Historia Afganistanu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Czasy przedislamskie[edytuj | edytuj kod]

Wczesne ośrodki miejskie pojawiły się na terenach dzisiejszego Afganistanu w III tysiącleciu p.n.e. Po 2000 roku p.n.e. zamieszkali na tych terenach Ariowie. Za ich czasów powstało, w miejscu gdzie dzisiaj jest Kabul, miasto. Na przełomie VI-V wieku p.n.e. ziemie Afganistanu zostały podbite przez króla Persji Dariusza I Wielkiego. Perscy władcy borykali się z ciągłymi rebeliami w okolicach dzisiejszych Kandaharu i Quetty. W roku 329 p.n.e. do Afganistanu dotarł ze swoją armią Aleksander Macedoński. Podbił kraj i założył wiele miast, w których zamieszkali greccy koloniści. Panowanie Greków również spotkało się z licznymi buntami miejscowej ludności. Po śmierci Aleksandra tereny Afganistanu przypadły Seleucydom, a później helleńskiemu królestwu Baktrii. W latach 170-160 p.n.e. znaczną część Afganistanu opanowali Partowie. W roku 50 n.e. Afganistan padł łupem przybyłych ze stepów Azji Kuszanów. Najeźdźcy ci nie zniszczyli jednak istniejącej wówczas helleńsko-buddyjskiej kultury i za ich panowania osiągnęła ona szczyt rozwoju. Około 220 roku państwo Kuszanów rozpadło się na drobne państewka, które 180 lat później zostały najechane przez Heftalitów (białych Hunów). Położyli oni kres, mającej już za sobą 700 lat istnienia, kulturze helleńsko-buddyjskiej. W 550 roku po raz drugi nad Afganistanem zapanowali Persowie. Sto lat później dotarli tam Arabowie, którzy przynieśli ze sobą islam.

650-1747[edytuj | edytuj kod]

Terytoria tworzące dzisiejszy Afganistan dość wcześnie odpadły od arabskiego kalifatu, a władzę w nim sprawowały kolejno różne lokalne dynastie. Najsłynniejszą z nich są Ghaznawidzi, którzy na początku XI wieku opanowali ziemie od Chorasanu aż po Pendżab. Około 1220 roku do Afganistanu wdarli się z północy Mongołowie. Zniszczyli większość miast oraz system irygacyjny, który zapewniał mieszkańcom tego kraju dobre plony. Pod koniec XIV wieku ziemie afgańskie zostały ponownie zaatakowane przez Timura. Jeden z jego potomków imieniem Babur uczynił w XVI wieku z Afganistanu bazę, z której uderzył na Indie, gdzie założył dynastię Mogołów. Przez kolejne dziesięciolecia ziemie dzisiejszego Afganistanu były podzielone pomiędzy Persję i Indie. W pierwszej połowie XVIII wieku władca Persji, Nadir Szach, zdołał opanować indyjską część Afganistanu. Po śmierci władcy Persji jego podkomendny, Ahmed Szah, który był przywódcą jednego z afgańskich plemion, zdołał stworzyć w 1747 roku niepodległe państwo, którego granice odpowiadały z grubsza granicom dzisiejszego Afganistanu.

1747-1926[edytuj | edytuj kod]

Abd ar-Rahman Chan

Zapoczątkowana przez Ahmeda Szaha dynastia Durrani rządziła krajem do roku 1818, kiedy to wygasła. Afganistan rozpadł się na cztery samodzielne księstwa feudalne. Po ośmiu latach bezkrólewia nowym władcą został emir Dost Muhammad, który ponownie zjednoczył kraj. Za jego panowania o kontrolę nad Afganistanem zaczęły rywalizować Wielka Brytania i Rosja. Brytyjczycy próbowali osadzić na tronie swojego kandydata, co wywołało pierwszą wojnę afgańską (1838-1842) między Brytyjczykami i Afgańczykami. Brytyjczycy zdołali na krótko obalić Dost Muhammada, ale ostatecznie musieli opuścić Afganistan. Piętnaście lat po wojnie Dost Muhammad zawarł sojusz z Wielką Brytanią. Po jego śmierci i krótkiej wojnie domowej o tron nowym władcą kraju został jeden z synów zmarłego, Szer Ali. W 1878 roku wybuchła kolejna wojna z Brytyjczykami, a rok później Szer Ali zmarł. W roku 1880 emirem Afganistanu został Abd ar-Rahman Chan. Za jego panowania w wyniku licznych umów doprecyzowano granice kraju. Wtedy to Brytyjczycy wymusili oddanie pasa ziem zamieszkanych przez Pasztunów, który dzisiaj tworzy pakistańskie północno-zachodnie pogranicze. Abd ar-Rahman Chan zmarł w 1901 roku, a tron objął jego syn Habibullah. Sześć lat później Wielka Brytania i Rosja zawarły porozumienie gwarantujące niepodległość Afganistanu, z zastrzeżeniem brytyjskiej kontroli nad afgańską polityką zagraniczną. Podczas I wojny światowej Afganistan zachował neutralność. W rok po jej zakończeniu Habibullah został zamordowany. Jego następca Amanullah Chan, chcąc się uwolnić od brytyjskich wpływów, najechał jeszcze w tym samym roku Indie. Wojna zakończyła się uwolnieniem Afganistanu od brytyjskiego nadzoru nad polityką zagraniczną.

Królestwo Afganistanu[edytuj | edytuj kod]

W roku 1926 Amanullah Chan przyjął tytuł króla, ale trzy lata później został obalony przez przeciwników silnej europeizacji kraju. Po kilku miesiącach walk władzę przejął kuzyn obalonego, Muhammad Nadir Chan, który koronował się jako Nadir Szach. Zaprzestał polityki reformatorsko-modernizacyjnej swego kuzyna. W związku z walkami klanowymi i tzw. vendettą, w roku 1933 został zabity w zamachu stanu z ręki nastolatka. Koronę przejął jego syn Muhammad Zahir Chan, który zachował neutralność podczas II wojny światowej, a w 1946 r. wprowadził Afganistan do ONZ. W 1964 roku Afganistan proklamował nową konstytucję, stając się odtąd monarchią konstytucyjną. W 1965 roku odbyły się pierwsze wolne wybory do parlamentu afgańskiego. Gdy Indie przestały być brytyjską kolonią, władze afgańskie chciały, aby Pasztuni mieszkający na terenach odłączonych od Afganistanu w 1893 r. mogli swobodnie zadecydować o losie swoich terenów. Niestety, zaoferowano im jedynie wybór między Pakistanem a Indiami. Wybrali to pierwsze. Od 1955 roku Afganistan naciskał na przyznanie pakistańskim Pasztunom autonomii, ale te działania również nie przyniosły efektów i przyczyniły się do długotrwałego kryzysu w stosunkach z Pakistanem.

 Osobny artykuł: I Republika Afganistanu.

Na początku lat 70. susze wywołały poważny kryzys gospodarczy w Afganistanie. Król Muhammad Zahir Chan nie potrafił mu sprostać i w lipcu 1973 roku został obalony przez młodych oficerów i działaczy frakcji Parczam Ludowo-Demokratycznej Partii Afganistanu[1].

1973-1978[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: rewolucja kwietniowa.

Prezydentem republiki został kuzyn króla generał Muhammad Daud Chan. Daud Chan po przewrocie Daud Chana ogłosił koniec istnienia monarchii i proklamował Republikę Afganistanu. Daud Chan utworzył rząd koalicyjny z przedstawicielami „Parczam” którzy otrzymali 7 stanowisk ministerialnych w republikańskim rządzie[2]. W początkowym okresie rządów Daud Chan prowadził politykę współpracy z ZSRR co nie spodobało się Stanom Zjednoczonym które oskarżyły go o chęć wprowadzenia w kraju rządu według wzorca radzieckiego[3]. Do 1975 roku umocnił swoją władzę na tyle że mógł odstąpić od tej polityki i przejść na stronę zachodnią. Jednocześnie doprowadził do coraz większej autokracji. W 1977 roku zatwierdził nową konstytucję, wprowadzającą prezydencką formę rządów i system jednopartyjny, z Partią Rewolucji Narodowej (założoną w 1974 roku) jako jedyną legalną partią. Jednocześnie zdelegalizowano wszystkie partie polityczne oraz wykluczono z rządu przedstawicieli „Parczamu”[4]. Do więzień masowo trafiali również byli sojusznicy Dauda z LDPA[5]. Doszło też do zabójstw politycznych a celem jednego z nich padł Mira Akbara Chajbara którego śmierć była bezpośrednią przyczyną obalenia Dauda w wyniku kolejnego puczu z kwietniu 1973 roku[6].

Wojna w Afganistanie (1979-1989)[edytuj | edytuj kod]

Armia radziecka opuszcza Afganistan w 1988. zdjęcie Michaiła Jewstafjewa

Rządy Tarakiego i Amina[edytuj | edytuj kod]

Nowym prezydentem w wyniku puczu został Nur Mohammed Taraki z lewicowej Ludowo-Demokratycznej Partii Afganistanu. W miejsce II Republiki powołana została Demokratyczna Republika Afganistanu. Jej rząd ogłosił wdrożenie programu radykalnych zmian społecznych, które w rezultacie miały doprowadzić do liberalizacji społeczeństwa afgańskiego i przeobrażenia struktury społecznej. Reformy kwestionowały tradycyjne wartości i ugruntowane struktur władzy na obszarach wiejskich. Rząd wprowadził do życia politycznego kobiety i położył kres przymusowym małżeństwom. Rząd 1 stycznia 1979 zainicjował reformę rolną[7]. Opierając się na poprzednich działaniach Mohammada Daud Chana, nowy rząd stworzył program alfabetyzacji wsparty przez UNESCO[8]. Jako że naród afgański był głęboko islamski reformy nie zostały ze skutkiem wprowadzone w całym kraju[9]. Reformy te zwiększył opór części Afgańczyków wobec rządu. Siła oporu względem reform doprowadziła do wybuchu wojny domowej[10]. Trzon antyrządowej religii stanowili mudżahedini sunniccy, mniejsze grupy stanowili szyiccy mudżahedini oraz rebelianci maoistowscy[11][12]. Również wewnątrz rządzącej partii doszło do sporów - radykalne skrzydło Chalk całkowicie zdominowało umiarkowany Parczam.

We wrześniu 1979 roku przywódcą Afganistanu i kraju został Hafizullah Amin. W kilka dni później doszło na jego polecenie do fizycznej likwidacji wewnątrzpartyjnej opozycji – w tym dotychczasowego premiera Afganistanu, Nur Muhammada Tarakiego, który zginął 14 września 1979 roku[13]. Dojście Amina do władzy spowodowało przyjęcie polityki umiarkowanej polegającej na próbach przekonania Afgańczyków co do tego że rząd nie jest antyislamski. Rząd Amina zaczął inwestować w odbudowę meczetów i wypłacał odszkodowania za ich zniszczenia w okresie radykalnej sekularyzacji[14]. W okresie krótkiego przywództwa starał się zdemokratyzować władzę i obiecał nie dopuścić do utworzenia rządów jednoosobowych[15]. Rząd opublikował również listę osób straconych w okresie rządów Tarakiego a winą za nie obarczono byłego lidera kraju[16]. Amin próbował zmniejszyć zależność Afganistanu od ZSRR. Próbował to zrealizować poprzez zrównoważenie polityki zagranicznej polegającej na zacieśnieniu stosunków z Iranem i Pakistanem. Postawa Amina budziła obawy w ZSRR gdzie na afgański rząd patrzono z coraz większą podejrzliwością. Szczególnie niechętnie przywódcy ZSRR patrzyli na Amina po tym gdy ten spotkał się osobiście z Gulbuddinem Hekmatjarem będącym jednym z czołowych antykomunistów w Afganistanie[17]. Prezydent starał się nawiązać lepsze stosunki z USA a na początku grudnia 1979 roku, Ministerstwo Spraw Zagranicznych zaproponowało wspólne spotkanie na między Aminem a pakistańskim prezydentem Muhammadem Zia ul-Haqem[18].

Zmiany w polityce zagranicznej forsowane przez Amina oraz jego nieudolność w prowadzeniu wojny domowej doprowadziła do radzieckiej interwencji rozpoczętej w nocy między 24 a 25 grudnia 1979 roku, kiedy to radzieckie wojska powietrznodesantowe opanowały strategiczne lotniska w Kabulu i Bagramie. 27 grudnia 1979 roku rozpoczęła się operacja „Sztorm-333”, mająca na celu zlikwidowanie Hafizullaha Amina. Amin został zastrzelony, a jego następcą został Babrak Karmal z umiarkowanej lecz proradzieckiej frakcji Parczam. Inwazja planowana jako wojna błyskawiczna, przeistoczyła się w długotrwały konflikt[19].

Rządy Karmala i Nadżibullaha, interwencja radziecka[edytuj | edytuj kod]

Karmal po objęciu władzy ogłosił amnestię w wyniku której na wolność wypuszczono więźniów dwóch poprzednich rządów[20]. Jego rząd przywrócił ponadto skonfiskowane mienie, przyznał koncesje przywódcom religijnym oraz sprywatyzował niektóre nieruchomości znacjonalizowane podczas wcześniejszych reform. Wszystkie te działania, z wyjątkiem ogólnej amnestii więźniów, były wprowadzane stopniowo[21]. Karmal jako praktykujący muzułmanin przystąpił do powrotu do odwoływań do tradycyjnych zwyczajów afgańskich oraz islamskich[22][23]. W styczniu 1984 roku Karmal drastycznie ograniczył reformę rolną wprowadzoną przez Tarakiego i Amina[24]. Liberalne i proreligijne reformy nie doprowadził do zakończenia wojny domowej a opozycja zbrojna której fundamentem był islam kontynuowała walki ze świeckim rządem. Opozycja uzyskała wsparcie USA i państw regionu oraz tysięcy ochotników islamskich którzy przybyli do Afganistanu w celu prowadzenia świętej wojny[25][26][27].

 Osobny artykuł: II Republika Afganistanu.

W 1987 roku na stanowisku prezydenta Karmal zastąpiony został przez Mohammada Nadżibullaha który w ramach liberalizacji systemu zlikwidował Demokratyczną Republikę Afganistanu tworząc w jej miejsce II Republikę Afganistanu. Z inicjatywy Nadżibullaha powstała Komisja Pojednania Narodowego. Choć program nie udał się to rządowi udało się przeciągnąć na swoją stronę wielu mudżahedinów rozczarowanych polityką opozycji, zasilili oni rządowe milicje[28]. We wrześniu 1986 roku przygotowano nową konstytucję którą zatwierdzono 29 listopada 1987 roku[29]. W czerwcu 1988 roku Rada Rewolucyjna której członkowie byli wybierani przez kierownictwo partii zostało zastąpione przez Zgromadzenie Narodowe którego przedstawiciele byli wybierani w wyborach. Znacznej zmianie uległa ideologia LDPA która coraz mniej odwoływała się do socjalistycznych wzorców. W 1989 roku nazwę rządzącej partii zmieniono na Partię Ojczyzny która przesunęła się w stronę umiarkowanego islamu[30]. Rząd afgański pod jego kierownictwem ograniczył radzieckie wpływy[31] oraz zezwolił na start w wyborach opozycji[32]. W lutym 1989 roku Sowieci wycofali ostatnich żołnierzy z Afganistanu, ale wbrew oczekiwaniom obserwatorów rząd wciąż utrzymywał się u władzy. ZSRR zachował wsparcie finansowe i zaopatrzeniowe dla Afganistanu[33]. W dalszym ciągu mudżahedini otrzymywali wsparcie ze strony Pakistanu i Stanów Zjednoczonych a celem zbrojnej opozycji było od tego czasu ustanowienie państwa opartego na fundamentalistycznym islamie[34].

Sytuacja po wycofaniu się Sowietów[edytuj | edytuj kod]

Po wycofaniu się Sowietów doszło do stopniowej islamizacji kraju - konstytucja z 1990 roku deklarowała że Afganistan jest państwem islamskim i ostatecznie zlikwidowano z niego odniesienia do myśli lewicowej. Artykuł pierwszy konstytucji z 1990 roku potwierdził że Afganistan jest niezależnym, jednolitym i islamskim państwem[35][36]. W 1992 roku rząd II Republiki został obalony a zwycięzcy utworzyli nowy rząd, a prezydentem kraju został Tadżyk Burhanuddin Rabbani. Nowym państwem afgańskim stała się Islamska Republika Afganistanu. Jedność zwycięzców skończyła się jednak bardzo szybko. Pierwszy przeciwko rządowi wystąpił Gulbuddin Hekmatjar. Kraj zaczął się rozpadać na kilka stref kontroli, a najcięższe walki toczyły się o Kabul. W ich trakcie wcześniej prawie nietknięte miasto zostało bardzo zniszczone.

W 1994 roku w Afganistanie pojawili się talibowie, czyli wspierani głównie przez Pakistan fundamentalistyczni, islamscy studenci, przeważnie narodowości pasztuńskiej, którzy bardzo szybko stali się znaczącą siłą. Rabbani i Hekmatjar porozumieli się na początku 1996 roku, ale nie powstrzymało to postępów talibów, którzy we wrześniu zdobyli Kabul i ogłosili się rządem Islamskiego Emiratu Afganistanu. Na jego czele stał mułła Mohammad Omar. Rząd talibów uznały tylko Pakistan, Arabia Saudyjska i Zjednoczone Emiraty Arabskie. Reszta świata (w tym ONZ) uznawała za legalne władze prezydenta Burhanuddina Rabbaniego i jego rząd. Na kontrolowanych przez siebie terenach (wtedy dwie trzecie Afganistanu) talibowie wprowadzili surowe prawo zwyczajowe, m.in. drastycznie ograniczające prawa kobiet. W następnych kilkunastu miesiącach talibowie]zdobyli 90% terytorium Afganistanu, a jedynym liczącym się przeciwnikiem był już tylko wsławiony walkami z wojskami radzieckimi Ahmad Szah Masud ze swoją tadżycką armią. W tym czasie do Afganistanu przybył Osama bin Laden. Już w 1998 roku USA zażądały jego wydania za zamachy w Kenii i Tanzanii. Talibowie odmówili. W sierpniu 1998 na jeden z obozów należących do organizacji bin Ladena spadły amerykańskie pociski typu Tomahawk. W listopadzie 1999 roku ONZ nałożyła na Afganistan sankcje gospodarcze, również żądając wydania bin Ladena. Sankcje wzmocniono w styczniu 2001 roku (m.in. zakazem sprzedaży broni do Afganistanu). W marcu 2001 roku talibowie zniszczyli dwa gigantyczne starożytne posągi Buddy w Bamianie. Podobny los spotkał tysiące mniejszych zabytków. Akt ten potępiło również wiele krajów muzułmańskich.

Amerykański patrol w Afganistanie
 Osobny artykuł: Wojna w Afganistanie (2001-).

Dnia 9 września 2001 roku zamachowcy udający algierskich dziennikarzy zdetonowali bombę podczas rozmowy z Masudem. Dwa dni później dokonano zamachów na budynki World Trade Center w Nowym Jorku i Pentagon w Waszyngtonie. Stany Zjednoczone prawie natychmiast uznały, że winę ponosi Al-Kaida i zażądały od talibów wydania jej przywódcy, Osamy bin Ladena. Ci odrzucili amerykańskie żądanie, więc w niedzielę 7 października 2001 roku amerykańskie oraz brytyjskie siły powietrzne rozpoczęły bombardowanie wyznaczonych celów . Korzystając z hojnej amerykańskiej i rosyjskiej pomocy Sojusz Północny złożony głównie z Tadżyków i Uzbeków ruszył na talibów. Wielu lokalnych komendantów (w tym także Pasztuni) szybko przeszło na stronę USA zaś siły talibów poszły w rozsypkę. Kilka tysięcy amerykańskich żołnierzy rozpoczęło polowanie na Bin Ladena i mułłę Mohammada Omara, jednak obaj zdołali umknąć. Do stycznia 2002 siły talibów i Al Kaidy Osamy bin Ladena zostały całkowicie rozbite.

Władzę w Afganistanie objął Pasztun Hamid Karzaj, wybrany przez Loja Dżirgę w czerwcu 2002 roku na prezydenta, a do kraju przybyło kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy sił pokojowych pod dowództwem NATO. Wielu z ponad trzech milionów afgańskich uchodźców, którzy żyli – czasami od ponad 10 lat – głównie w Iranie i Pakistanie zaczęło wracać do kraju. Członkowie zwycięskiej koalicji zajęli się odbudową kraju zniszczonego ponad 20-letnią wojną. Jednak wielu lokalnych przywódców dysponuje własnymi oddziałami zbrojnymi i nie chce się podporządkowywać władzom w Kabulu, a w górach i na pograniczu z Pakistanem wciąż ukrywają się siły talibów. Potrafią oni zadawać dotkliwe ciosy. Na przykład w lipcu 2002 roku zamachowcy zastrzelili w Kabulu wiceprezydenta kraju Hadżiego Abdula Kadira, a we wrześniu 2011 Rabbaniego. Od wiosny 2003 nasiliły się ataki na wojska międzynarodowe, siły wierne władzom w Kabulu oraz organizacje humanitarne, które musiały zrezygnować z działalności w zdominowanej przez Pasztunów południowo-zachodniej części kraju. W latach 2005-2006 liczebność i aktywność sił antyrządowej opozycji znacznie się wzmogła, systematycznie rosną straty wojsk rządowych oraz sił NATO.

Przypisy

  1. Tomsen 2011, s. 107.
  2. Tomsen 2011, s. 107.
  3. Tomsen 2011, s. 105.
  4. Tomsen 2011, s. 107.
  5. Jakub Tyszkiewicz, Edward Czapiewski Historia powszechna. Wiek XX, wyd. 2010 r., s. 722-724
  6. Gladstone, Cary (2001). Afghanistan Revisited. Nova Publishers. s. 116. ISBN 978-1590334218.
  7. Amtstutz, J. Bruce (1994). Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation. DIANE Publishing. s. 315. ISBN 978-0788111112.
  8. Amtstutz, J. Bruce (1994). Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation. Diane Publishing. s. 317. ISBN 978-0788111112.
  9. [Ishiyama, John (marzec 2005). „The Sickle and the Minaret: Communist Successor Parties in Yemen and Afghanistan after the Cold War” 19 (1). Middle East Review of International Affairs.]
  10. Brown, Archie (2009). The Rise & Fall of Communism. London: Bodley Head. s. 356. ISBN 978-0-224-07879-5.
  11. Brown, Archie (2009). The Rise & Fall of Communism. London: Bodley Head. s. 356. ISBN 978-0-224-07879-5.
  12. "Interview with Afghan revolutionary"
  13. Michael Dobbs, Precz z Wielkim Bratem. Upadek Związku Radzieckiego, Poznań 1998, s. 29.
  14. Male 1982, s. 192.
  15. Male 1982, s. 192.
  16. Amtstutz 1994, s. 273.
  17. Tomsen 2011, s. 159.
  18. Tomsen 2011, s. 160.
  19. Wojciech Roszkowski Półwiecze. Historia polityczna świata po 1945 roku, wyd. 2005, s. 299.
  20. H. Kakar & M. Kakar 1997, s. 71–72.
  21. H. Kakar & M. Kakar 1997, s. 72.
  22. Kalinovsky 2011, s. 97.
  23. Arnold 1994, s. 46.
  24. Staff writers 2002, s. 64.
  25. 1986-1992: CIA and British Recruit and Train Militants Worldwide to Help Fight Afghan War (ang.). Cooperative Research History Commons, 2007-01-11. [dostęp 2009-07-16].
  26. Sanjay Suri: CIA worked with Pak to create Taliban (ang.). India Abroad News Service, 2001-03-06. [dostęp 2009-07-16].
  27. Norm Dixon: CIA bin Laden (ang.). sabrang.com, 2001-10. [dostęp 2009-07-16].
  28. Amtstutz, J. Bruce (1994). Afghanistan: Past and Present. DIANE Publishing. s. 152. ISBN 0-7881-1111-6.
  29. Otto, Jan Michiel (2010). Sharia Incorporated: A Comparative Overview of the Legal Systems of Twelve Muslim Countries in Past and Present. Amsterdam University Press. s. 289. ISBN 978-90-8728-057-4.
  30. Giustozzi, Antonio (2000). War, Politics and Society in Afghanistan, 1978–1992. C. Hurst & Co. Publishers. s. 155. ISBN 978-1-85065-396-7.
  31. Giustozzi, Antonio (2000). War, Politics and Society in Afghanistan, 1978–1992. C. Hurst & Co. Publishers. s. 155–156. ISBN 978-1-85065-396-7.
  32. Regional Surveys of the World: Far East and Australasia 2003. Routledge. 2002. s. 65. ISBN 978-1-85743-133-9.
  33. Braithwaite, Rodric (2007). Afgantsy: The Russians in Afghanistan, 1979–1989. Indo-European Publishing. s. 296. ISBN 978-1-60444-002-7.
  34. Braithwaite, Rodric (2007). Afgantsy: The Russians in Afghanistan, 1979–1989. Indo-European Publishing. s. 296. ISBN 978-1-60444-002-7.
  35. Otto, Jan Michiel (2010).ss Sharia Incorporated: A Comparative Overview of the Legal Systems of Twelve Muslim Countries in Past and Presentss. Amsterdam University Press. s. 289. ISBN 978-90-8728-057-4.
  36. Yassari, Nadjma (2005). The Sharīʻa in the Constitutions of Afghanistan, Iran, and Egypt: Implications for Private Law. Mohr Siebeck. s. 15. ISBN 978-3-16-148787-3.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Adamec, Ludwig (2011). Historical Dictionary of Afghanistan. Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-7815-0.
  • Amtstutz, J. Bruce (1994). Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation. DIANE Publishing. ISBN 978-0788111112.
  • Amtstutz, J. Bruce (1994). Afghanistan: Past and Present. DIANE Publishing.
  • Arnold, Anthony (1983). Afghanistan's Two-party Communism: Parcham and Khalq. Hoover Press. ISBN 978-0-8179-7792-4.
  • Asthana, N.C.; Nirmal, A. (2009). Urban Terrorism: Myths and Realities. Pointer Publishers. ISBN 978-81-7132-598-6.
  • Bonosky, Phillip (2001). Afghanistan–Washington's Secret War. International Publishers. ISBN 978-0-7178-0732-1.
  • Brecher, Michael; Wilkenfeld, Jonathan (1997). A Study of Crisis. University of Michigan Press. ISBN 978-0-472-10806-0.
  • Braithwaite, Rodric (2011). Afgantsy: The Russians in Afghanistan, 1979–1989. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-983265-1.
  • Clements, Frank (2003). Conflict in Afghanistan: a Historical Encyclopedia. ABC-CLIO. ISBN 978-1-85109-402-8.
  • Garthoff, Raymond (1994). Détente and Confrontation: American–Soviet relations from Nixon to Reagan. Brookings Institution Press. ISBN 978-0-8157-3041-5.
  • Gladstone, Cary (2001). "Afghanistan: a Country Study (edited by Blood, Baxter, Dupree, Gouttierre & Newell)". Afghanistan Revisited. Nova Publishers. ISBN 978-1590334218.
  • Giustozzi, Antonio (2009). Empires of Mud: War and Warlords of Afghanistan. Columbia University Press. ISBN 978-0-231-70080-1.
  • Hilali, A. Z. (2005). US–Pakistan relationship: Soviet invasion of Afghanistan. Ashgate Publishing. ISBN 978-0-7546-4220-6.
  • Leird, Robbin; Hoffmann, Erik; Collins, Joseph (1986). "Chapter 18: The Soviet – Afghan War: The First Four Years". Soviet foreign policy In a Changing World. Transaction Publishers. ISBN 978-0-202-24166-1.
  • Levite, Ariel; Jenteleson, Bruce; Berman, Larry (1992). Foreign Military Intervention: The Dynamics of Protracted Conflict. Columbia University Press. ISBN 978-0-231-07295-3.
  • Kakar, Hassan; Kakar, Mohammed (1997). Afghanistan: The Soviet Invasion and the Afghan Response, 1979–1982. University of California Press. ISBN 978-0-520-20893-3.
  • Kalinovsky, Artemy (2011). A Long Goodbye: The Soviet Withdrawal from Afghanistan. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-05866-8.
  • Kamali, Mohammad Hashim (1985). Law in Afghanistan: a Study of the Constitutions, Matrimonial law and the Judiciary. BRILL Publishers. ISBN 978-90-04-07128-5.
  • Kanet, Roger (1987). The Soviet Union, Eastern Europe, and the Third World. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-34459-3.
  • Male, Beverley (1982). Revolutionary Afghanistan: A Reappraisal. Taylor & Francis. ISBN 978-0-7099-1716-8.
  • Misdaq, Nabi (2006). Afghanistan: Political Frailty and External Interference. Taylor & Francis. ISBN 978-0415702058.
  • Tomsen, Peter (2011). The Wars of Afghanistan: Messianic Terrorism, Tribal Conflicts, and the Failures of Great Powers. PublicAffairs. ISBN 978-1-58648-763-8.
  • Qassem, Ahmad (2009). Afghanistan's Political Stability: a Dream Unrealised. Ashgate Publishing. ISBN 978-0-7546-7940-0.
  • Rasanayagam, Angelo (2005). Afghanistan: A Modern History. I.B.Tauris. ISBN 978-1850438571.
  • Rasanayagam, Angelo (2005). The Global Cold War: Third World Interventions and the Making of Our Times. I.B.Tauris. ISBN 978-0-521-85364-4.
  • Rubin, Barnett (2002). The Fragmentation of Afghanistan: State Formation and Collapse in the International System (2nd ed.). Yale University Press. ISBN 978-0-300-09519-7.
  • Staff writers (2002). Regional Surveys of the World: Far East and Australasia 2003. Routledge. ISBN 978-1-85743-133-9.
  • Steele, Jonathan (2011). Ghosts of Afghanistan: Hard Truths and Foreign Myths. Counterpoint Press. ISBN 978-1-58243-787-3.
  • Wahab, Shaista; Youngerman, Barry (2007). A Brief History of Afghanistan. Infobase Publishing. ISBN 978-0-8160-5761-0.
  • Weiner, Myron; Banuazizi, Ali; Arnold, Anthony (1994). "Chapter 1: The Ephemeral Elite: The Failure of Socialist Afghanistan". The Politics of Social Transformation in Afghanistan, Iran, and Pakistan. Syracuse University Press. ISBN 978-0-8156-2608-4.
  • Yassari, Nadjma (2005). The Sharīʻa in the Constitutions of Afghanistan, Iran, and Egypt: Implications for Private Law. Mohr Siebeck. ISBN 978-3-16-148787-3.