacyjnych 3, 11, 12, 14, 19 i 23 batalionów KOP i dziewięciu placówek wywiadowczych[50]. Placówki podlegały dowódcom brygad z wyjątkiem placówek nr 3. ,4. , i 9. Te ostatnie podlegały właściwym dowódcom pułków[51]. Pod względem pracy na terenie zewnętrznym placówki 1-6 podlegały pod kierownika ekspozytury Oddziału II Szt. Gen. nr I Wilno, od 7 do 9 pod kierownika ekspozytury Oddziału II Szt. Gen. nr V Lwów. Pod względem pracy wywiadowczej placówki 1-4 podlegały kierownikowi samodzielnego referatu informacyjnego DOK III Grodno, placówki 5 i 6 kierownikowi referatu DOK IX Brześć, a placówka nr 9 - DOK VI Lwów[52].

Wszystkie jednostki KOP począwszy od strażnicy aż po brygadę przyjęły nazwy miejscowości lub nazwy geograficzne regionów, w których stacjonowały sztaby [53][b].

W związku z reorganizacją KOP, przeorganizowano także dywizjon żandarmerii KOP. Zmieniono miejsca stacjonowania większości plutonów i posterunków. Liczbę tych ostatnich zwiększono do 30[54].

W końcu 1929 roku KOP składał się z Dowództwa KOP, 6 dowództw brygad, 4 dowództw pułków, 24 batalionów granicznych, 5 batalionów odwodowych, 20 szwadronów kawalerii, batalionu szkolnego, szkoły podoficerów zawodowych kawalerii, szkoły tresury psów meldunkowych, dywizjonu żandarmerii, 9 placówek wywiadowczych. Stan osobowy wynosił około 27 000 ludzi[55][56].

W 1930 roku sformowano dowództwo pułku KOP „Sarny” i pięć kompanii piechoty KOP. Koszt organizacji tych jednostek wyniósł 2808458 zł[57]. Rozważano też możliwość utworzenia artylerii korpusu. Z zamiaru tego jednak zrezygnowano[58]

W 1931 dokonano reorganizacji KOP pod kryptonimem „R. 2”. Przeprowadzono reorganizację służby wywiadowczej oraz zreorganizowano bataliony KOP i Centralną Szkołę Podoficerską. W wyniku reorganizacji batalionów utworzono w każdym batalionie granicznym kompanię karabinów maszynowych, rozwinięto kadry kompanii szkolnych do pełnoetatowych kompanii odwodowych. Wskutek reorganizacji Centralnej Szkoły Podoficerów zlikwidowano dwie istniejące kompanie strzeleckie oraz sformowano kompanię szkolną studencką (specjalistów) i drugą kompanię szkolną karabinów maszynowych[59].

W 1931 roku[c] zorganizowano kompanie saperów dla poszczególnych brygad Korpusu Ochrony Pogranicza[60]. Dzieliły się na cztery typy, a nazwy przybierały od macierzystych jednostek. Typ I kompanii saperów posiadała Brygada „Polesie”. W jej skład wchodził dowódca kompanii, drużyna gospodarcza (podoficer gospodarczy, sprzętowy, broni, gazowy oraz personel pomocniczy) i trzy plutony saperów. Pluton pierwszy miał cztery drużyny, a pozostałe plutony po trzy drużyny. Stan osobowy kompanii wynosił 123 żołnierzy, w tym czterech oficerów, 13 podoficerów i 106 saperów. Brygada „Wilno” otrzymała kompanię typu II. Składała się ona z dowódcy kompanii, drużyny gospodarczej oraz trzech plutonów saperów po trzy drużyny. Łącznie liczyła 106 żołnierzy w tym 4 oficerów, 11 podoficerów i 91 szeregowców. Brygady „Grodno”, „Nowogródek”, „Wołyń” i „Podole” posiadały kompanie typu III. Kompanie tego typu miały dwa plutony po trzy drużyny i drużynę gospodarczą. Etat kompanii wynosił 3 oficerów, 9 podoficerów i 80 szeregowców[61]. W końcu 1931 roku struktura organizacyjna KOP przedstawiała się następująco: dowództwo KOP, 6 dowództw brygad, 5 dowództw pułków, 24 bataliony graniczne, 5 batalionów odwodowych, 20 szwadronów kawalerii, Centralna Szkoła Podoficerska, Szkoła Podoficerów Zawodowych Kawalerii, szkoły tresury psów meldunkowych, dywizjon żandarmerii, 6 kompanii saperów, 10 placówek wywiadowczych [62]. Korpus liczył około 27 000 ludzi[62]

Kolejne zmiany organizacyjne wprowadzano od 1933 roku. Wynikały one z koncepcji użycia KOP do działań osłonowych na kierunku wschodnim. Reorganizacji poddany został wywiad KOP. W 1933 roku otrzymał nową strukturę. Nastąpił wzrost stanów osobowych do liczby 238 ludzi. W jego skład wchodziło: szefostwo wywiadu KOP, ekspozytury Oddziału II Sztabu Głównego nr 1 w Wilnie i nr 5 we Lwowie, placówki wywiadowcze KOP nr 1 do 12 i oficerowie eksponowani placówek wywiadowczych KOP. Nowy zakres pracy wywiadu KOP obejmował wywiad płytki i kontrwywiad zaczepny na Litwie oraz na obszarze Białoruskiego i Ukraińskiego Okręgu Wojskowego ZSRR. Rozkazem szefa Oddziału II Sztabu Głównego KOP przejął również kontrwywiad w pasie granicznym, wydzielonym spod kompetencji samodzielnych referatów informacyjnych Okręgów Korpusów nr II, III, VI i IX zarówno w czasie pokoju jak i na wypadek wojny. Obejmował on: organizację sieci specjalnych, przygotowanie dossier wywiadowczych dla jednostek osłonowych, ochronę tajemnicy w dowództwie i jednostkach KOP, współpracę z jednostkami w ochronie granic, zwalczanie przemytnictwa i przestępstw skarbowo-celnych[63].

W 1934 roku zreorganizowano kawalerię KOP. Dokonano podziału szwadronów na trzy grupy inspekcyjne: północną, środkową grupę i południową[d]roku dokonano kolejnego podziału szwadronów. Tym razem na trzy grupy inspekcyjne: północną, środkową i południową[64]. Dostosowano też szwadron szkolny „Niewirków" do wymogów szkoły podoficerów kawalerii KOP[63][65]. W tym roku sformowano też dodatkowo trzy kompanie strzeleckie w pułkach „Sarny”, „Wilejka” i „Głębokie” i pluton szkolny karabinów maszynowych[66]. Sformowano też pluton radiotelegraficzny, który obsługiwał stacje krótkofalowe przy dowództwie KOP, w Łunińcu przy placówce wywiadowczej oraz w Czortkowie przy dowództwie Brygady KOP „Podole”[66].

Na dzień 31 grudnia 1934 roku struktura KOP przedstawiała się następująco: dowództwo KOP w Warszawie przy ul. Nowowiejskiej 39, dywizjon żandarmerii, szefostwo wywiadu KOP, 6 brygad KOP: „Grodno", „Wilno", „Nowogródek", „Polesie", „Wołyń" i „Podole", 5 pułków KOP: „Głębokie",„Wilejka", „Wołożyn", „Sarny" i „Czortków", szkolny szwadron kawalerii „Niewirków", 19 szwadronów kawalerii, 6 kompanii saperów, 24 bataliony graniczne, 5 batalionów odwodowych. Korpus liczył 26 586 żołnierzy, w tym 910 oficerów, 2662 podoficerów zawodowych, 640 podoficerów nadterminowych, 271 pracowników kontraktowych i 22 119 żołnierzy[67].

Powyższa struktura organizacyjna przetrwała do roku 1937, kiedy to podjęto kolejną reorganizację jednostek KOP oraz reformę systemu ochrony granicy[68].

Struktura organizacyjna KOP w 1931[edytuj]

W 1931 roku w skład Korpusu Ochrony Pogranicza wchodziło[69]:

Okres zasadniczej reorganizacji Korpusu Ochrony Pogranicza w latach 1937-1939[edytuj]

W 1937 roku kiedy podjęto kolejną reorganizację jednostek KOP. Nastąpiła częściowa rezygnacja ze struktur brygadowych, na rzecz zwiększenia struktur pułkowych. Zorganizowano dwa nowe bataliony odwodowe i pododdziały artylerii lekkiej. Wszystkie jednostki KOP przeszły na nowe etaty. Dokonano zmiany systemu ochrony granicy z kordonowego na system patrolowo-wywiadowczy.[68]. W obiegu kancelaryjnym (w dokumentach) wprowadzono kryptonimy poszczególnych oddziałów KOP.

Rozkazem dowódcy KOP z 23 lutego 1937 roku została zapoczątkowana reorganizacja KOP pod kryptonimem „R.3 I Faza”. Rozwiązano brygadę KOP „Wilno”, „Nowogródek” i „Wołyń” oraz pułk KOP „Czortków”. Przeorganizowano brygady KOP „Polesie” i „Podole”, pułki KOP „Głębokie”, „Wilejka” i „Sarny” oraz bataliony KOP „Troki”, „Niemenczyn”, „Nowe Święciany”, „Budsław” i „Krasne”. Utworzono bataliony KOP „Berezwecz” i „Wilejka”. II fazę planu R.3 zarządzono 17 lipca 1937 roku. Wynikała ona z ogólnego planu modernizacji i rozbudowy Wojska Polskiego. Celem reorganizacji było zwiększenie odwodów w batalionach KOP poprzez utworzenie plutonów odwodowych w kompaniach granicznych[67]. Zgodnie z planem utworzono wówczas dywizjon artylerii lekkiej KOP „Czortków”, baterię artylerii lekkiej KOP „Kleck” oraz baterię artylerii lekkiej KOP „Osowiec”. Przystąpiono do tworzenia specjalnego batalionu KOP „Sarny”. Batalion miał obsadzić fortyfikację budowaną w rejonie Sarn[70]. Dokonano także reorganizacji kawalerii KOP. Wprowadzono podział na szwadrony typu I, rozmieszczone poza m.p. dowództw batalionów KOP, szwadrony typu II stacjonujące w m.p. dowództw batalionów KOP oraz szwadron typu III „Nowe Swięciany”. Z dniem 20 listopada 1938 roku szwadrony kawalerii KOP weszły organizacyjnie w skład brygad lub pułków KOP[70].

Po przeprowadzonych zmianach struktura organizacyjna KOP w 31 grudnia 1937 roku przedstawiała się następująco: dowództwo KOP, 3 brygady KOP, 7 pułków KOP, 24 bataliony graniczne, 7 batalionów odwodowych, batalion specjalny „Sarny", dywizjonon kawalerii „Niewirków”, 19 szwadronów kawalerii, 6 kompanii saperów, dywizjon artylerii lekkiej KOP „Czortków”, 2 baterie artylerii lekkiej KOP „Kleck" i „Osowieć". Ponadto w skład KOP wchodziło między innymi szefostwo wywiadu KOP, dwie ekspozytury Oddziału II Sztabu Głównego nr 1 w Wilnie i nr 5 we Lwowie oraz 10 placówek wywiadowczych. Stan osobowy KOP wynosił wówczas 26 355 żołnierzy, w tym 886 oficerów, 2639 podoficerów zawodowych, 840 podoficerów nadterminowych oraz 217 pracowników kontraktowych[68].

Początkiem roku 1938 pojawiły się także postulaty o konieczności stworzenia zachodniego Korpusu Ochrony Pograniczna dla granicy z Niemcami[71]. Postulatów tych nie zrealizowano.

Kolejny etap reorganizacji rozpoczął się 30 kwietnia 1938 roku, kiedy to wszedł w życie plan mobilizacyjny „W”. W odniesieniu do KOP plan zakładał wzmocnienie jego oddziałów z równoczesnym wydzieleniem z nich kadry oficerów, podoficerów i szeregowców dla zawiązków dywizji rezerwowych. Jednostki KOP w procesie mobilizacji miały się częściowo odtworzyć i nadal pełnić służbę na granicy[68].

Realizując zamierzenia wzmocnienia KOP, utworzoną 19 grudnia 1938 roku Dziśnieńską Półbrygadę Obrony Narodowej podporządkowano pułkowi KOP „Głębokie”. W związku z poleceniem przejęcia od Straży Granicznicznej przejęcia odcinka granicy południowej między przełęczą Użocką a stykiem granicy polsko-rumuńsko-czechosłowackiej, dowództwo KOP przystąpiło do organizacji pułku KOP „Karpaty”[72].

Organizacja KOP na dzień 31 grudnia 1938 roku przedstawiała się następująco: dowództwo KOP Warszawa przy ul. Chałubińskiego 3b, 3 dowództwa brygady: „Grodno”, „Polesie” i „Podole”, 8 dowództw pułków: „Wilno”, „Głębokie”, „Wilejka”, „Wołożyn”, „Snów”, „Sarny”, „Zdołbunów”, „Karpaty”, 27 batalionów granicznych, 6 batalionów odwodowych, batalion specjalny „Sarny”, dywizjon kawalerii „Niewirków”, 19 szwadronów kawalerii, dywizjon artylerii lekkiej „Czortków”, 2 baterie artylerii lekkiej: „Kleck”, „Osowiec”, 6 kompanii saperów. Ponadto w skład KOP wchodziły: Centralna Szkoła Podoficerska, dywizjon żandarmerii i pluton radiotelegraficzny, 5 kierownictw intendentury KOP: „Grodno”, „Wilejka”, „Łuniniec”, „Czortków” i „Stryj”), 6 stacji gołębi pocztowych: „Postawy”, „Smorgonie”, „Bogdanów”, „Baranowicze”, „Sarny”, „Buczacz”, 11 placówek wywiadowczych i 5 rejonów Przysposobienia Wojskowego KOP: „Wilno”, „Nowogródek”, „Polesie”, „Wołyń” i „Podole”[70][73].

Od lutego 1939 całą granicę polsko-rumuńską ochraniał KOP. W styczniu 1939 roku KOP przekazał Straży Granicznej dotychczas ochraniany odcinek granicy polsko-niemieckiej [72]. W marcu 1939 pułk KOP „Karpaty” objął również pod ochronę powstałą po rozpadzie Czechosłowacji granicę polsko-węgierską. 15 lipca 1939 wydano rozkaz organizacyjny o utworzeniu 2 pułku KOP „Karpaty” do wzmocnienia granicy ze Słowacją. Z chwilą jego organizacji pułk piechoty KOP „Karpaty” otrzymał numer 1[74].

Granica służbowej działalności KOP w roku 1939 rozciągała się od u Polski, Litwy i Prus Wschodnich na północy przez linię graniczną z Litwą, Łotwą, Związkiem Radzieckim, Rumunią, Węgrami oraz Słowacją aż do Wisłoki. W lipcu KOP 1929 przekazał Straży Granicznej ochronę granicy polsko-łotewskiej[74].

Organizacja KOP w 1938[75]:

Wysiłek mobilizacyjny KOP od marca 1939[edytuj]

Wobec zaostrzających się stosunków polsko-niemieckich zarządzono 23 marca 1939 roku częściową mobilizację. Zgodnie z planem „W”, KOP zmobilizował cztery bataliony odwodowe, osiem szwadronów kawalerii, cztery kompanie saperów i pluton pionierów z kompanii saperów „Czortków”[72]. Bataliony piechoty wysłano na granicę południową[e]. Na granicę zachodnią wysłano trzy kompanie saperów[76][f].

Kawalerię KOP znad granicy wschodniej przerzucono w rejon Wielunia[g] i utworzono z nich ćwiczebny pułk kawalerii. Po otrzymaniu w kwietniu i maju uzupełnienia w ludziach i sprzęcie przeformowano go w 1 pułk kawalerii KOP[77].

W kwietniu 1939 roku zmobilizowano bataliony odwodowe „Wilejka” i „Wołożyn” i przerzucono je w rejon Żywca. Zmobilizowano też batalion graniczny „Słobódka” z baterią artylerii lekkiej „Kleck” i wysłano w rejon Augustowa[72]

W maju na Hel wysłano: z batalion KOP „Sienkiewicze” – kompanię odwodową i kompanię ckm, z pułk KOP „Sarny” – kompanię odwodową. Z tych jednostek utworzono batalion noszący numerację IV/7pp zwany także IV batalionem KOP „Hel”[74].

Rozpoczęto też pracę nad zorganizowaniem plutonów przeciwpancernych oraz mieszanych plutonów specjalnych w składzie: drużyna saperów, drużyna przeciwpancerna oraz drużyna zwiadowców[74].

Ministerstwo Spraw Wojskowych utworzyło dowództwa pododcinków: „Sucha”, „Nowy Sącz” i „Sanok”, które przemianowane później na brygady górskie, 25 sierpnia 1939 zostały wcielone w skład organizacyjny KOP. Jedyną brygadą górską która powstała na bazie jednostek KOP jest 1 Brygada Górska (pododcinek „Sucha”), która powstała na bazie 1 pułku KOP i 2 pułku piechoty KOP.

W wyniku prowadzonych prac reorganizacyjnych od marca 1939 roku do chwili ogłoszenia mobilizacji powszechnej KOP osiągnął znaczny stopień gotowości bojowej. Zmobilizowane pododdziały KOP wzmocniły jednostki wojsk operacyjnych na południu i zachodzie kraju[74]. Do czasu ogłoszenia mobilizacji powszechnej, KOP zmobilizował i wystawił jeden 1 pułk kawalerii KOP, 1 i 2 pp KOP oraz 1 i 2 pp KOP „Karpaty”, bataliony KOP: „Snów”, „Snów I”, „Berezwecz”, „Wołożyn”, „Wilejka”, „Skole”, „Delatyn”, „Dukla”, „Komańcza”, „Żytyń”, „Słobódka”, „Hel” i „Małyńsk”, batalion forteczny „Osowiec”, kompanie saperów KOP: „Wilejka”, „Stołpce”, „Stolin”, „Hoszcza” i pluton saperów zmotoryzowanych „Kleck” oraz pluton pionierów z kompanii saperów „Czortków” i dywizjon artylerii lekkiej KOP „Osowiec”[78].

Mobilizacja w sierpniu 1939

Afisz mobilizacji powszechnej

W ramach ogłoszonej w nocy z 23 na 24 sierpnia mobilizacji alarmowej, w oparciu o jednostki Brygady KOP „Grodno” mobilizowano 33 Dywizję Piechoty. Jej 133 pp został zmobilizowany został w całości przez pułk KOP „Wilno”. I batalion mobilizował batalion KOP „Nowe Święciany”, II batalion – batalion KOP „Niemenczyn”, III batalion – batalion KOP „Troki”[77]. Dowództwo 134 pp zmobilizowało bezpośrednio dowództwo brygady KOP „Grodno”, I batalion – mobilizowany był przez baon KOP „Orany”, II batalion przez batalion KOP „Sejny”, a III batalion 41 pp, wykorzystując do tego celu zmagazynowane wyposażenie batalionu KOP „Suwałki”. 135 pp mobilizowała Centralna Szkoła Podoficerów Korpusu Ochrony Pogranicza[79].

Także w ramach mobilizacji alarmowej pułk KOP „Głębokie” zmobilizował 3 pułk piechoty KOP. I batalion mobilizował batalion KOP „Łużki”, II batalion – batalion KOP „Podświle”, a III batalion – batalion KOP „Słobódka”[79].

Brygada KOP „Podole” mobilizowała 36 Dywizję Piechoty w dwóch rzutach. Pierwszy rzut organizowano 27 sierpnia w mobilizacji alarmowej i drugi rzut 31 sierpnia w mobilizacji powszechnej. Kwaterę główną dywizji, dowództwo oraz I i II batalion 163 pp mobilizował batalion KOP „Czortków”, a III batalion mobilizował batalion KOP „Borszczów”. batalion KOP „Kopyczyńce” mobilizował III batalion 165 pp[79].

Siedem szwadronów kawalerii[h] KOP zostało przydzielonych do dywizji piechoty jako kawaleria dywizyjna[80]. Cztery szwadrony i dywizjon „Niewirków” pozostały na granicy wschodniej[80][i].

Na bazie pododdziałów KOP zorganizowano: dowództwo grupy operacyjnej gen. Jana Kruszewskiego, 3 dowództwa rezerwowych dywizji piechoty (33, 36, 38), 1 dowództwo brygady górskiej (1 BGór), 12 dowództw pułków piechoty (1, 2, 3 pp KOP, 2 pp KOP „Karpaty”, 96, 97, 98, 133, 134, 135, 163 i 207 pp rez.), 1 dowództwo pułku kawalerii (1 pułk kawalerii KOP), 39 batalionów piechoty, batalion forteczny „Osowiec”, 1 batalion saperów, 6 oddziałów kawalerii dywizyjnej (7 szwadronów), 2 dywizjony artylerii lekkiej. Ponadto od 30 sierpnia 1939 dowództwo KOP przeszło na wojenną strukturę organizacyjną. Zlikwidowano dowództwo Brygady Kawalerii „Podole” przekształcając je w dowództwo pułku KOP „Czortków”[81].

W trakcie mobilizacji z KOP powstały:

Wcielone do KOP z dniem 25 sierpnia 1939 roku:

W toku mobilizacji powszechnej oraz zmian organizacyjnych w okresie poprzedzającym wybuch wojny, dotychczasowy stan oddziałów KOP stacjonujących na granicy uległ daleko idącym zmianom. W efekcie tych zmian odtworzone jednostki posiadały niewielki odsetek przygotowanych do służby granicznej żołnierzy. pozbawione zostały też znacznej części posiadanego uzbrojenia i wyposażenia. Mimo to zdołano odtworzyć na granicy z Litwą i ZSRR Brygadę KOP „Podole”, 7 pułków KOP („Wilno”, „Głębokie”, „Wilejka”, „Snów”, „Sarny”, „Zdołbunów” i „Czortków”) oraz 22 bataliony graniczne[81]. W skład KOP wchodziły też: dywizjon żandarmerii, pluton radiotelegraficzny, 2 ekspozytury Oddziału II Sztabu Głównego i 12 placówek wywiadowczych[81].

Organizacja KOP na granicy wschodniej po mobilizacji
Organizacja na dzień 1 września 1939[82]:

Wojna obronna 1939[edytuj]

W dniu 1 września 1939 KOP składał się z dowództwa, 1 brygady (Brygada KOP „Polesie”), 7 pułków. Łącznie liczył tylko około 20 tys. żołnierzy. Mało było kadry i żołnierzy doświadczonych, duża zaś liczba rezerwistów wywodzących się z mniejszości narodowych, głównie Ukraińców, Białorusinów i Niemców.

Schron bojowy „Wędrowiec” w Węgierskiej Górce

Po wybuchu II wojny światowej dowództwo KOP ewakuowano z Warszawy do Pińska.

2-3 września 1939 151 kompania forteczna „Węgierska Górka” pod dowództwem kpt. Tadeusza Semika broniła fortów w Węgierskiej Górce.

 Osobny artykuł: Bitwa pod Węgierską Górką.

W dniach 6 do 9 września ciężkie walki w rejonie Końskich – Szydłowca i Iłży toczyła 36 DP rez. zmobilizowana głównie z żołnierzy KOP Brygady Podole. W ostatniej fazie walk dywizją dowodził ppłk Przemysław Nakoniecznikoff-Klukowski.

7-10 września miała miejsce bitwa pod Wizną, w której siłami polskimi dowodził kpt. Władysław Raginis.

 Osobny artykuł: Obrona Wizny.
Kpt. Władysław Raginis – dowódca 3 kompanii batalionu ckm w obozie warownym „Sarny”

Kiedy 17 września 1939 Armia Czerwona przekroczyła w sile 2 Frontów: Białoruskiego i Ukraińskiego (łącznie 750 tys. żołnierzy) granicę wschodnią RP, na jeden batalion KOP przypadał 1 korpus sowiecki. Oddziały i pododdziały KOP stoczyły wiele walk i potyczek z Armią Czerwoną. Brak amunicji i sprzętu oraz wyczerpanie żołnierzy spowodowało, że Rückemann zwolnił żołnierzy z przysięgi i rozwiązał liczące około 3 tys. żołnierzy zgrupowanie. Jednak część z nich przebiła się do Grupy Operacyjnej „Polesie” i brała udział w ostatnich walkach Wojska Polskiego.

Improwizowane Zgrupowanie KOP powstało w rejonie Kuchecka Wola – Kuchcze – Chrapin – Moroczno na podstawie rozkazu dowódcy KOP gen. Wilhelma Orlik-Rückemanna z 21 września 1939. Po ześrodkowaniu liczyło ok. 8700 żołnierzy (w tym 300 oficerów). W dniach 29-30 września 1939 w bitwie pod Szackiem 4-tysięczna grupa KOP pod dowództwem gen. Wilhelma Orlik-Rückemanna poważnie nadwerężyła 52 Dywizję Strzelecką Armii Czerwonej. Walki o miejscowość Szack rozpoczęły siły polskie. Wieś została ostrzelana przez artylerię, a następnie doszło do szturmu i krwawej walki na bagnety. W południe została zdobyta. Znalezione tu zaopatrzenie poprawiło sytuację wyczerpanych fizycznie i psychicznie polskich żołnierzy. Po południu zajęto przy drobnych potyczkach kilka okolicznych wsi. Pościg za niedobitkami 52 DS trwał do wieczora, ale nie powiódł się, Rosjanie zbiegli na północny wschód do Małoryty. W ciągu następnego dnia polskie oddziały zniszczyły przednie straże kolejnej dywizji, następnie ruszyły w kierunku Bugu. W walkach z bolszewikami zginęło około 350 polskich żołnierzy, a przeszło 900 zostało rannych. KOP stracił też sporo amunicji zwłaszcza artyleryjskiej i kilka ciężarówek. Straty nieprzyjaciela były jednak większe.

30 września grupa KOP podjęła dalszy marsz w kierunku Parczewa, aby tam dołączyć do Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” gen. Kleeberga. Przy próbie przekroczenia szosy Włodawa-Lublin w miejscowości Wytyczno doszło jednak do walki z oddziałami pancernymi Armii Czerwonej nacierającymi od strony Włodawy.

Ostatnie jednostki KOP uległy rozproszeniu właśnie w bitwie pod Wytycznem (1 października 1939). Po całodziennych walkach wobec przewagi wroga dowódca grupy KOP rozkazał odwrót i rozwiązał grupę. Oddziały drobnymi grupami przedostały się do lasów i rozpoczęły walkę konspiracyjną.

Wielu żołnierzy KOP zostało zamordowanych w Katyniu (m.in. kpt. Stanisław Zwojszczyk i gen. Henryk Minkiewicz) oraz w Charkowie (m.in. kpt. Rudolf Schreiber). Przegrana wojna obronna 1939 roku stała się kresem istnienia Korpusu Ochrony Pogranicza.

Uzbrojenie Korpusu Ochrony Pogranicza[edytuj]

Uzbrojenie, jakim dysponował KOP podlegało zmianom w zależności od kształtowania się koncepcji wykorzy­stania tej formacji nie tylko dla za­pewnienia bezpieczeństwa w pasie przygranicznym oraz ochrony granicy, ale i na wypadek wojny [83]. W pierwszych latach istnienia Korpusu panowało zróżnicowanie wzorów broni powtarzalnej i maszynowej[84].

Formujące się bataliony graniczne wyposażono w austriackie karabiny i karabinki Mannlicher wz. 1895, francuskie ręczne karabiny maszynowe Chauchat wz. 1915 i po dwa francuskie ciężkie karabiny maszynowe Hotchkiss wz. 1914. Zamierzano wyposażyć żołnierzy w pistolety automatycz­ne 7,65 mm i włoskie lub niemiec­kie czy austriackie hełmy stalowe. Szwadrony kawalerii miały także otrzymać kbk Mannlicher wz.1895 oraz rkm Chauchat wz.1915[85]. Uzbrojenie pochodziło z przezbrojenia formacji piechoty armii oraz z re­zerwy znajdującej się w składnicach centralnych Wojska Polskiego. Otrzy­many sprzęt zarówno ilościowo, jak i ja­kościowo w pełni zaspakajał potrzeby KOP jako formacji przeznaczonej tylko do ochrony granicy[86]. W 1926 roku zdecydowano, że niektóre bataliony KOP, na wypadek wojny na wschodzie, będą wykorzystane do mobilizacji rezerwowych pułków pie­choty. W tej sytuacji niezbędnym było ujednolicenie broni powtarzalnej z uzbrojeniem Wojska. Z armii rozpoczęto wycofywanie austriackiej broni powtarzalnej. Unifikacja uzbrojenia armii nie pozwoliła jednak na zachowanie jednolitości wzorów broni maszynowej w oddzia­łach Korpusu. Dysponowano zbyt małą liczbą rkm Chauchat wz.1915 i ckm Hotchkiss wz.1914[86].

Standaryzację w KOP rozpoczęto w kwietniu 1926 roku. W batalionach 1 Brygady KOP wymieniono austriackie karabiny powtarzalne na francuskie kb Berthier wz.1916 i kbk Berthier wz. 1892. Przydzielono im też ciężkie karabiny maszynowe Hotchkiss wz. 1914. Batalionom 5 Brygady KOP przydzielono kb i kbk Mauser wz. 1898 i ckm Maxim wz.1908, a 16 bata­lion OP otrzymał 13 lekkich karabinów maszynowych Bergmann wz. 1915[87].

Ze względu na braki w pokryciu etatowym rkm Chauchat wz.1915, zde­cydowano się też na przydzielanie do dziesięciu batalionów KOP Ikm Bergmann wz.1915. Brak do­statecznej liczby ckm Hotchkiss wz. 1914 spowodował, że w zamian dwa bataliony otrzymały ciężkie karabiny maszynowe Hotchkiss wz.1925, a kolejne dwa ckm Maxim wz.1908[88].

Ogółem jesienią 1928 bataliony KOP dysponowały 21132 karabinami Berthier wz.1916, 1550 karabi­nami Mauser wz.1898, 1039 ręcznymi karabinami maszynowymi Chauchat wz.1915, 469 lekkimi karabinami maszynowymi Bergmann wz.1915, 98 ciężkimi karabinami maszynowymi Hotchkiss wz. 14, 16 ckm Hotchkiss wz. 1925, 18 ckm Maxim wz. 1908, 8 moździerzami wz. 1918[89].

Posiadająca wcześniej karabinki Mannlicher wz.1895 kawaleria KOP otrzymała 1548 karabinków Berthier wz. 1892. Jedynie w 16 szwadronie KOP znajdowało się 87 sztuk karabinków Mauser wz. 1898[89]. W listopadzie 1928 roku przekazano oddziałom KOP 50 moździerzy wz. 1918. Bataliony odwodowe sfor­mowane do grudnia 1927 roku miały już po dwa moździerze wz. 1918. Nie miał ich jedynie 29 batalion KOP[90].

Przezbrajanie kontynuowano też w 1929 roku. W 15 batalionie KOP wymieniono francuskie karabiny na niemieckie Mausery wz. 1898. Wycofano też ręczne karabiny maszynowe Chauchat wz. 1915 przydzielając w za­mian 48 lekkich karabinów maszynowych Bergmann wz. 1915. Korpus otrzymał też 110 ciężkich karabinów maszynowych Maxim wz.1908 oraz 10 ckm Hotchkiss wz.1914, przy czym zredukowano ilość ckm Hotchkiss wz. 1925 z 16 sztuk do 12[90]. W kawalerii 15 szwadron KOP zamiast kbk francuskich otrzymał niemieckie karabinki Mauser wz.1898, nato­miast z 4 szwadronu wycofano dwa ckm Maxim wz. 1908[91].

W grudniu 1929 roku bataliony KOP otrzy­mały 29 armat piechoty 37 mm wz.1916 TR[91].

Pod koniec 1929 roku w KOP znajdowało się 20405 kb i kbk Berthier wz.1916, 2481 kb i kbk Mauser wz. 1898, 1078 rkm Chauchat wz. 1915, 515 Ikm Bergmann wz.1915, 98 ckm Hotchkiss wz. 1914, 12 ckm Hotchkiss wz. 1925, 126 ckm Maxim wz.1908, 60 moździerzy wz. 1918 oraz 29 armat pie­choty 37 mm wz.1916[91].

W kwietniu 1936 KOP otrzymał pierwsze armaty 37 mm armaty przeciwpancerne wz. 36. Realizacja tego przydziału miała się zakończyć w ostat­nich dniach marca 1939 roku. W planach moder­nizacji Wojska Polskiego przewidywano w batalionach KOP, poza armatami ppanc, karabiny ppanc. wz.1935, po 2 na pluton[92].

W ramach reorganizacji KOP w 1937, rozpoczęto też formowanie oddziałów artylerii Korpusu. Nowe jednostki otrzymały 18 armat polowych 75 mm wz.1897. Ponadto przydzielono im 519 kbk, 3 Ikm Maxim wz. 1908/15 i 8 ckm Maxim wz.1908. Na przełomie 1937/1938 roku dokonano przezbrojenia batalionów KOP w nowe moździerze wz.1928[93].

Reorganizacje KOP oraz zmiana za­dań dla oddziałów Korpusu w planach mobilizacyjnych wymuszały przydziały dodatkowego uzbrojenia. We wrześniu 1938 przekazano do KOP: 3040 kbk wz.1998, 3040 bagnetów wz.1927, 2050 ładownic potrójnych, 45 rkm wz.1928, 16 Ikm Maxim wz. 1908/15, 1237 bagnetów wz. 1898/05, 5 ckm Maxim wz.1908, 371 bagnetów wz.1927, 2213 szabel niemieckich wz.1896, 10 moździerzy wz.1918, 10 pistoletów sygnałowych Perkun wz.1924, 88 ckm Maxim wz.1908, 46 rkm wz.1928, 16 moździerzy JD wz.1916, 7 armat 76,2 mm wz.1902, 10 armat ppanc. 37 mm wz.1936[93].

Pod koniec 1938 zamierzano prze­prowadzić w KOP wymianę ckm Maxim wz.1908 na polskiej produkcji, ckm wz.1930. Miało jej pod­legać 387 ckm w piechocie, 42 w ka­walerii i 106 ckm w batalionie fortecznym „Sarny". Operacja nie została jednak w pełni zrealizowana. W zestawieniu braków na 9 listo­pada 1938 wykazano: 710 kbk wz.1898, 44 rkm wz.1928, 3 Ikm Maxim wz.1908/15, 63 armaty ppanc. wz. 1936, 1995 pistoletów Vis wz.1935, 32450 hełmów wz.1931[83].

Mobilizowane od połowy marca oraz w kwietniu 1939 bataliony KOP wyposażono w zasadzie zgodnie z etatem. Nie jest pewne, czy dys­ponowały one w peł­nej etatowej liczbie granatnikami wz.1936 oraz karabinami ppanc. wz.1935. Pod koniec czerwca dodatkowo przydzielono im moździerze wz. 1928.

Szwadrony kawalerii KOP dysponowały w zasadzie takim samym uzbrojeniem i w takiej samej ilości, co kawaleria li­niowa w wojsku. Różnica sprowadzała się w zasadzie do posiadania przez szwadron KOP organicznego plutonu ckm. Pod względem ilości uzbrojenia różnice pomiędzy bataliona­mi piechoty KOP, a batalionami czyn­nych pułków piechoty były nieduże i spowodowane ich odmienną organiza­cją[84].

Umundurowanie żołnierzy Korpusu Ochrony Pogranicza[edytuj]

Mundur żołnierza Korpusu Ochrony Pogranicza

Umundurowanie kopowców niewiele różniło się od umundurowania innych żołnierzy[94]. Różnicą było to, iż nosili oni wyłącznie okrągłe czapki i tym samym wraz ze szwoleżerami stanowili wyjątek w przedwrześniowych wojskach lądowych. Czapki, określane w regulaminach jako wzoru angielskiego, wykonywane były z gabardyny koloru ogólnowojskowego, z jasnozieloną wypustką wzdłuż krawędzi denka i granatowym otokiem, zaopatrzone były daszki koloru khaki, przy czym dla szeregowców był to daszek fibrowany. W 1927 wprowadzono drobne zmiany. W czapkach oficerskich i chorążych wykonywano je z czarnej, lakierowanej skóry okuty metalem koloru srebrnego.[94]. Potocznie zwana „kopówką”[94]. Orzełki na czapkach były takie same jak w wojskach lądowych. Denka czapek były nieusztywniane[94]. Patki (łapki) na kołnierzach KOP-u były barwy granatowej, z jasnozieloną wypustką, ozdobione typowym wężykiem[94].

Ze względu na warunki służby, kawaleryjskie juchtowe czernione buty z długą, sięgającą aż pod kolano cholewą, przyznano rów­nież KOP-owskiej piechocie[95].

Kawaleria KOP, jak inne jednostki jazdy, nosiła na kołnierzach proporczyki w barwach formacji: granacie i jasnej zieleni. Kolor granatowy w barwach KOP jako kolor ogólnowojskowy symbolizował związek formacji z resztą wojska, kolor jasnozielony bywał tłumaczony jako symbol jednego z zadań korpusu: ochrony zielonej granicy.

Od 1927 następowały drobne zmiany w umundurowaniu żołnierzy Wojska Polskiego. Dywizjon żandarmerii otrzymał patki szkarłatne z żółtą wypustką i uzupeł­nione drugą wypustką – szmaragdową oraz sznur służbowy noszony z lewego ramienia - dla oficerów metalowy, oksydowany, dla podoficerów żółty we­łniany, pojedynczy, specjalnego wzoru[95]. W kolejnych latach ustanowiono ubiór wieczorowy dla oficerów i podoficerów zawodowych. Oficerowie zachowywali szasery i numery na naramiennikach swych macierzystych pułków[95].

W latach 1936-1937 nastąpiły zasadnicze i kompleksowe zmiany przepisów mun­durowych Wojska Polskiego. Wprowadzono nowy, jednolity wzór umundurowania dla oficerów, podoficerów i szerego­wych wojsk lądowych: kurtka, spo­dnie, płaszcz, sukienna peleryna dla oficerów i podoficerów zawodowych od sier­żanta wzwyż, nowego wzoru KOP-owską usztyw­nioną czapkę okrągłą jednakowa w kroju dla oficerów, podoficerów i szeregowych. Czapka posiadała z granatowy oto­ki, szmaragdową wypustką wokół denka, a dla podoficerów i szerego­wych wypustkę nad górną krawędzią otoku[96]. W czapkach oficerskich, na linii łączenia otoku z wierzchem, umieszczone były galony oficerskie[94].

Żołnierze KOP używali w warunkach bojowych hełmów typu francuskiego, często jednak były używane czapki garnizonowe. Polowe nakrycia głowy (furażerki, czapki polowe) nie były w tej formacji stosowane, podobnie jak w powojennym WOP- ie.

Odznaka pamiątkowa Korpusu Ochrony Pogranicza[edytuj]

Dowódca korpusu rozpoczął starania w sprawie zatwierdzenia wzoru odznaki pamiątkowej Korpusu Ochrony Pogranicza w lecie 1926 roku. Pismem z 13 sierpnia 1926 nr L.7800/26 skierowanym do Gabinetu Ministra Spraw Wojskowych prosił o zatwierdzenie odznaki. Do pisma załączył wzór i regulamin. Odznaka miała kształt tarczy w formie krzyża o ramionach połączonych promieniami znajdował się stylizowany orzeł państwowy. na lewym ramieniu krzyża słowo „Korp.”, na górnym „Ochr.”, na prawym „Pogr.”. Odznaka z białego metalu, oksydowana z wyjątkiem orła o średnicy 4 centymetrów[97]. W tak proponowany kształcie odznaka nie została zatwierdzona. Szef Gabinetu Ministra Spraw Wojskowych uznał,że ramiona krzyża winny byc rozcięte ostrzej, promienie krzyża silniej zaznaczone, skróty zastąpione wyrazami Korpus Ochrony Pogranicza lub literami KOP, a orzeł musi być wzoru państwowego, identyczny z używanym na monetach jednozłotowych[97].

Regulamin zatwierdzonej odznaki opublikowany został w rozkazie dziennym dowództwa KOP nr 85/28[98].

Prawo do nadawania odznaki przysługiwało[98]:

  • dowódcy korpusu – w stosunku do oficerów
  • szefowi sztabu korpusu – w stosunku do szeregowych dowództwa i oddziału sztabowego
  • dowódcom brygad – w stosunku do szeregowych dowództwa brygady, szwadronów i podległych szkół
  • dowódcom półbrygad – w stosunku do szeregowych szwadronów wchodzących w skład półbrygady
  • dowódcom batalionów – w stosunku do szeregowych danego batalionu
  • dowódy dywizjonu żandarmerii – w stosunku do szeregowych żandarmerii

Patronat[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. W ramach czwartego etapu sformowano bataliony odwodowe:25. dla 4 Brygady OP, 26. dla 1 Brygady OP, 27. dla 2 Brygady OP, 28. dla 3 Brygady OP i 29. dla 6 Brygady OP → Prochwicz 2003 ↓, s. 32-33
  2. W 1929 roku jednostki KOP przyjęły nazwy od miejscowości stacjonowania. Do końca istnienia KOP istniały wyjątki od tej reguły → Prochwicz 2003 ↓, s. 39
  3. Cutter w swoich publikacjach podaje, że kompanie saperów zorganizowano w 1934 roku → Cutter 2005 ↓, s. 50. Zdaniem Prochwicza informacja ta jest błędna, a właściwa data to rok 1931 → Prochwicz 2003 ↓, s. 43
  4. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz podają, że podział kawalerii na trzy grupy nastąpił w 1934 roku → Prochwicz 3/1994 ↓, s. 156,Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 44 i Prochwicz 2003 ↓, s. 51. a Mijakowski i Rozdżestwieński twierdzą, że kawaleria KOP podzielona była na trzy grupy już w 1932 roku → Mijakowski i Rozdżestwieński 2013 ↓, s. 15
  5. Na granicę południową skierowano bataliony piechoty KOP: „Berezwecz”, „Żytyń”, „Snów”, „Snów I”Prochwicz 4/1994 ↓, s. 7
  6. „Na granicę zachodnią wysłano kompanie: „Wilejka”, „Stolin” i „Hoszcza” → Prochwicz 4/1994 ↓, s. 7
  7. Były to szwadrony: „Druja”, „Łużki”, „Podświle”, „Budsław”, „Hancewicze”, „Rokitno”, „Żurno” i „Mizocz” → Mijakowski i Rozdżestwieński 2013 ↓, s. 14)
  8. Kawalerię dywizyjną tworzyły szwadrony: „Olkiennniki”, „Nowe Święciany”, „Stołpce”, „Kleck”, „Hnilicze Wielkie”, „Czortków” i „Zaleszczyki”
  9. Na granicy wschodniej pozostały szwadrony: „Krasne”, „Iwieniec”, „Bystrzyca” i „Dederkały” → Mijakowski i Rozdżestwieński 2013 ↓, s. 17

Przypisy

  1. Pyrkosz i Tokarczyk 2008 ↓, s. 11.
  2. Prochwicz 2000 ↓, s. 8.
  3. Prochwicz i Kępa 2003 ↓, s. 7.
  4. Prochwicz 2000 ↓, s. 14.
  5. Dominiczak 1992 ↓, s. 44.
  6. Pyrkosz i Tokarczyk 2008 ↓, s. 14.
  7. Prochwicz i Kępa 2003 ↓, s. 9.
  8. Prochwicz 2000 ↓, s. 17.
  9. Prochwicz 2000 ↓, s. 18.
  10. Dominiczak 1992 ↓, s. 49.
  11. Prochwicz 2000 ↓, s. 23.
  12. Pyrkosz i Tokarczyk 2008 ↓, s. 16.
  13. Pyrkosz i Tokarczyk 2008 ↓, s. 17.
  14. Prochwicz i Kępa 2003 ↓, s. 11.
  15. Dominiczak 1992 ↓, s. 76.
  16. Prochwicz i Kępa 2003 ↓, s. 20.
  17. Materski 2005 ↓, s. 258-259.
  18. Grochowski (red.) 1994 ↓, s. 7.
  19. a b Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 6.
  20. Prochwicz 2003 ↓, s. 12.
  21. „Polska Zbrojna” Nr 232 z 24 sierpnia 1924 roku, s. 2.
  22. Pacyfikacja pogranicza wschodniego, „Kurier Warszawski” nr 241 z 28 sierpnia 1924 roku, s. 7. Następnego dnia wywiad został przedrukowany w „Polsce Zbrojnej” nr 237 z 29 sierpnia 1924 roku, s. 2.
  23. a b Skubisz ASGr ↓.
  24. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 17.
  25. a b Prochwicz 1993 ↓, s. 148.
  26. a b c d Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 7.
  27. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 21.
  28. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 22.
  29. Głowiński 2009 ↓, s. 12.
  30. Prochwicz 3/1993 ↓, s. 149.
  31. a b c d Prochwicz /3/1993 ↓, s. 151.
  32. Dominiczak 1992 ↓, s. 116.
  33. Prochwicz 2003 ↓, s. 22.
  34. Prochwicz /3/1993 ↓, s. 152.
  35. Dominiczak 1992 ↓, s. 122.
  36. a b Prochwicz 2003 ↓, s. 24.
  37. a b c Prochwicz /3/1993 ↓, s. 153.
  38. Dominiczak 1992 ↓, s. 119.
  39. Prochwicz 2003 ↓, s. 32.
  40. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 30.
  41. Dominiczak 1992 ↓, s. 111-112.
  42. Dominiczak 1992 ↓, s. 120-121.
  43. Komunikaty dyslokacyjne KOP ↓, s. /1927.
  44. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 31.
  45. Prochwicz 2003 ↓, s. 33.
  46. Komunikaty dyslokacyjne KOP ↓, s. 4/1928.
  47. Prochwicz /3/1993 ↓, s. 155.
  48. Prochwicz 3/1993 ↓, s. 154.
  49. Kościański 1994 ↓, s. 53.
  50. a b Prochwicz 3/1994 ↓, s. 154.
  51. Zarządzenie nr L.dz.KOP.1150/Tjn./Wyw./29 ↓, s. 2.
  52. Prochwicz 2002 ↓, s. 14.
  53. Prochwicz 2003 ↓, s. 39.
  54. Prochwicz 2003 ↓, s. 38.
  55. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 39.
  56. Prochwicz 2003 ↓, s. 42.
  57. Dominiczak 1992 ↓, s. 124.
  58. Dominiczak 1992 ↓, s. 125.
  59. Prochwicz 3/1994 ↓, s. 155.
  60. Prochwicz 2003 ↓, s. 43.
  61. Cutter 2005 ↓, s. 50.
  62. a b Prochwicz 2003 ↓, s. 45.
  63. a b Prochwicz 3/1993 ↓, s. 156.
  64. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 44.
  65. Mijakowski i Rozdżestwieński 2013 ↓, s. 10.
  66. a b Dominiczak 1992 ↓, s. 127.
  67. a b Prochwicz 3/1993 ↓, s. 157.
  68. a b c d Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 8.
  69. Prochwicz 2003 ↓, s. 46.
  70. a b c Prochwicz 3/1993 ↓, s. 158.
  71. Jabłonowski i Stawecki 1987 ↓, s. 132 i 155.
  72. a b c d Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 9.
  73. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 56-57.
  74. a b c d e Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 10.
  75. Prochwicz 2003 ↓, s. 62-63.
  76. Prochwicz 4/1994 ↓, s. 5.
  77. a b Prochwicz 4/1994 ↓, s. 7.
  78. Prochwicz 4/1994 ↓, s. 6.
  79. a b c Prochwicz 4/1994 ↓, s. 8.
  80. a b Mijakowski i Rozdżestwieński 2013 ↓, s. 17.
  81. a b c Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 11.
  82. Prochwicz 2003 ↓, s. 83-91.
  83. a b Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 114.
  84. a b Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 115.
  85. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 96.
  86. a b Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 97.
  87. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 98.
  88. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 99.
  89. a b Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 100.
  90. a b Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 102.
  91. a b c Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 105.
  92. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 111.
  93. a b Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 112.
  94. a b c d e f Ochał 2010 ↓, s. 35.
  95. a b c Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 127.
  96. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 129.
  97. a b Grochowski (red.) 1994 ↓, s. Stolarski/80.
  98. a b Jednodniówki KOP ↓, s. 38/1928.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]