Język paszto

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
پښتو
Obszar Pakistan, Afganistan i inne
Liczba mówiących 40-50 milionów
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
Pismo arabskie
Status oficjalny
język urzędowy Afganistan
Regulowany przez brak oficjalnej regulacji
Kody języka
ISO 639-1 ps
ISO 639-2 pus
SIL PUS
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku pasztuńskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka pasztuńskiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko- online

Język paszto (pasztuński, błędna nazwa: afgański; nazwa własna پښتو [ pəʂ'to]) należy do rodziny języków indoeuropejskich. Językiem tym posługują się Pasztunowie zamieszkujący Pakistan (13 mln) i Afganistan (8 mln). W tym drugim kraju jest to także język urzędowy obok perskiego dari.

Język pasztuński wraz z językami staroperskim, nowoperskim, kurdyjskim, beludżi oraz wymarłymi dialektami średniowiecznymi należy do grupy języków irańskich, którymi posługuje się około 170 milionów ludzi na terytorium rozciągającym się od wschodniej Turcji po Pakistan i zachodnią część Indii.

Istnieją dwie podstawowe odmiany: paszto w Afganistanie, której wersja standardowa oparta jest na dialekcie miasta Kandahar oraz pachto w Pakistanie, oparta na dialekcie Peszawaru.

Do zapisu tego języka używa się zmodyfikowanego pisma arabskiego. Najstarsze zabytki literackie pochodzą z XIII w.

Fonetyka[edytuj | edytuj kod]

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

[i], [e], [ə], [u], [o], [ɑ]

Oprócz tego istnieją dyftongi: [aj], [aw] i [əj].

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

dwuwargowe zębowe szczytowe zadziąsłowe podniebienne miękkopodniebienne języczkowe krtaniowe
zwarte p b t d ʈ ɖ k ɡ q ʔ
szczelinowe f s z ʂ ʐ ʃ ʒ x ɣ h
zwarto-szczelinowe ʦ ʣ ʧ ʤ
nosowe m n ɳ
półotwarte w l j
drżące r ɺ̢

Spółgłoski [f], [q] i [ʔ] występują tylko w zapożyczeniach i są zastępowane przez osoby niewykształcone przez [p], [k] i zero dźwięku.

W dialekcie peszawarskim spółgłoski szczelinowe szczytowe [ʂ] [ʐ] są zastępowane przez spółgłoski miękkopodniebienne [x] i [g], dlatego dialekt ten określany jest jako pachto. W Kwecie są one wymawiane jako [ʃ] [ʒ] a w Paktii jako [ç] [j].

Dźwięk [ɺ̢] występuje na początku i w środku wyrazu, ale w pozycji wygłosowej jest zastępowany przez [ɻ].

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Język paszto jest SOV. Wyraz określający poprzedza określany. Nie ma rodzajników. Istnieją dwa rodzaje: męski i żeński i dwa przypadki: mianownik i obiektyw, spełniający funkcję dopełniacza i biernika. W czasie przeszłym zdania są budowane tak jak w językach ergatywnych – podmiot w obiektywie, dopełnienie w mianowniku. Wiele czasowników odmienia się za pośrednictwem czasownika posiłkowego ko – "czynić", na przykład xkol ko – "całować", dosłownie "czynić pocałunek"; milaw ko – "przedstawiać".

Podstawowe wyrażenia[edytuj | edytuj kod]

Powitania[edytuj | edytuj kod]

  • assalam alaykum – pokój wam – zwykłe powitanie
  • walaykum – i wam pokój (odpowiedź na powitanie)
  • salam – pokój – krótka wersja powitania
  • stəray mə še – dosł. nie bądź zmęczony; do pracującego mężczyzny
  • stəra mə še – dosł. nie bądź zmęczona; do pracującej kobiety
  • xwar mə še – dosł. nie bądź chory; odpowiedź na powyższe; do mężczyzny
  • xwara mə še – dosł. nie bądź chora; do kobiety

Pytania o zdrowie[edytuj | edytuj kod]

  • cənga je – jak się masz (i do kobiet, i do mężczyzn)
  • (ʂə) ǰoṛ ye? – czy jesteś zdrów? (do mężczyzn)
  • (ʂa) ǰoṛa ye? – czy jesteś zdrowa? (do kobiet)
  • pə xayr ye? – dosł. czy jesteś w dobru? (i do kobiet i do mężczyzn)

Podziękowania[edytuj | edytuj kod]

  • mehrabani – dziękuję (dosł. uprzejmość, dobroć)
  • tašakur – dziękuję
  • salamat ose – dziękuję (dosł. żyj zdrów/zdrowa)

Pożegnania[edytuj | edytuj kod]

  • xuday pə aman – do widzenia (dosł. w Bożej opiece)
  • pə məxa de ʂa – do widzenia (dosł. w twoją twarz dobro)

Liczebniki[edytuj | edytuj kod]

  • 1 yaw
  • 2 dwa
  • 3 dre
  • 4 calor
  • 5 pindzə
  • 6 špaʐ
  • 7 owə
  • 8 atə
  • 9 nə
  • 10 ləs

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło paszto w Wikisłowniku

Nagrania przykładowych wypowiedzi w języku paszto