Wanilia płaskolistna

Wanilia płaskolistna
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd	szparagowce
Rodzina	storczykowate
Podrodzina	waniliowe
Rodzaj	wanilia
Gatunek	wanilia płaskolistna
	Nazwa systematyczna
	Vanilla planifolia Andrews; Bot. Repos. 8: t. 538 (1808)
Synonimy
	Epidendrum rubrum Lam.; Myrobroma fragrans Salisb.; Notylia planifolia (Andrews) Conz.; Notylia sativa (Schiede) Conz.; Notylia sylvestris (Schiede) Conz.; Vanilla aromatica Willd.; Vanilla bampsiana Geerinck; Vanilla duckei Huber; Vanilla fragrans Ames; Vanilla planifolia var. angusta Costantin & Poiss. ex C.Henry; Vanilla rubra (Lam.) Urb.; Vanilla sativa Schiede; Vanilla sotoarenasii M.Pignal, Azof.-Bolaños & Grisoni; Vanilla sylvestris Schiede; Vanilla viridiflora Blume;
	Kategoria zagrożenia (CKGZ)
	; zagrożony
	Zasięg
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Wanilia płaskolistna (Vanilla planifolia Andrews) – gatunek pnącza z rodziny storczykowatych (Orchidaceae). Występuje w stanie dzikim w lasach tropikalnych w Ameryce Środkowej i Południowej. Rozprzestrzeniona w uprawie i dziczejąca w wielu krajach w strefie międzyzwrotnikowej. Użytkowane są owoce zbierane przed ich dojrzeniem, suszone i preparowane. Zawierają one związek, który w wyniku fermentacji rozkłada się do waniliny o charakterystycznym smaku i zapachu – stosowanej do aromatyzowania pożywienia, w aromaterapii, do wyrobu perfum, olejków zapachowych, aromatyzowania tytoniu.

Rozmieszczenie geograficzne

Gatunek ten występuje naturalnie w strefie tropikalnej Ameryki Środkowej i Południowej. Dziko rośnie na obszarze od południowego Meksyku poprzez kraje Ameryki Centralnej (Gwatemala, Belize, Kostaryka, Panama) po Kolumbię i Amazonię w Brazylii^[3]. Jako rozprzestrzeniony w uprawie i dziczejący obecny jest w innych krajach strefy międzyzwrotnikowej na obu kontynentach amerykańskich od Florydy na północy, po Paragwaj na południu^[3]^[5]. W Brazylii gatunek obecny jest w stanach: Amazonas, Amapá, Pará, Alagoas, Bahia, Ceará, Maranhão, Paraíba, Pernambuco, Sergipe, Mato Grosso i Rio de Janeiro^[6]. Poza tym storczyk ten rośnie jako introdukowany w różnych krajach Afryki równikowej, południowo-wschodniej Azji oraz na wyspach Oceanii^[3].

Morfologia

Pokrój: Liana osiągająca do 10–12 m długości^[7]^[8] – jest storczykiem osiągającym największą wysokość^[9]. Pęd wspiera się i przytrzymuje podpór za pomocą korzeni przybyszowych^[10].
Liście: Skrętoległe^[8], mięsiste^[7]^[8], jasno- i szarozielone^[10], eliptyczne, gładkie i całobrzegie, o długości od 12 do 22 cm i szerokości od 4 do 8 cm^[8], zaostrzone na wierzchołku^[10].
Kwiaty: Duże, pachnące, zebrane w gęste grona^[8] składające się z 10–20 kwiatów. Naraz rozwijają się jednak pojedyncze kwiaty. Listki okwiatu wszystkie z wyjątkiem warżki podobne, o woskowym połysku i kolorze zielonkawo-żółtym, osiągają do 7 cm długości^[11].
Owoce: Zielona, walcowata torebka osiągająca od 15 do 23 cm długości^[8] (czasem nawet do 30 cm^[12]), na końcach zwężająca się, o szerokości do 1 cm^[12]. Zawiera tysiące czarnych nasion o długości 0,4 mm^[8] w żółtawym i oleistym miąższu^[10].

Biologia i ekologia

Pnącze wymagające do wzrostu podpory w postaci drzewa lub krzewu^[11]. Kwiaty rozwijają się rano i tylko na kilka godzin. Zapylane są w obrębie pierwotnego zasięgu przez błonkówki z rodzajów Melipona, Eulaema i Euglossa oraz przez kolibry^[10]. Na obszarach gdzie gatunek został introdukowany wymaga ręcznego zapylenia^[11].

Owoce zawierają do 3% wanilozydu, poza tym piperonal i w mniejszych ilościach inne substancje zapachowe. W wyniku fermentacji wanilozyd rozkłada się na wanilinę i waniol. Ten drugi związek w wyniku utlenienia przekształca się także w wanilinę^[12].

Zastosowanie

Historia

Wanilia płaskolistna była uprawiana w czasach prekolumbijskich m.in. przez Totonaków w stanie Veracruz nad Zatoką Meksykańską. Majowie i Aztekowie używali jej do aromatyzowania napoju przygotowywanego z wody, nasion kakaowca i ostrych odmian papryki^[8]. Meksyk pozostawał przez długi czas głównym źródłem wanilii^[8]. Lokalna ludność zmuszana była do jej dostarczania władającym krajem Hiszpanom w formie podatku^[12]. W XIX wieku Francuzi przewieźli wanilię na Mauritius, Reunion i Madagaskar, później uprawa tego gatunku rozprzestrzeniła się szeroko w strefie międzyzwrotnikowej^[8]. Gatunek ten dostarcza ok. 95% owoców, tzw. lasek wanilii^[11]. Źródłem pozostałych kilku procent są dwa inne gatunki wanilii – na wyspach południowego Pacyfiku uprawiana jest V. tahitensis (takson problematyczny, najwyraźniej blisko spokrewniony z V. planifolia), a na Antylach – V. pompona^[13].

Większość roślin uprawianych poza Meksykiem pochodzi z północno-centralnej części stanu Veracruz w Meksyku. Zróżnicowanie genetyczne zarówno populacji dziko rosnących, jak i roślin uprawianych w Meksyku jest znacznie większe niż poza tym krajem^[14].

Sztuka kulinarna

Roślina przyprawowa: Owoce w postaci produktu handlowego, zwanego laskami wanilii, mają kształt lasek, barwę czarnobrunatną, lekki połysk, podłużne bruzdowanie i cechują się charakterystycznym waniliowym zapachem, silnym zwłaszcza po przełamaniu, oraz korzennym, piekącym smakiem. Na powierzchni i wewnątrz owoców zauważalny jest biały nalot skrystalizowanej waniliny^[10].

Laski wanilii przechowywane w cukrze nabierają silniejszego aromatu. Stosowane są poprzez moczenie w osłodzonej wodzie, którą wykorzystuje się do aromatyzowania potraw, podczas gdy laski wanilii mogą być po zasuszeniu przechowywane do kolejnego użycia^[10]. Dla zachowania aromatu muszą być przechowywane w suchych i szczelnych naczyniach, z dala od innych przypraw. Wanilia używana jest w kuchni także w postaci proszku, ekstraktu i cukru waniliowego (minimum 28% wanilii)^[15].

W strefie równikowej aromatyzowane wanilią są głównie napoje (kawa, herbata, alkohole), sosy słodkie i pikantne, desery lodowe^[10]. W kuchniach całego świata stosowana jest do aromatyzowania ciast, deserów, kompotów^[15], twarożków, jogurtów, kremów tortowych i cukierków^[12]. Stanowi istotny aromat przy produkcji czekolad i likierów^[15]. Polecana jest do jej łączenia z cynamonem, imbirem i goździkami^[15].

Jako zamiennik naturalnej wanilii stosowany jest cukier wanilinowy składający się z mieszaniny cukru i waniliny w ilości co najmniej 1%^[16], zwykle w przedziale od 2,5 do 4,5%^[12].

Roślina lecznicza i afrodyzjak

Roślina wykorzystywana jest w medycynie ludowej w przypadku zaburzeń trawienia, chorób reumatycznych, gorączki i jako środek uspakajający. Od dawna też uznawana jest za afrodyzjak^[10].

Inne zastosowania

Wanilia stosowana jest jako repelent przeciw owadom^[10], w aromaterapii, do wyrobu perfum, olejków zapachowych, aromatyzowania tytoniu^[8].

Uprawa i zbiór

Uprawiana jest na plantacjach, często w uprawach mieszanych wśród drzew kakaowca, muszkatołowca i nanercza. Zwłaszcza poza obszarem rodzimego występowania pędy wanilii są skracane, tak, by łatwo można było zapylać jej kwiaty ręcznie. Zbiór owoców następuje po kilku miesiącach ich dojrzewania, ale przed pełnym dojrzeniem. Oznaką dojrzałości do zbioru jest żółknięcie nasady torebki^[10]. Przeoczenie właściwego momentu do zbioru kończy się otwarciem torebki i wypłynięciem z niej aromatycznej masy wraz z nasionami^[15]. Owoce suszone są na matach na słońcu, na noc zwijane są w maty w celu „wypocenia”. Cykl suszenia i fermentacji powtarzany jest wielokrotnie^[10] przez kilka tygodni^[12].

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-08-01] (ang.).
1 2 3 4 5 Vanilla planifolia Andrews, [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens Kew [dostęp 2025-11-05] .
↑ Vanilla planifolia, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
↑ Vanilla planifolia. Neotropical Flora - Google Map. [dostęp 2017-05-26]. (ang.).
↑ Vanilla planifolia Jacks. ex Andrews. [w:] Lista de Espécies da Flora do Brasil [on-line]. Instituto de Pesquisas Jardim Botânico do Rio de Janeiro. [dostęp 2017-05-26]. (port.).
1 2 Ben-Erik VanB.E.V. Wyk Ben-Erik VanB.E.V., Food plants of the world : an illustrated guide, Portland, Or.: Timber Press, 2005, s. 378, ISBN 0-88192-743-0, OCLC 59360314 .
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 RolfR. Blancke RolfR., Tropical Fruits and Other Edible Plants of the World. An Illustrated Guide, Ithaca and London: A Zona Tropical Publication FROM Comstock Publishing Associates a division of Cornell University Press, 2016, s. 305, ISBN 978-0-8014-5417-2 .
↑ Guillermo MisasG.M. Urreta Guillermo MisasG.M., Orquideas de la Serrania del Baudio, Choco, Colombia, Guillermo Misas Urreta y Corporación Capitalina de Orquideología, 2005, s. 755, ISBN 958-96-5877-6 .
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 JolantaJ. Jańczyk-Węglarska JolantaJ., KarolK. Węglarski KarolK., Użyteczne rośliny tropików: szkice etnobotaniczne, Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2008, s. 550-551, ISBN 978-83-61320-17-3 .
1 2 3 4 MarkM. Chase MarkM., MaartenM. Christenhusz MaartenM., TomT. Mirenda TomT., The Book of Orchids, Chicago: The University of Chicago Press, 2017, s. 46, ISBN 978-0-226-22452-7 .
1 2 3 4 5 6 7 AntonA. Sedo AntonA., JindrichJ. Krejca JindrichJ., Rośliny źrodłem przypraw, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1987, s. 142, ISBN 83-09-01176-8 .
↑ PascaleP. Besse PascaleP. i inni, RAPD genetic diversity in cultivated vanilla: Vanilla planifolia, and relationships with V. tahitensis and V. pompona, „Plant Science”, 167 (2), 2004, s. 379-385, DOI: 10.1016/j.plantsci.2004.04.007 .
↑ Lubinsky i inni, Origins and Dispersal of Cultivated Vanilla (Vanilla planifolia Jacks. [Orchidaceae]), „Econ Bot”, 62, 2008, s. 127–138, DOI: 10.1007/s12231-008-9014-y .
1 2 3 4 5 BohumirB. Hlava BohumirB., DagmarD. Lanska DagmarD., Rośliny przyprawowe, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1983, s. 254, ISBN 83-09-00456-7 .
↑ Michał Ziemiański: Słownik towaroznawczy. Warszawa: Wydawnictwo Przemysłu Lekkiego i Spożywczego, 1957, s. 64.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-08-01] (ang.).

[powo-3] 1 2 3 4 5 Vanilla planifolia Andrews, [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens Kew [dostęp 2025-11-05] .

[iucn-4] Vanilla planifolia, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).

[5] Vanilla planifolia. Neotropical Flora - Google Map. [dostęp 2017-05-26]. (ang.).

[6] Vanilla planifolia Jacks. ex Andrews. [w:] Lista de Espécies da Flora do Brasil [on-line]. Instituto de Pesquisas Jardim Botânico do Rio de Janeiro. [dostęp 2017-05-26]. (port.).

[wyk-7] 1 2 Ben-Erik VanB.E.V. Wyk Ben-Erik VanB.E.V., Food plants of the world : an illustrated guide, Portland, Or.: Timber Press, 2005, s. 378, ISBN 0-88192-743-0, OCLC 59360314 .

[rolf-8] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 RolfR. Blancke RolfR., Tropical Fruits and Other Edible Plants of the World. An Illustrated Guide, Ithaca and London: A Zona Tropical Publication FROM Comstock Publishing Associates a division of Cornell University Press, 2016, s. 305, ISBN 978-0-8014-5417-2 .

[9] Guillermo MisasG.M. Urreta Guillermo MisasG.M., Orquideas de la Serrania del Baudio, Choco, Colombia, Guillermo Misas Urreta y Corporación Capitalina de Orquideología, 2005, s. 755, ISBN 958-96-5877-6 .

[weglar-10] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 JolantaJ. Jańczyk-Węglarska JolantaJ., KarolK. Węglarski KarolK., Użyteczne rośliny tropików: szkice etnobotaniczne, Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2008, s. 550-551, ISBN 978-83-61320-17-3 .

[chase-11] 1 2 3 4 MarkM. Chase MarkM., MaartenM. Christenhusz MaartenM., TomT. Mirenda TomT., The Book of Orchids, Chicago: The University of Chicago Press, 2017, s. 46, ISBN 978-0-226-22452-7 .

[sedo-12] 1 2 3 4 5 6 7 AntonA. Sedo AntonA., JindrichJ. Krejca JindrichJ., Rośliny źrodłem przypraw, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1987, s. 142, ISBN 83-09-01176-8 .

[13] PascaleP. Besse PascaleP. i inni, RAPD genetic diversity in cultivated vanilla: Vanilla planifolia, and relationships with V. tahitensis and V. pompona, „Plant Science”, 167 (2), 2004, s. 379-385, DOI: 10.1016/j.plantsci.2004.04.007 .

[14] Lubinsky i inni, Origins and Dispersal of Cultivated Vanilla (Vanilla planifolia Jacks. [Orchidaceae]), „Econ Bot”, 62, 2008, s. 127–138, DOI: 10.1007/s12231-008-9014-y .

[hlava-15] 1 2 3 4 5 BohumirB. Hlava BohumirB., DagmarD. Lanska DagmarD., Rośliny przyprawowe, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1983, s. 254, ISBN 83-09-00456-7 .

[ziemianski-16] Michał Ziemiański: Słownik towaroznawczy. Warszawa: Wydawnictwo Przemysłu Lekkiego i Spożywczego, 1957, s. 64.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]