Województwo sandomierskie (II Rzeczpospolita)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy projektowanego województwa. Zobacz też: województwo sandomierskie.
województwo sandomierskie
(projekt rządowy)
województwo
1939-1939
Herb
Herb województwa sandomierskiego
Państwo  II Rzeczpospolita
Data powstania projektowane na koniec 1939
Siedziba wojewody i sejmiku Sandomierz
Powierzchnia 26 049 km²
Populacja (1931)
• liczba ludności

2 601 800
• gęstość 99,9 os./km²
Podział administracyjny
Plan województwa sandomierskiego
Liczba powiatów miejskich 1
Liczba powiatów ziemskich 20
Położenie na mapie II Rzeczypospolitej
Województwo sandomierskie II RP.png
Portal Portal Polska

Województwo sandomierskie – projektowane województwo w II Rzeczypospolitej, które ostatecznie nie zostało utworzone ze względu na rozpoczęcie II wojny światowej w 1939 roku. Pomysłodawcą projektu był minister przemysłu i handlu Eugeniusz Kwiatkowski. Utworzenie województwa było ściśle związane z realizacją jednego z największych gospodarczych przedsięwzięć państwa w dwudziestoleciu międzywojennymCentralnego Okręgu Przemysłowego – którego siedzibą administracyjną według pierwszych planów miał być właśnie Sandomierz[1].

Województwo miało obejmować środkowo-południowy obszar Polski o powierzchni 24,5 tys. km² i miało powstać pod koniec 1939 roku. Zakładano, że będzie miało 20 powiatów[2].

Powstanie[edytuj | edytuj kod]

Historyczne miasto Sandomierz było jednym z ważniejszych ośrodków miejskich w Królestwie Polskim i później Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Miasto było stolicą dużego województwa sandomierskiego. Znaczenie miasta zmalało po rozbiorach Polski. W okresie zaborów Sandomierz stał się miastem pogranicznym pomiędzy Królestwem Polskim a Galicją. Stracił swoje znaczenie administracyjne i gospodarcze[3].

I wojna światowa zniszczyła miasto, a znaczny ubytek ludności spowodował zastój ekonomiczny. Sandomierz stał się prowincjonalnym miasteczkiem z niespełna 6 tysiącami mieszkańców[4]. Miasto było siedzibą powiatu, 9. gminą w województwie kieleckim.

Sytuacja zaczęła się zmieniać w 1937 roku po publicznym oświadczeniu ministra przemysłu i handlu[5].

 Eugeniusz Kwiatkowski, 5 lutego 1937 r.
... dziś stawiamy nowe hasło w programie uprzemysłowienia, które otrzymuje symboliczną i skrócona nazwę: Okręg Centralny – Sandomierz.

Według innych źródeł Kwiatkowski ogłosił Sandomierz stolicą COP na początku 1935 roku[3].

Sandomierz nie był największym miastem na obszarze COP, gdyż dużo większymi były Kielce, Lublin i Radom, z których Kielce i Lublin były już stolicami województw (kieleckie, lubelskie), ale Sandomierz był położony w samym centrum tego regionu.

Miasto było dogodnie położone nad Wisłą i miało połączenie kolejowe ze Skarżyskiem-Kamienną, Lwowem i Dębicą. Pobliski węzeł Rozwadów zapewniał połączenie z Lublinem, a ponadto rząd planował budowę linii kolejowej Górny Śląsk–Sandomierz–Wołyń[5].

Kwestia stolicy nowego województwa[edytuj | edytuj kod]

Historyczny ratusz w Sandomierzu

Utworzenie COP i plan powstania nowego województwa zostały przychylnie przyjęte w Sandomierzu. Przewidując szybki rozwój i powiększenie miasta, władze miejskie rozpoczęły kilka projektów, m.in. budowę budynków biurowych, kilku dróg i nowych dzielnic. Wszystko nadzorował dr inż. architekt Jan Zachwatowicz z Politechniki Warszawskiej[5].

Tak zwany projekt Wielkiego Sandomierza przewidywał, że w ciągu kilku lat populacja miasta wzrośnie do 120 tys., a jego obszar do 2600 ha. 6 czerwca 1939 roku miało miejsce spotkanie lokalnych polityków i architektów z Politechniki Warszawskiej. Omawiali oni plan budowy nowej ekskluzywnej dzielnicy z przestronnym domem kultury, teatrem, domami handlowymi, mieszkaniami spółdzielczymi i obszarami zieleni miejskiej. Miała zostać otwarta także szkoła wyższa.

Jednocześnie jednak w kręgach rządowych i opiniotwórczych coraz więcej zwolenników zyskiwał pomysł zlokalizowania siedziby województwa w większym, lepiej skomunikowanym z resztą okręgu i kraju, położonym na głównym szlaku KrakówLwów i co ważniejsze, dysponującym na miejscu fabrykami zbrojeniowymi Rzeszowie, co miało na wypadek wojny duże znaczenie decyzyjno-strategiczne. Z petycją w sprawie ulokowania siedziby planowanego województwa w Rzeszowie, a nie Sandomierzu, zwróciła się do rządu krakowska Izba-Przemysłowo Handlowa. Od strony strategicznej zlokalizowanie stolicy województwa w Rzeszowie dawało możliwość objęcia, w przeciwieństwie do koncepcji „sandomierskiej” całości terenów tzw. obszaru „C” – czyli przetwórczego COP (a więc także fabryk zbrojeniowych na południu regionu: Jasło, Krosno, Sanok) w ramach jednego województwa. Poza tym, co podkreślano, nie wiązałaby się z tym konieczność dyskutowania nad ewentualnym pozbawieniem rangi stolic województw Lublina czy Kielc[6]. Plan rozwoju Rzeszowa opracowany w Warszawie na zlecenie władz państwowych w roku 1938 (i zatwierdzony przez nie) przewidywał wzrost w ciągu 30 lat liczby mieszkańców Rzeszowa do 150 tys. a powierzchni do ok. 4 tys. ha., jak również przewidywał udostępnienie rzeszowskiego zamku na potrzeby siedziby wojewody. Pomiędzy Sandomierzem a Rzeszowem zaczęła toczyć się wówczas prawdziwa rywalizacja w tej kwestii, przechylając, jak sugerują dokumenty tamtych czasów, od 1939 roku szalę zwycięstwa na korzyść Rzeszowa[7].

Województwo[edytuj | edytuj kod]

Planowane województwo sandomierskie miało obejmować 20 powiatów z czterech istniejących województw. Całkowita powierzchnia miała wynosić 24,5 tys. km². Inne projekty określały, że nowe województwo będzie obejmować cały Centralny Okręg Przemysłowy, o powierzchni 59 951 km² z 46 powiatami[2].

Eugeniusz Kwiatkowski zaoferował stanowisko wojewody prezydentowi Warszawy Stefanowi Starzyńskiemu[5].

Najbardziej prawdopodobnie liczba powiatów zostałaby zmniejszona do 20, które znajdowały się już w czterech innych istniejących województwach.

Powiaty województwa sandomierskiego
Powiat Poprzednie województwo Powierzchnia [km²] Ludność
powiat sandomierski kieleckie 1186 124 400
powiat opatowski kieleckie 1639 186 500
powiat stopnicki kieleckie 1590 153 200
powiat radomski kieleckie 2095 166 900
Radom (miasto) kieleckie 25 77 900
powiat kielecki kieleckie 2052 244 100
powiat kozienicki kieleckie 1857 143 100
powiat iłżecki kieleckie 1835 162 400
powiat pińczowski kieleckie 1148 126 000
powiat janowski lubelskie 1960 152 700
powiat biłgorajski lubelskie 1720 116 900
powiat mielecki krakowskie 901 77 500
powiat dębicki krakowskie 1141 110 900
powiat dąbrowski krakowskie 650 66 700
powiat tarnowski krakowskie 881 142 400
powiat tarnobrzeski lwowskie 949 72 200
powiat niżański lwowskie 973 64 200
powiat kolbuszowski lwowskie 873 69 600
powiat rzeszowski lwowskie 1270 185 100
powiat łańcucki lwowskie 889 97 700
powiat przeworski lwowskie 415 61 400

1 września 1939 nazistowskie Niemcy zaatakowały Polskę, a 17 września Związek Radziecki. II Rzeczpospolita przestała istnieć, w związku z czym projekt województwa sandomierskiego nie został nigdy zrealizowany.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. The Second Polish Republic (ang.). The Warsaw Voice, 2008-11-05. [dostęp 2016-10-18].
  2. a b Bogdan Kaczmar, Jan Krzysztof Wasilewski: Geneza, przesłanki powstania i początki budowy COP (pol.). W: Centralny Okręg Przemysłowy 1937-1939 [on-line]. Biblioteka Uniwersytecka KUL. [dostęp 2009-03-19].
  3. a b Sandomierz (pol.). E-Wyjazd.pl. [dostęp 2016-10-18].
  4. Historia→ 1000 lat→ Wojny światowe (pol.). Oficjalny serwis miasta Sandomierz. [dostęp 2016-10-18].
  5. a b c d Ewa Cepowska: Sandomierz jako stolica Centralnego Okręgu Przemysłowego (pol.). [dostęp 2009-03-19].
  6. Bogdan Kaczmar, Rzeszów miastem COP, Rzeszów: „Libri Ressovienses”, 2001, ISBN 83-87799-28-9, OCLC 749360924.
  7. H. Radocki, Centralny Okręg Przemysłowy w Polsce, Warszawa 1939, s. 98.