Stefan Starzyński

Stefan Starzyński

Stefan Starzyński (ok. 1935)
Pełne imię i nazwisko	Stefan Bronisław Starzyński
Data i miejsce urodzenia	19 sierpnia 1893 Warszawa, Królestwo Polskie
Data śmierci	po 21 grudnia 1939
Prezydent m.st. Warszawy (komisaryczny)
Okres	od 2 sierpnia 1934 do 27 października 1939
Przynależność polityczna	Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem / Obóz Zjednoczenia Narodowego
Poprzednik	Marian Zyndram-Kościałkowski
Następca	Julian Kulski
Odznaczenia

Stefan Bronisław Starzyński, ps. „Lew” (ur. 19 sierpnia 1893 w Warszawie, zm. po 21 grudnia 1939) – polski polityk, ekonomista, publicysta, działacz niepodległościowy, major rezerwy Wojska Polskiego, w latach 1934–1939 komisaryczny prezydent m.st. Warszawy, we wrześniu 1939 roku dowódca cywilnej obrony miasta, zamordowany w nieznanych okolicznościach przez okupantów niemieckich.

Od lat szkolnych był zaangażowany w działalność niepodległościową. W czasie I wojny światowej służył w I Brygadzie Legionów Polskich, jako komisarz werbunkowy i agitator. Po wybuchu kryzysu przysięgowego został internowany w Beniaminowie. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości wstąpił w szeregi Wojska Polskiego i uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej. W latach 1921–1924 był sekretarzem generalnym Polskiej Komisji Reewakuacyjnej i Specjalnej, której zadaniem było dopilnowanie rewindykacji mienia zagrabionego przez Rosję w okresie rozbiorów oraz wojny 1920 roku. Po przewrocie majowym należał do grona działaczy obozu sanacyjnego współodpowiedzialnych za kształtowanie polityki gospodarczej państwa. W latach 1926–1932 pracował w Ministerstwie Skarbu – najpierw jako dyrektor departamentu, a następnie podsekretarz stanu. W latach 1930–1933 był posłem na Sejm III kadencji z ramienia Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem (BBWR). W latach 1932–1934 był wiceprezesem Banku Gospodarstwa Krajowego i komisarzem generalnym Pożyczki Narodowej.

W sierpniu 1934 roku władze sanacyjne wyznaczyły go na stanowisko komisarycznego prezydenta Warszawy. Ponieważ objął stanowisko bez demokratycznego mandatu, opinia publiczna stolicy przyjęła go początkowo chłodno. W ciągu pięcioletnich rządów zrealizował szereg inwestycji, obejmujących m.in. rozbudowę miejskiej sieci komunikacyjnej i urządzeń komunalnych, budowę nowych szkół oraz instytucji ochrony zdrowia i opieki społecznej. W 1935 roku zainicjował akcję „Warszawa w kwiatach i zieleni”. Podejmował działania w celu zachowania historycznego dziedzictwa stolicy, m.in. powołując Komisję Opieki nad Zabytkami Warszawy i Muzeum Dawnej Warszawy. Działał także na rzecz rozwoju turystyki i wzmocnienia lokalnego patriotyzmu. Pod jego patronatem opracowano szeroko zakrojone plany rozwoju i rozbudowy stolicy, których ze względu na brak funduszy i wybuch II wojny światowej w większości nie zrealizowano. Zaangażował się w również działalność Obozu Zjednoczenia Narodowego. W latach 1938–1939 pełnił mandat senatora V kadencji.

Po rozpoczęciu niemieckiej agresji pozostał w Warszawie, przyczyniając się swoją postawą do opanowania panicznych nastrojów i żywiołowej ewakuacji. Powołany 8 września przez gen. Waleriana Czumę na stanowisko Komisarza Cywilnego przy Dowództwie Obrony Warszawy, stał się przywódcą cywilnej obrony stolicy i symbolem jej oporu przeciwko niemieckiemu najazdowi. Po kapitulacji nie skorzystał z możliwości ucieczki lub przejścia do konspiracji. Przez niespełna miesiąc nadal sprawował swoją funkcję, podejmując działania zmierzające do ponownego uruchomienia miejskiej infrastruktury i ulżenia losowi ludności cywilnej. Jednocześnie zaangażował się w działalność rodzącego się Polskiego Państwa Podziemnego. 27 października 1939 roku został aresztowany przez Gestapo w gmachu ratusza. Przez kilka tygodni był przetrzymywany przez Niemców w warszawskich więzieniach, a pod koniec grudnia 1939 roku został wywieziony w nieznanym kierunku. Data, miejsce i okoliczności jego śmierci pozostają nieznane.

Życiorys

Dzieciństwo i młodość

Urodził się 19 sierpnia 1893 roku w domu przy ul. Dobrej 7 na warszawskim Powiślu. Był najmłodszym z trzech synów Alfonsa Karola Starzyńskiego i jego małżonki Jadwigi z Lipskich. Ochrzczono go w kościele św. Trójcy na Solcu.

Jego ojciec był wychowankiem Instytutu Głuchoniemych. Prawdopodobnie pracował w młodości jako urzędnik, później otworzył zakład snycerski. Matka prowadziła prywatną dwuklasową szkołę elementarną dla dziewcząt – najpierw przy ul. Hożej 7, później przy ul. Nowogrodzkiej 40. Oboje rodzice wywodzili się ze zubożałej drobnej szlachty, która po upadku powstania styczniowego migrowała do Warszawy i innych dużych miast. Rodzina Starzyńskich kultywowała tradycje insurekcyjne i patriotyczne. Najstarszemu synowi nadano imię Roman, na cześć dziadka po kądzieli – uczestnika powstania listopadowego, oraz brata matki – poległego w powstaniu styczniowym.

W 1895 roku Starzyńscy przenieśli się do wsi Sierżniki pod Łowiczem, a następnie do samego Łowicza (według innego źródła najpierw zamieszkali w Żyrardowie). W Łowiczu ojciec prowadził zakład artystyczno-rzeźbiarski, sprzedając swoje wyroby na miejscowym jarmarku. Jadwiga Starzyńska podjęła natomiast pracę w żeńskiej szkole w Żyrardowie, w której w latach 1896–1899 uczyła języka polskiego, geografii i matematyki. Brak jest informacji, czy w okresie pracy rodziców w różnych miastach Stefan i jego bracia pozostawali pod opieką jednego z nich, czy też przebywali u krewnych na wsi.

Stefan uczęszczał do siedmioklasowego państwowego gimnazjum męskiego w Łowiczu. W 1905 roku uczestniczył w strajku szkolnym, aczkolwiek z racji młodego wieku odegrał podczas tych wydarzeń rolę mniejszą niż jego bracia. W czasie strajku i bojkotu szkoły rosyjskiej uczęszczał na tajne komplety. W tym okresie jednym z jego nauczycieli był Marian Falski. Ostatecznie władze carskie wydały zgodę na zakładanie prywatnych szkół polskich. W konsekwencji na początku 1906 roku wraz ze starszym bratem Mieczysławem podjął naukę w trzyklasowej szkole męskiej przy ul. Dworcowej w Łowiczu, prowadzonej przez inż. Stanisława Janiszewskiego. W tym samym roku po wakacjach (według innego źródła – dopiero w 1907 roku) obaj przenieśli się do polskiego prywatnego gimnazjum Emiliana Konopczyńskiego w Warszawie. Ze względu na trudną sytuację finansową rodziny Stefan był zmuszony dorabiać korepetycjami i pracami dorywczymi.

W grudniu 1910 roku rosyjska policja znalazła u niego egzemplarze nielegalnego „Robotnika”. W konsekwencji został wydalony ze szkoły i skazany na karę pozbawienia wolności w wymiarze jednego miesiąca. Wyrok odbył w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej. Po odbyciu kary uczęszczał do Gimnazjum im. Jana Kreczmara. Był członkiem nielegalnego Związku Stowarzyszeń Polskiej Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej („Filarecja”).

23 sierpnia 1911 roku, ukończywszy szkołę średnią i zdawszy egzamin maturalny, rozpoczął studia na Prywatnych Męskich Kursach Handlowych im. Augusta Zielińskiego (po przekształceniach Wyższa Szkoła Handlowa, a następnie – Szkoła Główna Handlowa w Warszawie). Podczas wakacji w 1912 i 1913 roku odbył praktyki w oddziale Banku Handlowego w Sosnowcu. Dyplom uzyskał w czerwcu 1914 roku, po złożeniu rozprawy pt. Zależność gospodarcza Królestwa Polskiego od Cesarstwa Rosyjskiego.

Jednocześnie pozostawał zaangażowany w działalność niepodległościową. W strukturach „Filarecji” prowadził komisję statystyczną, która zbierała dane na temat polskiego szkolnictwa w Królestwie Kongresowym. Publikował w nielegalnej prasie. W 1910 i 1911 roku wziął udział w zjazdach „Filarecji” w Krakowie. W latach 1913–1914 był członkiem Komitetu Centralnego „Filarecji” w Królestwie Kongresowym. W październiku 1912 roku wstąpił do Związku Strzeleckiego w Warszawie. Służył w drugiej sekcji I plutonu warszawskiego, dowodzonego przez Henryka Kroka-Paszkowskiego. Posługiwał się pseudonimem „Lew”.

I wojna światowa

Stefan Starzyński jako żołnierz Legionów

Stefan Starzyński (pierwszy z lewej) z braćmi Romanem i Mieczysławem w 5 Pułku Piechoty Legionów

Grupa oficerów internowanych w obozie w Beniaminowie. Stefan Starzyński trzeci z lewej (1917)

Wybuch I wojny światowej zastał go w Warszawie. Z tego powodu – w przeciwieństwie do obu starszych braci – nie mógł być świadkiem wymarszu Pierwszej Kompanii Kadrowej z Krakowa do Królestwa Kongresowego.

Wybuch wojny zaskoczył kierownictwo Związku Strzeleckiego, co spowodowało, że jego warszawscy członkowie pozostali bez instrukcji i przywództwa. Chcąc uniknąć poboru do rosyjskiej armii, Starzyński postanowił uciec do Łodzi, w której przebywali jego rodzice. 8 października 1914 roku miasto znalazło się pod niemiecką okupacją. 22 października wstąpił do Polskiej Organizacji Narodowej (PON; datę tę podawał później jako datę swojego wstąpienia w szeregi Legionów Polskich). Jako członek PON prowadził antyrosyjską i niepodległościową agitację oraz organizował wsparcie dla Legionów. Podczas pobytu w Łodzi współpracował m.in. z Aleksandrem Sulkiewiczem i Mieczysławem Trojanowskim. W tym czasie poślubił Józefę Wróblewską zwaną „Zazą”, również członkinię PON.

Wkrótce potem rosyjska kontrofensywa wyparła Niemców z Łodzi, co oznaczało koniec działalności PON. 28 października Starzyński wraz z żoną opuścił miasto i przez Pabianice udał się w kierunku Krakowa. Tam jego brat Roman – szef wywiadu w Departamencie Wojskowym Naczelnego Komitetu Narodowego (NKN) – zwerbował go do legionowych służb werbunkowo-wywiadowczych. 9 listopada, na wieść o zbliżaniu się wojsk rosyjskich do Krakowa, Departament Wojskowy NKN został ewakuowany w okolice Jabłonkowa na Zaolziu. Starzyński spędził tam pierwsze tygodnie zimy 1914/15. Na początku 1915 roku został mianowany emisariuszem NKN na powiat wieluński. Do jego zadań należało prowadzenie działalności kontrwywiadowczej, badanie nastrojów społecznych, a przede wszystkim agitacja i prowadzenie werbunku w szeregi Legionów Polskich. Jego żona przebywała w tym czasie w majątku Potockich w Parzymiechach, u swojej znajomej Zofii Poniatowskiej.

7 lipca 1915 roku został odwołany z Wielunia i wyznaczony referentem Departamentu Wojskowego NKN w Piotrkowie Trybunalskim. 8 września został awansowany do stopnia chorążego oraz wyznaczony oficerem placu i komisarzem werbunkowym na powiat pińczowski.

W lipcu 1916 roku Józef Piłsudski rozkazał wstrzymać werbunek w szeregi Legionów. Tak jak wielu innych lojalnych wobec komendanta oficerów werbunkowych Starzyński złożył wtedy dymisję i zgłosił chęć odejścia na front (za karę został za to przez szefa Departamentu Wojskowego NKN płk. Władysława Sikorskiego zdegradowany). Swoją decyzją Starzyński zdobył uznanie wśród legionowej „starszyzny”. Ostatecznie został przeniesiony na front na Wołyniu, na stanowisko dowódcy plutonu w II batalionie 5 pułku piechoty Legionów. Nie wziął jednak udziału w poważniejszych walkach, gdyż w drugiej połowie października 1916 roku formacje legionowe zostały przeniesione na tyły. Wraz ze swą jednostką stacjonował początkowo w Baranowiczach, skąd w ostatnich dniach listopada 1916 roku został wraz z nią przeniesiony do Pułtuska, a stamtąd w styczniu 1917 roku – do Komorowa. Został w tym okresie skierowany na 5. kurs przeszkolenia wojskowego, prowadzony przez instruktorów niemieckich. Po jego ukończeniu powrócił do macierzystego pułku, który w międzyczasie przeniesiono do Zegrza.

W czasie kryzysu przysięgowego w 1917 roku odmówił złożenia przysięgi na wierność Królestwu Polskiemu i na dotrzymanie braterstwa broni wojskom Niemiec i Austro-Węgier. W konsekwencji został internowany przez Niemców w Beniaminowie. W tym czasie rozpadło się jego małżeństwo z Józefą, która porzuciła go dla jego przyjaciela, Sylwestra Wojewódzkiego. W lutym 1918 roku (według innego źródła – 1 marca) został zwolniony z obozu dla internowanych, po czym zamieszkał w Warszawie. Prawdopodobnie z rekomendacji swojego byłego wykładowcy i promotora pracy dyplomowej Kazimierza Kasperskiego został zatrudniony w zrzeszeniu przemysłowym „Lewiatan”, na stanowisku sekretarza i zastępcy kierownika biura Głównej Komisji Szacunkowej Przemysłowej. Ponadto 27 maja 1918 roku rozpoczął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Pozostawał w tym czasie zaangażowany w nielegalną działalność Polskiej Organizacji Wojskowej.

Pierwsze lata niepodległości

W listopadzie 1918 roku, w związku z rysującą się wyraźnie klęską państw centralnych, porzucił studia. 7 listopada zameldował się u Edwarda Śmigłego-Rydza w Lublinie, dzięki czemu był świadkiem utworzenia w tym dniu Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej. Na rozkaz Śmigłego-Rydza udał się do Krakowa, gdzie współorganizował wiece poparcia dla nowego rządu. 10 listopada, przebywając w Krakowie, zgłosił się w szeregi powstającego Wojska Polskiego. Został przyjęty do Sztabu Generalnego w Lublinie. Od listopada 1918 roku do kwietnia 1919 roku uczestniczył w wojnie polsko-ukraińskiej, pełniąc funkcje sztabowe jako adiutant w Chełmskim Okręgu Wojskowym, a następnie w adiutanturze Dowództwa Sił Zbrojnych na Galicję Wschodnią. Do Wojska Polskiego został formalnie przyjęty 18 grudnia 1918 roku, z zatwierdzeniem stopnia porucznika nadanego mu przez Edwarda Śmigłego-Rydza. Wiosną 1919 roku uczestniczył w półtoramiesięcznym kursie adiutantów sztabowych w Warszawie. Wtedy to został zwerbowany do nowo utworzonego Oddziału II Sztabu Generalnego WP (wywiad wojskowy). 29 maja 1919 roku mianowano go referentem, a następnie zastępcą szefa wydziału w Sekcji Spraw Wschodnich.

16 listopada 1919 roku jako przedstawiciel Naczelnego Dowództwa WP udał się na rokowania do Naczelnego Dowództwa Wojsk Ukrainy, których celem było umożliwienie ewakuacji pobitym przez bolszewików i „białych” Rosjan wojskom atamana Semena Petlury na tereny znajdujące się pod polską kontrolą. 8 grudnia tegoż roku Starzyński osobiście odeskortował Petlurę z Szepetówki do Warszawy. W czasie tej misji zaraził się tyfusem. Leczenie i rekonwalescencja trwały kilka miesięcy.

W lipcu 1920 roku, na własną prośbę, został przeniesiony na front. Początkowo służył w 13 DP jako szef Oddziału Operacyjno-Informacyjnego. 18 września tegoż roku objął analogiczne stanowisko w sztabie 9 DP. Wyróżnił się w walkach z 1 Armią Konną Siemiona Budionnego, które toczyły się na Wołyniu. 14 października 1920 roku został zatwierdzony z dniem 1 kwietnia 1920 w stopniu kapitana, w piechocie, w grupie oficerów byłych Legionów Polskich.

Po zakończeniu działań wojennych pracował krótko w Ministerstwie Spraw Wojskowych. W lipcu 1921 roku został zwolniony z czynnej służby, przeniesiony do rezerwy i przydzielony w rezerwie do 35 pp. 8 stycznia 1924 roku został zatwierdzony w stopniu kapitana ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 roku i 542. lokatą w korpusie oficerów piechoty.

13 lipca 1921 roku, już jako cywil, objął stanowisko sekretarza generalnego Polskiej Komisji Reewakuacyjnej i Specjalnej, której zadaniem było dopilnowanie rewindykacji mienia zagrabionego przez Rosję w czasie rozbiorów oraz wojny 1920 roku, do którego zwrotu bolszewicy zobowiązali się w traktacie ryskim. Z relacji samego Starzyńskiego wynika, że posadę tę zaproponowali mu jego dawni znajomi ze związku „Lewiatan”, aczkolwiek niewykluczone, że rolę odegrało tu również zaufanie, którym cieszył się w obozie piłsudczykowskim. W ramach obowiązków służbowych przebywał m.in. w Moskwie, mierząc się z biurokratycznymi barierami oraz szykanami ze strony wrogo nastawionych gospodarzy. Jako sekretarz generalny komisji zajmował się przede wszystkim koordynacją prac jej poszczególnych komórek. Skuteczność i zdolności organizacyjne, którymi się wtedy wykazał, spowodowały, że zaproponowano mu pełnoprawne członkostwo w komisji. 31 lipca 1922 roku objął stanowisko przewodniczącego podkomisji rolnej. Na tym stanowisku zdołał doprowadzić do rewindykacji części zagrabionej przez Rosjan stadniny koni w Janowie Podlaskim. W 1924 roku został także przewodniczącym podkomisji mienia użytku domowego, aczkolwiek w tym wypadku jego sukcesy okazały się znacznie skromniejsze, gdyż podkomisji udało się rewindykować jedynie 10% złożonych żądań. Niektórzy historycy przypuszczają, że obok obowiązków oficjalnych zajmował się działalnością wywiadowczą. Faktem jest, że systematycznie zbierał informacje na temat stosunków politycznych i społecznych w RFSRR (od 1922 – ZSRR).

Jeszcze przed wyjazdem do Rosji nawiązał znajomość z Pauliną Chrzanowską-Tylicką – maszynistką w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, wdową po oficerze Legionów Polskich ppor. Stanisławie Tylickim. Jako że jego pierwsze małżeństwo, zawarte w obrządku rzymskokatolickim, nie zostało formalnie rozwiązane, pragnąc poślubić Paulinę, zmienił wyznanie na ewangelicko-reformowane. Nastąpiło to 7 maja 1922 roku w Moskwie. 27 lipca tegoż roku, podczas pobytu w Warszawie, zawarł związek małżeński z nową wybranką.

W maju 1924 roku poprosił o zwolnienie z piastowanego stanowiska i zgodę na powrót do Polski. 1 listopada tegoż roku objął stanowisko prokurenta (likwidatora) Głównego Urzędu Żywnościowego („Guzohan”). Jego zadaniem było uporządkowanie finansów tej instytucji, odzyskanie zdefraudowanych funduszy i sfinalizowanie procesu jej likwidacji. Po powrocie do kraju opublikował opracowanie pt. Zagadnienie narodowościowe w Rosji sowieckiej. Później pod pseudonimem „Stepol” opublikował publicystyczno-reporterską broszurę pt. Jak jest naprawdę dzisiaj w Rosji. Jego prace i odczyty spotkały się z dużym zainteresowaniem. Pracował także nad trzecią książką (Związek Socjalistycznych Republik Rad), której nie zdołał jednak ukończyć. W pierwszej połowie 1925 roku zakończył pracę w „Guzohanie”. 16 sierpnia tegoż roku, dzięki wsparciu Stanisława Kauzika, uzyskał posadę w Komitecie Ekonomicznym Rady Ministrów.

W połowie lat 20. ubiegał się bezskutecznie o przyjęcie w poczet członków Polskiej Partii Socjalistycznej. Wkrótce jednak zbliżył się do środowisk wiernych Józefowi Piłsudskiemu. Prawdopodobnie wziął udział w IV Zjeździe Legionistów, który odbył się w sierpniu 1925 roku w Warszawie. Wraz z bratem Romanem uczestniczył w spotkaniach elitarnej grupy dyskusyjnej skupionej wokół Adama Koca, w których brało udział wielu późniejszych prominentnych polityków sanacji. Związał się również ze środowiskiem Adama Skwarczyńskiego. Na przełomie 1924 i 1925 roku został stałym współpracownikiem wydawanego przez Skwarczyńskiego miesięcznika „Droga”. Na jego łamach publikował pod własnym nazwiskiem oraz pod pseudonimami artykuły poświęcone sytuacji w ZSRR oraz stosunkom polsko-sowieckim. Był także zaangażowany w działalność powstałej pod auspicjami Skwarczyńskiego Konfederacji Ludzi Pracy. Głównym ekspertem ekonomicznym tej organizacji był Julian Husarski, którego poglądy wywarły znaczny wpływ na Starzyńskiego.

28 lutego 1926 roku, bez podania przyczyny, został zwolniony z pracy w Komitecie Ekonomicznym Rady Ministrów. Według Mariana Marka Drozdowskiego przyczyną zwolnienia był spór Starzyńskiego z ministrem skarbu Jerzym Zdziechowskim, który miał się nie zgodzić na propozycję Starzyńskiego, aby długi posłów wobec Skarbu Państwa ściągać z ich diet poselskich. Według innej wersji przyczyną była odmowa wykonania polecenia Zdziechowskiego, który miał zażądać wypłacenia uposażeń pracownikom „Guzohanu” – wstrzymanych przez Starzyńskiego po wykryciu licznych nieprawidłowości w tej instytucji. Od tego momentu jego jedynym źródłem dochodów były honoraria za publikowane w prasie artykuły. Publikował przede wszystkim na łamach piłsudczykowskiego pisma „Głos Prawdy”, koncentrując się na tematyce ekonomicznej. W swej publicystyce ostro atakował rząd Aleksandra Skrzyńskiego.

W 1925 roku opracował podstawowe tezy Programu Rządu Pracy, który stał się jego kredo gospodarczo-społecznym. Ostateczny kształt tego dokumentu został natomiast wyłoniony podczas dyskusji i prac prowadzonych z udziałem współpracowników Starzyńskiego z zespołu „Drogi”. Opublikowano go w pierwszej połowie 1926 roku, jeszcze przed przewrotem majowym. W Programie rządu pracy w Polsce Starzyński postulował m.in. reformę administracji i podniesienie jej produktywności, bezpardonową walkę z korupcją i nadużyciami, zrównoważenie budżetu państwa, odnowę oświaty – podporządkowanej w jego ocenie „interesom reakcji i kleru”, reformę rolną i wdrożenie różnych środków wsparcia rolnictwa, reformę sądownictwa i systemu ubezpieczeń społecznych, rozwój samorządu gospodarczego i terytorialnego, a także wzmożenie państwowego interwencjonizmu kredytowego, podatkowego i celnego. Dostrzegał potrzebę zmiany struktury eksportu poprzez skupienie się na specjalizacji w wybranych dziedzinach. Był zwolennikiem aktywnej polityki przemysłowej, w tym wprowadzenia stałej kontroli państwa nad kosztami produkcji i kalkulacji cen produktów finalnych oraz kontroli nad cenami handlowymi. Postulował również wprowadzenie państwowej kontroli obrotu dewizowego i zrealizowanie zobowiązań podjętych wobec mniejszości narodowych. Uznając silną i stabilną kursowo walutę za podstawę zdrowej gospodarki, proponował zwiększenie podstawy kruszcowej i walutowej złotówki przez zaciągnięcie pożyczki wewnętrznej, gwarantowanej przez państwo. Łączył nadzieje gospodarcze z rozwojem żeglugi morskiej i śródlądowej, postulując m.in. budowę kanału Śląsk–Gdynia. Program Rządu Pracy zyskał uznanie w oczach najbliższych współpracowników Piłsudskiego, co sprawiło, że po przewrocie majowym Starzyński stał się głównym wyrazicielem myśli gospodarczej obozu sanacyjnego.

Kariera urzędnicza i polityczna po przewrocie majowym

Stefan Starzyński (czwarty z lewej w pierwszym rzędzie) podczas otwarcia oddziału Banku Gospodarstwa Krajowego we Włocławku (1928)

Willa przy ul. Szustra 72 (współcześnie ul. Dąbrowskiego 72), w której mieszkał Stefan Starzyński

Posiedzenie Rady Państwowego Instytutu Eksportowego (1929 lub 1930). Stefan Starzyński siedzi trzeci z lewej

Stefan Starzyński (drugi z lewej w pierwszym rzędzie) podczas zebrania BBWR (1930)

Stefan Starzyński (stoi czwarty z prawej) z żoną podczas rejsu do Helsinek na statku SS „Pułaski” (1930)

Stefan Starzyński (pierwszy z lewej) podczas I Ogólnopolskiego Zjazdu Akademickich Kół Ekonomicznych i Handlowych w Wyższej Szkole Handlowej w Warszawie (1930)

Stefan Starzyński (drugi od lewej) z grupą polityków w Sejmie (1931)

Stenogram przemówienia pt. Światowy kryzys gospodarczy, obecna sytuacja Polski i plan prac BBWR wygłoszonego przez Stefana Starzyńskiego na posiedzeniu Klubu Parlamentarnego BBWR 2 czerwca 1931

Stefan Starzyński (w środku) w czasie zwiedzania Pałacu Prasy w Krakowie (1932)

Posiedzenie sejmowej komisji budżetowej. Stefan Starzyński siedzi po prawej stronie pod ścianą (1932)

Po przewrocie majowym w 1926 roku został zatrudniony przy premierze Kazimierzu Bartlu – oficjalnie jako „urzędnik do zleceń” oraz zastępca szefa biura prasowego Prezydium Rady Ministrów do spraw ekonomicznych. W rzeczywistości zaliczał się do grupy młodych piłsudczyków (tzw. Aniołów Stróżów), których przydzielono do poszczególnych resortów z zadaniem kontrolowania bezpartyjnych ministrów. Starzyński pełnił taką rolę przy ministrze skarbu Gabrielu Czechowiczu. Nie pełniąc formalnie żadnej funkcji w ministerstwie, był zapraszany przez Czechowicza na ważniejsze narady oraz regularnie informowany o kluczowych sprawach. Do jego kluczowych osiągnięć w tym okresie zaliczyć można: doprowadzenie do regulacji cen żywności, rozszerzenie pomocy dla bezrobotnych, przeprowadzenie interwencyjnego skupu zboża i poprawę sytuacji finansowej Polskich Kolei Państwowych.

1 września 1926 roku został członkiem gabinetu Prezesa Rady Ministrów, na którego czele stał Wacław Grzybowski. 12 października tego samego roku, po dymisji Bartla i rekonstrukcji rządu, został – z polecenia Walerego Sławka – formalnie zatrudniony w Ministerstwie Skarbu jako dyrektor Departamentu Prezydialnego (według innego źródła – Departamentu Ogólnego). Minister Czechowicz wyznaczył go ponadto na swojego stałego delegata w Komitecie Ekonomicznym Rady Ministrów. Starzyński szybko zyskał opinię „szarej eminencji”, a kierowany przezeń departament był uznawany za „resort w resorcie”. Zajmował się zarówno kształtowaniem polityki makroekonomicznej, jak i polityką personalną. Ta ostatnia była przedmiotem kontrowersji; zarzucano mu, że przeprowadza czystki polityczne, zwalniając z ministerstwa doświadczonych urzędników, często powiązanych z opozycją. W departamencie tym utworzył Wydział Polityki Finansowo-Gospodarczej, którego naczelnikiem był Wacław Fabierkiewicz. Pełnił on rolę „miniinstytutu badawczego” – skupiającego podzielających jego poglądy zwolenników etatyzmu i interwencjonizmu państwowego. Z inicjatywy Starzyńskiego utworzono również Biuro Badania Cen przy Ministerstwie Przemysłu i Handlu, a także Państwowy Instytut Eksportowy, izby przemysłowo-handlowe i Komisję Ankietową Badania Warunków i Kosztów Produkcji oraz Wymiany. Będąc gorącym zwolennikiem rozwoju turystyki, doprowadził do powołania w październiku 1928 roku przy Ministerstwie Skarbu Międzyministerialnej Komisji ds. Turystyki. Z jej inicjatywy zorganizowano w 1931 roku ogólnokrajowy Zjazd Turystyczny. Ponadto pod wpływem sugestii Starzyńskiego i Międzyministerialnej Komisji ds. Turystyki rząd miał przejąć w 1929 roku monopol na eksploatację Puszczy Białowieskiej, przerywając tym samym proces jej rabunkowego wyrębu przez polskie i zagraniczne podmioty prywatne.

Na przełomie czerwca i lipca 1926 roku jako zastępca szefa biura prasowego Prezydium Rady Ministrów do spraw ekonomicznych koordynował akcję gromadzenia dowodów na rzekome nadużycia finansowe i podatkowe, których miał się dopuścić Wojciech Korfanty. Sprawą tą zajmował się także w 1927 roku, będąc już dyrektorem Departamentu Prezydialnego Ministerstwa Skarbu. Udział w działaniach wymierzonych w Korfantego wzmocnił jego pozycję polityczną w obozie sanacyjnym. Na przełomie 1926 i 1927 roku uczestniczył w pracach nad powołaniem Komisji Nadzwyczajnej do Walki z Nadużyciami. Z kolei w 1927 roku wszedł w skład specjalnej komisji, której zadaniem było ukaranie dyrektora Banku Gospodarstwa Krajowego Lucjana Szpora.

W 1927 roku został członkiem rad nadzorczych kilku przedsiębiorstw państwowych: Państwowego Banku Rolnego, Polskiego Monopolu Naftowego i Banku Gospodarstwa Krajowego. Wiosną 1929 roku, w apogeum sprawy Czechowicza, ze względu na „bardzo silne wyczerpanie nerwowe” udał się na czterotygodniowy urlop do Krynicy.

W drugiej połowie lat 20. mieszkał wraz z żoną w kamienicy przy ul. Nowowiejskiej 21. W 1924 roku wstąpił do związanej z lewicą pepeesowską spółdzielni Domy Spółdzielcze, która budowała dla swoich członków osiedle domów jednorodzinnych na Mokotowie. Zapłaciwszy spółdzielni 32 739 złotych i 9 groszy, na przełomie lat 20. i 30. nabył willę przy ul. Szustra 72 (współcześnie ul. Jarosława Dąbrowskiego).

Ponieważ wielu prominentnych polityków sanacji, w tym Czechowicz, nie podzielało jego etatystycznych poglądów, przystąpił do tworzenia własnej frakcji w ramach obozu władzy, którą nazwał „Pierwszą Brygadą Gospodarczą” (w niektórych źródłach pojawia się też nazwa „Grupa Frontu Gospodarczego”). Liczyła ona, według najbardziej optymistyczniejszych szacunków, 150 członków (ekonomistów, polityków, dziennikarzy i działaczy społecznych). Większość z nich miała za sobą służbę w Związku Strzeleckim, Legionach Polskich i Polskiej Organizacji Wojskowej, byli wśród nich również dawni członkowie „Filarecji”. Wielu łączyła przynależność do PPS oraz studia lub praca naukowa w Wyższej Szkole Handlowej. „Pierwsza Brygada Gospodarcza” nie była organizacją o sformalizowanym statucie i strukturze. W założeniu miała bowiem stanowić organ opiniotwórczy oraz grupę nacisku, funkcjonującą w oparciu o sieć personalnych powiązań w ministerstwach oraz środowiskach politycznych i akademickich. Efektem działalności publicystycznej Starzyńskiego i jego zwolenników były trzy tomy artykułów ekonomicznych, które opublikowano pod jego redakcją w latach 1928–1931: Zagadnienia gospodarcze Polski współczesnej, Na froncie gospodarczym oraz Pięć lat na froncie gospodarczym. Zawarte w nich tezy stały się przyczynkiem do licznych polemik ze strony zwolenników ekonomii neoklasycznej, powiązanych zwłaszcza ze związkiem „Lewiatan”.

Według Piotra Janusa już około 1919–1920 roku Starzyński został członkiem „Zakonu Dobra i Honoru Polski” (ZDiHP) – tajnej organizacji pod przywództwem Adama Skwarczyńskiego (istnieją jednak pewne przesłanki, że ZDiHP mógł powstać znacznie później). Należał prawdopodobnie do jej najwyższego organu – Kapituły. Po przewrocie majowym ZDiHP zaczął skupiać młodych działaczy sanacyjnych – rozczarowanych zachowawczością polityków starszego pokolenia oraz postępującą moralną erozją obozu władzy. W ramach zakonu Starzyński (jako „Starszy Żołnierz”) nadzorował prace koła skarbowców im. Mikołaja Kopernika. Członkami koła byli m.in. Zdzisław Grabski, Wacław Jastrzębowski, Michał Kaczorowski, Józef Maria Poniatowski i Alfred Wielopolski.

Po utworzeniu rządu Kazimierza Świtalskiego tekę ministra skarbu objął Ignacy Matuszewski. Współpraca między nowym ministrem a Starzyńskim układała się źle. Obu dzieliły m.in. poglądy na politykę gospodarczą; Starzyński forsował koncepcję aktywnej walki z wielkim kryzysem, podczas gdy będący zwolennikiem liberalizmu gospodarczego Matuszewski sprzeciwiał się ingerencjom państwa w gospodarkę. Nowy minister forsował jednocześnie politykę monetarną opartą na paradygmacie ochrony kursu złotego kosztem znaczącego ograniczenia obiegu pieniężnego, której krytykiem był jego zastępca. Niemniej Starzyński pozostał przedstawicielem ministra skarbu w Komitecie Ekonomicznym Rady Ministrów. W dodatku 5 listopada 1929 roku otrzymał tekę podsekretarza stanu. W kierowanym przez Matuszewskiego resorcie odpowiadał za sprawy celne, organizację monopoli i wydawanie koncesji oraz za politykę kadrową. Wkrótce jednak jego pozycja uległa osłabieniu, a coraz większe wpływy w ministerstwie zaczął zdobywać Adam Koc – zwolennik Matuszewskiego, piastujący od grudnia 1930 roku tekę sekretarza stanu.

Podczas „wyborów brzeskich” w 1930 roku Starzyński był kandydatem BBWR w okręgu stanisławowskim. Udało mu się zdobyć mandat poselski. W konsekwencji był jednak zmuszony zrezygnować z członkostwa w radach nadzorczych przedsiębiorstw państwowych. Jako poseł był m.in. projektodawcą i sprawozdawcą ustawy antyalkoholowej. Uczestniczył również w pracach nad ustawą o zasiłkach dla byłych więźniów z okresu walk o niepodległość.

Korzystając z faktu, iż do kompetencji Ministerstwa Skarbu należało wydawanie koncesji drożdżowniom, Starzyński usiłował doprowadzić do powstania w tej branży nieformalnego kartelu kontrolowanego przez państwo. W maju 1928 roku Ministerstwo Skarbu wstrzymało wydawanie nowych koncesji na drożdżownie na okres dwóch lat (okres ten przedłużono następnie o kolejnych pięć lat). Jako że przed „wyborami brzeskimi” branża drożdżowa przekazała około 500 tys. złotych na kampanię wyborczą BBWR, na Starzyńskiego padły podejrzenia o korupcję.

W lutym 1931 roku, prawdopodobnie ze względu na narastający konflikt z Matuszewskim, Starzyński udał się na kilkutygodniowy urlop. 18 marca tego roku złożył dymisję, która została natychmiast przyjęta. Stracił jednocześnie stanowisko przedstawiciela ministra skarbu w radzie Państwowego Instytutu Eksportowego. Kilka tygodni później doszło jednak do rekonstrukcji rządu. Matuszewski, który ściągnął na siebie niechęć marsz. Piłsudskiego, stracił stanowisko ministra. W nowym rządzie pod kierownictwem Aleksandra Prystora Starzyński powrócił na stanowisko wiceministra skarbu – w resorcie kierowanym teraz przez Jana Piłsudskiego. Na stanowisku sekretarza stanu pozostał jednak Adam Koc, a ich wzajemna animozja została dodatkowo pogłębiona na skutek nieudanych intryg Starzyńskiego, które miały na celu doprowadzenie do dymisji adwersarza. Ponadto sekretarzem Biura Ekonomicznego Rady Ministrów pozostał inny bliski sojusznik Matuszewskiego, Tadeusz Lechnicki. Starzyński nie cieszył się w dodatku sympatią środowisk biznesowych, które ze względu na jego etatystyczne przekonania postrzegały go niemalże jako „bolszewika”.

Działał w Kole b. Wychowańców Wyższych Kursów Handlowych im. Augusta Zielińskiego, a po przekształceniu organizacji w 1928 roku w stowarzyszenie – w Stowarzyszeniu Wychowańców Wyższej Szkoły Handlowej. W roku akademickim 1931/1932 zaczął wykładać na macierzystej uczelni. W Wyższej Szkole Handlowej (WSH) prowadził zajęcia pt. „Monopole i przedsiębiorstwa państwowe w Polsce” w wymiarze jednej godziny tygodniowo na piątym i szóstym semestrze studiów. Na WSH (od 1933 roku Szkoła Główna Handlowa, SGH) wykładał do 1939 roku. Był kierownikiem prac dyplomowych. W 1935 roku zadeklarował przekazanie 3 tys. zł na stypendia dla studentów i doktorantów SGH, które zaczęły być wypłacane przez fundację stypendialną jego imienia powołaną przez uczelnię (pierwszeństwo w otrzymaniu stypendium mieli autorzy prac z dziedziny skarbowości).

W 1932 roku z poduszczenia ziemianina Henryka Przewłockiego, który w 1929 roku bezskutecznie ubiegał się w Ministerstwie Skarbu o koncesję na uruchomienie drożdżowni w Mordach, Starzyński został oskarżony o przyjmowanie łapówek od kartelu drożdżowego w zamian na niewydawanie koncesji. W grudniu tego roku Sąd Grodzki w Warszawie uznał jednak, że wiceminister padł ofiarą pomówienia. Stefan Ołpiński, który kierował wymierzoną w Starzyńskiego kampanią polityczno-medialną, został skazany na dziesięć miesięcy aresztu, podczas gdy Przewłocki usłyszał wyrok czterech miesięcy aresztu. W 1933 roku ukazała się książka Ołpińskiego pt. Polipy poświęcona kartelowi drożdżowemu.

Stefan Starzyński jako komisarz generalny Pożyczki Narodowej w swoim gabinecie (1933)

Stefan Starzyński (czwarty z lewej) odbierający dyplom honorowy Pożyczki Narodowej (1933)

Tymczasem w 1932 roku pozycja Starzyńskiego w rządzie znacznie osłabła, a zdecydowaną przewagę uzyskali zwolennicy polityki deflacyjnej. W grudniu tego roku, przy okazji kolejnej rekonstrukcji rządu, stracił stanowisko podsekretarza stanu. Według Mariana Marka Drozdowskiego został zmuszony do rezygnacji przez niechętnego mu nowego ministra skarbu, Władysława Mariana Zawadzkiego. Według Józefa Kożuchowskiego była to decyzja premiera Aleksandra Prystora, który uważał, że niektórzy działacze gospodarczy powinni zdobyć praktyczne doświadczenie w bankowości. Według innych źródeł przyczyną dymisji Starzyńskiego mogła być silna niechęć, którą darzyli go przemysłowcy i przedsiębiorcy skupieni w „Lewiatanie” lub jego sprzeciw wobec projektu przekształcenia Gdyni w port międzynarodowy.

Dekretem prezydenta Ignacego Mościckiego z 19 grudnia 1932 roku Starzyński został mianowany wiceprezesem Banku Gospodarstwa Krajowego. W związku z objęciem tego stanowiska był zmuszony zrzec się mandatu poselskiego. Przejście do pracy w BGK wiązało się z bardziej atrakcyjnymi zarobkami, jednakże pod względem politycznym oznaczało odsunięcie na boczny tor i utratę wpływu na kształtowanie polityki gospodarczej państwa.

Niedługo później w związku z fatalnym stanem finansów publicznych Polska stanęła w obliczu groźby niewypłacalności. Aby temu zapobiec, z inicjatywy ministra Zawadzkiego zorganizowano ogólnokrajową akcję Pożyczki Narodowej. Latem 1933 roku Starzyński powrócił do Ministerstwa Skarbu jako jej pierwszy komisarz generalny. Z energią i zaangażowaniem koordynował kampanię propagandową, odbywając liczne spotkania z potencjalnymi darczyńcami, agitując i wygłaszając przemówienia. Miał się nawet posunąć do szantażu wobec jednego z najzamożniejszych ziemian w Polsce, Jakuba Ksawerego Potockiego, którego skłonił ostatecznie do wpłaty 300 tys. złotych. Kampania zakończyła się sukcesem – do 5 października 1933 roku obywatele wpłacili na rzecz Pożyczki Narodowej aż 316 mln złotych, co znacznie przewyższało pierwotnie zakładaną kwotę. Pozwoliło to ustabilizować budżet państwa na dwa lata, aczkolwiek długofalowymi efektami tej akcji okazały się deflacja i dalsze obniżenie konsumpcji krajowej. Za swoje zasługi na rzecz Pożyczki Narodowej Starzyński został odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.

20 lutego 1934 roku złożył dymisję ze stanowiska komisarza i powrócił na stanowisko wiceprezesa BGK. W 1934 roku jako oficer rezerwy pozostawał w ewidencji Powiatowej Komendy Uzupełnień Warszawa Miasto III. Posiadał przydział do Oficerskiej Kadry Okręgowej Nr I. Był wówczas „reklamowany na 12 miesięcy”.

W latach 30. Starzyński zaczął angażować się w sprawy stolicy i jej samorządu. W 1933 roku objął kierownictwo rady grodzkiej BBWR Warszawa–Śródmieście. W kwietniu 1934 roku patronował dwóm spotkaniom pod hasłem „Wielka Warszawa jako stolica Polski”, które zorganizowali architekci sympatyzujący z sanacją. 25 kwietnia 1934 roku został wybrany przewodniczącym Koła Przyjaciół Dzielnicy Mokotów.

Był członkiem Towarzystwa Krzewienia Kultury Teatralnej. Był także wiceprezesem Towarzystwa Ekonomistów i Statystyków oraz udzielał się w pracach Instytutu Gospodarstwa Społecznego i Instytutu Badań Spraw Narodowościowych. W 1929 roku znalazł się w komitecie budowy pomnika Zjednoczenia Ziem Polskich w Gdyni. Był członkiem Automobilklubu Polskiego i gorącym propagatorem motoryzacji.

Komisaryczny prezydent Warszawy

Objęcie stanowiska

Uroczystość objęcia stanowiska przez Stefana Starzyńskiego w sali Rady Miejskiej w pałacu Jabłonowskich (1934)

Stefan Starzyński (z prawej) ze swoim poprzednikiem na stanowisku komisarycznego prezydenta Warszawy Marianem Zyndramem-Kościałkowskim (1935)

2 marca 1934 roku, wykorzystując jako pretekst nieprawidłowości preliminarza budżetowego na rok 1934/1935 i nierealne zaplanowanie wpływów ze Skarbu Państwa, władze sanacyjne rozwiązały Radę Miejską i Zarząd Miejski m.st. Warszawy. W stolicy wprowadzono zarząd komisaryczny. Na stanowisko komisarycznego prezydenta został wyznaczony Marian Zyndram-Kościałkowski. Jego zastępcami zostali Józef Ołpiński, Jan Pohoski i Tadeusz Szpotański.

Cztery miesiące później w zamachu zorganizowanym przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów zginął minister spraw wewnętrznych Bronisław Pieracki. Zyndram-Kościałkowski został wyznaczony przez Józefa Piłsudskiego na jego następcę. 1 lipca 1934 roku komisaryczny prezydent złożył dymisję, a jego obowiązki tymczasowo przejął wiceprezydent Ołpiński. Kwestia wytypowania następcy Zyndrama-Kościałkowskiego była omawiana na spotkaniu zwołanym 2 lipca przez marszałka Sejmu Kazimierza Świtalskiego, w którym uczestniczyło czterech prominentnych polityków sanacji: Aleksander Prystor, Leon Kozłowski, Walery Sławek i Józef Beck. Zebrani przystali wówczas na propozycję Sławka, aby stanowisko komisarycznego prezydenta Warszawy powierzyć Starzyńskiemu. Dla niego samego było to zaskoczenie; wiadomość o nominacji zastała go podczas urlopu.

30 lipca 1934 roku Starzyński został oficjalnie mianowany komisarycznym prezydentem. Urzędowanie rozpoczął 2 sierpnia. Wcześniej, 12 lipca, Rada Ministrów przyjęła projekt rozporządzenia o tymczasowych organach ustrojowych m.st. Warszawy, które gwarantowało, że nowy komisaryczny prezydent będzie sprawował swą funkcję do 31 marca 1936 roku.

30 stycznia 1935 roku odbyło się inauguracyjne posiedzenie Tymczasowej Rady Miejskiej. Starzyński przedstawił wtedy swoje plany, które obejmowały m.in.: uporządkowanie Śródmieścia, przedłużenie ul. Marszałkowskiej przez Ogród Saski, budowę arterii Północ-Południe i przeprowadzenie kampanii ukwiecenia miasta. Wysunął ponadto projekt podniesienia podatków (m.in. komunalnego i od nieruchomości), a także zapowiedział rewizję statutu emerytalnego z 1932 roku i obniżkę płac pracowników komunalnych o najwyższych dochodach.

Mimo iż Starzyński zajmował uprzednio wiele prominentnych stanowisk rządowych, dla szerszych kręgów ludności był zasadniczo osobą nieznaną. Ze względu na fakt, że objął stanowisko bez demokratycznego mandatu, opinia publiczna Warszawy przyjęła go początkowo chłodno. W oczach wielu warszawiaków komisaryczny prezydent stał się symbolem autorytarnych rządów sanacji.

Zebranie z udziałem komisarza rządu na m.st. Warszawę Władysława Jaroszewicza i Stefana Starzyńskiego (pierwszy i drugi od lewej, 1938)

Starzyński był do pewnego stopnia zmuszony dzielić się władzą z Władysławem Jaroszewiczem, który jako komisarz rządu na m.st. Warszawę (odpowiednik wojewody) był zwierzchnikiem administracji rządowej w stolicy, odpowiedzialnym m.in. za utrzymanie porządku publicznego. Stosunki między Starzyńskim a Jaroszewiczem – cieszącym się opinią hulaki, sybaryty, a zarazem brutalnego funkcjonariusza – układały się bardzo źle. Także kompetencje ich urzędów często się krzyżowały. Mimo podejmowanych zabiegów Starzyński nie zdołał przeforsować zmiany ustroju Warszawy, która pozwoliłaby poszerzyć jego kompetencje kosztem komisarza rządu.

Działania i osiągnięcia

Stefan Starzyński w czasie odczytu na temat pomnika Józefa Piłsudskiego w Warszawie (1935)

Stefan Starzyński witany przez oficera Warszawskiej Straży Ogniowej z pocztem sztandarowym przed siedzibą I oddziału Straży przy ul. Nalewki 3 (1935)

Stefan Starzyński na wystawie Warszawa przyszłości w Muzeum Narodowym (1936)

Stefan Starzyński (w czapce marynarskiej) w Klubie Wioślarskim „Syrena” (1936)

Były premier i minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego Janusz Jędrzejewicz i Stefan Starzyński podczas spotkania z absolwentami warszawskich szkół średnich (1936)

Stefan Starzyński oddający strzał honorowy podczas zjazdu członków Bractwa Kurkowego w Warszawie (1936)

Stefan Starzyński kwestujący na pomoc zimową dla bezrobotnych (1937)

Minister komunikacji Juliusz Ulrych i Stefan Starzyński podczas otwarcia wiaduktu żoliborskiego (1937)

Stefan Starzyński (w jasnym płaszczu) podczas uroczystości rozpoczęcia nowej inwestycji w przejętej przez miasto Elektrowni Warszawskiej (1937)

Raut u Stefana Starzyńskiego (ok. 1938)

Stefan Starzyński podczas uroczystości otwarcia parku Dreszera (1938)

Stefan Starzyński składający życzenia imieninowe aktorce Marii Malickiej. W środku żona Paulina Starzyńska (1938)

Stefan Starzyński (na mównicy) podczas uroczystości odsłonięcia pomnika Elizy Orzeszkowej w parku Praskim (1938)

Stefan Starzyński pokazujący prezydentowi Ignacemu Mościckiemu makietę przedstawiającą rekonstrukcję barbakanu z Bramą Nowowiejską na wystawie Warszawa wczoraj, dziś, jutro w Muzeum Narodowym w Warszawie (1938)

Stefan Starzyński przemawiający podczas otwarcia nowego połączenia drogowego Śródmieścia z Żoliborzem przez ulicę Bonifraterską (1938)

Stefan Starzyński i marsz. Edward Rydz-Śmigły podczas uroczystości odsłonięcia zrekonstruowanego fragmentu murów obronnych (1938)

Stefan Starzyński z gen. Józefem Zającem (z lewej) podczas uroczystości wręczania sztandarów artylerii przeciwlotniczej (1938)

Dedykacja z podpisem Stefana Starzyńskiego w książce Grochów przedmurze Warszawy dla jednego z absolwentów warszawskich szkół średnich (1938)

Stefan Starzyński przemawiający podczas posiedzenia Rady Miejskiej w pałacu Jabłonowskich (1939)

Święta Żołnierza 15 sierpnia 1939 w Warszawie. Idą od lewej: Henryk Krok-Paszkowski, Stefan Starzyński i Stanisław Machowicz

Stefan Starzyński odbierający defiladę żołnierzy z garnizonu warszawskiego na ul. Długiej, 15 sierpnia 1939 roku

Starzyński kontynuował zapoczątkowany przez Zyndrama-Kościałkowskiego proces zmian kadrowych w warszawskim ratuszu, przez opozycję interpretowany w kategoriach czystki politycznej. Między innymi, zdymisjonował dyrektora przedsiębiorstwa Tramwaje i Autobusy m.st. Warszawy Zygmunta Słomińskiego – swego poprzednika na stanowisku prezydenta Warszawy. Raport komisji rewizyjnej Ministerstwa Spraw Wewnętrznych wykazał, że w okresie rządów Zyndrama-Kościałkowskiego oraz w ciągu pierwszych dziesięciu miesięcy sprawowania urzędu przez Starzyńskiego z Zarządu Miejskiego oraz z przedsiębiorstw komunalnych zwolniono 2198 pracowników. Do 1937 roku ogólna liczba zwolnionych pracowników, wliczając pracowników sezonowych, sięgnęła 4 tys. Zmianom personalnym towarzyszyły zmiany w strukturze organizacyjnej Zarządu Miejskiego i podległych mu jednostek, a także obniżki płac i emerytur pracowników komunalnych. Na politykę kadrową Starzyńskiego komuniści oraz socjalistyczne związki zawodowe odpowiedzieli protestami i strajkami. W marcu 1935 roku, po burzliwych negocjacjach, Starzyńskiemu udało się uzgodnić ze związkowcami tekst nowego, kompromisowego układu zbiorowego. Niemniej wiosną 1936 roku miał miejsce kolejny strajk. Obniżkę płac komisaryczny prezydent starał się zrekompensować pracownikom m.in. poprzez organizację tanich wczasów pracowniczych oraz zapewnienie im i ich rodzinom preferencyjnego dostępu do opieki zdrowotnej i placówek oświatowych, bezpłatnych biletów do kin i teatrów itp.

Mniej więcej w pierwszej połowie 1935 roku ukształtował się krąg współpracowników nowego prezydenta. Znajdowali się w nim przede wszystkim byli żołnierze Legionów lub ich krewni, a także dotychczasowi współpracownicy Starzyńskiego, których ściągnął z Ministerstwa Skarbu lub z BGK. Byli to m.in. Adam Englert, Wacław Głazek, Wacław Fabierkiewicz, Józef Marczyński, Jan Około-Kułak i Włodzimierz Boerner. Za najbliższych i najbardziej zaufanych współpracowników Starzyńskiego uchodzili jednak dwaj wiceprezydenci: Jan Pohoski i Julian Kulski.

W maju 1935 roku, po śmierci Józefa Piłsudskiego, Starzyński był jednym z głównych organizatorów uroczystości pogrzebowych w Warszawie. Towarzyszył też trumnie marszałka w czasie podróży do Krakowa oraz uczestniczył w jej złożeniu na Zamku Królewskim na Wawelu.

Wzorem poprzednika poświęcał dużo uwagi i energii kwestii uporządkowania miejskich finansów. W momencie wprowadzenia rządów komisarycznych deficyt budżetowy Warszawy sięgał bowiem 65 mln złotych, a jeśli dodać tzw. deficyt pozabudżetowy – 78,6 mln. Starzyński doprowadził do rewizji wielu niekorzystnych dla miasta umów, scentralizował zakupy dla szpitali i zakładów opiekuńczych, a także poprawił koordynację prac wykonywanych przez różne jednostki komunalne. Środki zaoszczędzone dzięki cięciom w funduszu płac przeznaczył na inwestycje. Celem zachęcenia warszawiaków do korzystania z infrastruktury miejskiej, a tym samym korzystnego dla budżetu miasta zwiększenia liczby płatników, wprowadził zniżki obejmujące wszystkie rodzaje opłat komunalnych. Dzięki swojej pozycji w strukturach obozu sanacyjnego zdołał doprowadzić do zakończenia, z korzyścią dla miasta, wieloletniego sporu między Zarządem Miejskim a Skarbem Państwa, który dotyczył uregulowania wielomilionowych wydatków poniesionych przez samorząd w zastępstwie państwa, zwłaszcza podczas I wojny światowej. W październiku 1934 roku prezydent Ignacy Mościcki wydał rozporządzenie w sprawie rozrachunku pomiędzy Skarbem Państwa a gminą m. st. Warszawy; saldo rozrachunku wyniosło ok. 20 mln zł na korzyść miasta. Kwota ta była żartobliwie nazywana „posagiem Starzyńskiego”.

Jego wysiłkom pomogły ponadto czynniki obiektywne, takie jak stopniowa poprawa sytuacji gospodarczej w kraju i na świecie oraz dewaluacja dolara. W konsekwencji w pierwszym roku budżetowym pod rządami komisarycznymi stolica uzyskała symboliczną nadwyżkę budżetową w wysokości 100 tys. złotych. Między latami budżetowymi 1934/1935 a 1938/1939 wydatki inwestycyjne wzrosły ze 139,5 mln do 171,2 mln złotych. W okresie rządów Starzyńskiego znacznie wzrosła także dochodowość przedsiębiorstw komunalnych, aczkolwiek osiągnięto to w dużej mierze poprzez zmniejszenie ich funduszy amortyzacyjnych i kapitału zapasowego. Na dłuższą metę Starzyński nie był jednak w stanie ograniczyć długoterminowego zadłużenia miasta, które w ciągu pierwszych trzech lat jego rządów wzrosło o 23 mln złotych. W 1939 roku sytuacja finansowa Warszawy była trudna; uchwalony na rok 1939/1940 budżet nadzwyczajny częściowo nie miał pokrycia w dochodach, a zadłużenie wynosiło ok. 288,5 mln zł.

Starzyński podejmował działania na rzecz zwiększenia zasobów własnych samorządu – zarówno w odniesieniu do gruntów, jak i infrastruktury. Dzięki zakupom oraz – mniej lub bardziej dobrowolnym – darowiznom, zasób terenów miejskich znajdujących się posiadaniu samorządu podwoił się w okresie jego rządów z 4% do 8% (o 1124 ha). Między innymi, Zarząd Miejski odkupił od Adama Branickiego 919 ha Lasu Kabackiego i 85 ha lasu Olszynka Grochowska. Z kolei dzięki darowiznom państwowym pozyskano część należących do Skarbu Państwa terenów na Mokotowie (m.in. fort Mokotów), Rakowcu i Żoliborzu, a także Las Bielański (139 ha) i Lasek na Kole (33 ha). W lipcu 1936 roku, po trwającym blisko dwa lata sporze sądowym, miasto przejęło z rąk francuskiego inwestora Elektrownię Warszawską. Poprawa sytuacji ekonomicznej tego przedsiębiorstwa pozwoliła wkrótce na znaczące obniżenie cen energii elektrycznej.

W związku z powojennym wyżem demograficznym oraz koniecznością zmniejszenia wydatków na najem budynków i pomieszczeń szkolnych jednym z priorytetów Starzyńskiego była budowa nowych szkół powszechnych. Już miesiąc po objęciu stanowiska zainicjował projekt budowy 10 takich szkół; zostały one wzniesione w rekordowym tempie i uruchomione z początkiem roku szkolnego 1935/1936. Łącznie w okresie jego rządów liczba warszawskich szkół publicznych wzrosła ze 141 do 179, a w latach 1935–1939 oddano do użytku 28 budynków szkolnych. We współpracy ze Stołecznym Komitetem Pomocy Dzieciom i Młodzieży rozwinął akcję dożywiania dzieci. Przywiązywał dużą wagę do organizowania półkolonii; pod koniec lat 30. objęły one 17 tys. warszawskich dzieci. Ponadto do lutego 1939 roku otwarto pięć nowych bibliotek (na Pradze, Woli, Ochocie, Powązkach i Żoliborzu) oraz dziewięć wypożyczalni.

Za sprawą Starzyńskiego nastąpił również znaczny postęp w dziedzinie opieki społecznej i zdrowotnej w Warszawie. W 1935 roku dokonano ich znaczącej reorganizacji, dzieląc stolicę na dziesięć okręgów opiekuńczych. W każdym z nich powstał Ośrodek Zdrowia i Opieki, dysponujący urządzeniami pomocniczymi w postaci kąpielisk, świetlic i ogródków jordanowskich. Rok później powołano około 400 obwodowych opiekunów społecznych. W 1938 roku powołano tzw. poradnie młodzieżowe, które pomagały młodzieży w wieku 15–20 lat w zdobyciu wykształcenia i znalezieniu pracy. W okresie rządów Starzyńskiego rozbudowano szpitale: Dzieciątka Jezus, Świętego Ducha, św. Łazarza i Przemienienia Pańskiego. Przy tym ostatnim powstała szkoła pielęgniarek. Liczba łóżek szpitalnych w Warszawie wzrosła w ciągu pięciu lat o 860. Do wszelkich prac publicznych starano się angażować bezrobotnych. Jednocześnie intensywnie zwalczano żebractwo, włóczęgostwo i prostytucję.

Na czas rządów Starzyńskiego przypadł okres największych w dwudziestoleciu międzywojennym inwestycji w gospodarkę mieszkaniową Warszawy. W latach 1934–1939 – mimo zahamowania procesów inwestycyjnych w latach 1938–1939 w związku z przygotowaniami do wojny – liczba izb mieszkalnych wzrosła o 87 tys. Odnotowano także przyrost sieci wodociągowej o 98 km, a kanalizacyjnej – o 82 km. Wodociąg dotarł w tym okresie do 3400 nieruchomości, podczas gdy przyłącza kanalizacyjne otrzymało 2340 nieruchomości. Sieć magistral gazowych rozbudowano o 113 km a przyłącza na mniejszych ulicach wydłużono o 45 km. Dzięki temu liczba nowych odbiorców gazu wzrosła o 21 tys.

Długość ulic oświetlonych wzrosła o ponad 250 km. W ciągu pięciu lat postawiono około 3400 nowych latarni elektrycznych i 1500 latarni gazowych. Inwestowano jednocześnie w brukowanie ulic; w latach 1934–1939 wykonano ponad 2,7 mln m² nowych nawierzchni, z czego ponad połowę stanowiły tzw. nawierzchnie ulepszone. W trosce o utrzymanie ulic w czystości i dobrym stanie technicznym w znacznej części Śródmieścia oraz we fragmentach Woli, Ochoty i Mokotowa wprowadzono zakaz wjazdu konnych pojazdów towarowych i wózków ręcznych (z wyłączeniem wczesnych godzin porannych).

Celem udrożnienia ruchu w mieście Starzyński doprowadził do znacznego skrócenia dojazdowych kolei wąskotorowych: grójeckiej, mareckiej i wilanowskiej. Ich stacje końcowe przeniesiono na obrzeża miasta, co ułatwiło zwłaszcza rozwój sieci tramwajowej. Tę ostatnią starano się doprowadzić na przedmieścia, m.in. trasę wzdłuż ul. Puławskiej przedłużono na Wierzbno i Służewiec, a trasę na Sadybę – do Wilanowa. Uruchomiono także połączenie tramwajowe do Cmentarza Wojskowego na Powązkach. Zgodnie z promowanym przez Starzyńskiego hasłem „My dla ludności, a nie – ludność dla nas” przy rozbudowie sieci komunikacyjnej starano się brać pod uwagę głos mieszkańców. W ramach rozpoczętej w grudniu 1934 roku akcji „ankiety tramwajowej” uzyskali oni możliwość przedstawienia swojej opinii na temat preferowanego przebiegu tras tramwajowych i lokalizacji przystanków. Łącznie w okresie rządów Starzyńskiego wybudowano 42 km nowych torów tramwajowych (wzrost o 19,3% w stosunku do stanu z początku 1934 roku). Liczba linii tramwajowych wzrosła z 39 do 57. Długość tras autobusowych wzrosła natomiast o 33 km. Obniżenie cen biletów oraz nowe ulgi i zniżki przełożyły się na znaczny wzrost liczby pasażerów. Modernizowano tabor; w latach 1936–1939 zamówiono 161 nowych wagonów tramwajowych, z których 61 dostarczono przed wybuchem wojny. Między kwietniem 1934 roku a wrześniem 1939 roku liczba miejskich autobusów wzrosła z kolei z 40 do 136. Na niektórych ulicach i skrzyżowaniach wprowadzono pierwsze instalacje sygnalizacji świetlnej. U zbiegu ulic Żoliborskiej i Inflanckiej rozpoczęto budowę zajezdni autobusowej na 200 pojazdów. Modernizowano także infrastrukturę przystankową, zastępując drewniane wiaty murowanymi lub metalowymi.

W okresie rządów Starzyńskiego dokończono trwającą wiele lat budowę nowego gmachu należącego do miasta Muzeum Narodowego (1938). Prezydent wyasygnował również znaczne fundusze w celu powiększenia zbiorów tej placówki. Ponadto za jego sprawą od 1937 roku wstęp do Muzeum Narodowego stał się bezpłatny. Zbudowano lub dokończono budowę wielu innych reprezentacyjnych obiektów, wśród nich: gmachu PKO przy ul. Marszałkowskiej róg ul. Świętokrzyskiej, gmachu Centralnego Ośrodka Wyszkolenia Pożarniczego przy ul. Słowackiego, gmachu Warszawskiego Urzędu Wojewódzkiego przy ul. Filtrowej, gmachu YMCA przy ul. Konopnickiej, gmachu Sztabu Głównego WP przy ul. Rakowieckiej, gmachu Sądu Grodzkiego przy ul. Leszno, Domu Medyków przy ul. Oczki i toru wyścigów konnych na Służewcu. Na Żoliborzu, przy zbiegu ulic Marymonckiej i Stołecznej, rozpoczęto budowę hali targowej projektu Stanisława Marzyńskiego.

Kompleksowo uporządkowano i uregulowano wylotowe ulice miasta: Puławską, Grochowską, Modlińską, Wolską i Radzymińską. Uporządkowano także pl. Piłsudskiego, m.in. dokonując wymiany jego nawierzchni. Powstały nowe parki: Sowińskiego na Woli, Dreszera na Mokotowie i Zieleniec Wielkopolski na Ochocie. Łącznie w okresie rządów Starzyńskiego powierzchnia warszawskich parków i zieleńców wzrosła do 58 ha. Nad Wisłą – na wysokości Wybrzeża Gdańskiego i Wybrzeża Gdyńskiego – zbudowano bulwary. Aleję Niepodległości przedłużono przez Mokotów do ul. Odyńca, a ul. Marszałkowską od ul. Królewskiej do pl. Żelaznej Bramy. Zbudowano cztery odcinki planowanej al. Na Skarpie. Wytyczono również fragmenty al. Piłsudskiego. Ponad 20% inwestycji miejskich ulokowano na Pradze, gdzie m.in. przeprowadzono wiele robót melioracyjnych, poprawiono stan ulic i chodników, rozbudowano sieć wodociągowo-kanalizacyjną i gazową oraz wyasfaltowano Wał Miedzeszyński. Za sztandarową inwestycję zrealizowaną pod patronatem Starzyńskiego uważa się jednak poszerzenie i wydłużenie ul. Bonifraterskiej, co w połączeniu z budową wiaduktu nad linią kolei obwodowej umożliwiło stworzenie nowego połączenia drogowego i tramwajowego, łączącego ciąg Krakowskiego Przedmieścia i ul. Miodowej z Żoliborzem.

W okresie rządów Starzyńskiego uregulowano rzekę Rudawkę. Uregulowano także potok Wola – Okęcie oraz przeprowadzono odwodnienie doliny siekierkowsko-czerniakowskiej. Kanał Piaseczyński poddano renowacji. Na lewym brzegu Wisły – na odcinku od skrzyżowania Wybrzeża Gdyńskiego z ul. Podleśną po stację pomp na Czerniakowie (z wyłączeniem terenu bulwarów wiślanych) – wzniesiono nowy, ziemny wał przeciwpowodziowy. Z kolei na prawym brzegu Wisły powstały m.in. kanały Kawęczyński, Nowa Ulga i Wystawowy.

Starzyński podejmował zabiegi w celu zachowania historycznego dziedzictwa stolicy. W 1935 roku powołał Komisję Opieki nad Zabytkami Warszawy, na której czele postawił swojego zaufanego współpracownika – wicedyrektora i późniejszego długoletniego dyrektora Muzeum Narodowego Stanisława Lorentza. W okresie rządów Starzyńskiego przeprowadzono kompleksowy remont Pałacu Blanka. Wyremontowano gmach Arsenału, w którym w listopadzie 1938 roku ulokowano Archiwum Miejskie. Odświeżono również fasady ratusza, opery, Kościoła św. Anny, Kościoła św. Kazimierza (sakramentek) oraz wielu innych zabytkowych budowli. Dokonano odsłonięcia i częściowej rekonstrukcji fragmentu średniowiecznych murów obronnych na Starym Mieście (odcinek między ulicami Nowomiejską a Wąskim Dunajem).

Trosce prezydenta o opiekę nad zabytkami towarzyszyły starania o rozwój turystyki. Jesienią 1934 roku stanął na czele utworzonego rok wcześniej Związku Propagandy Turystycznej m.st. Warszawy, zajmującego się m.in. publikacją materiałów informacyjnych oraz szkoleniem i licencjonowaniem przewodników. W okresie jego rządów uruchomiono stałe wycieczki autokarowe i kursy zabytkowego dyliżansu. W 1938 roku przy pl. Starynkiewicza otwarto Dom Turystyczny. Zabytkowym i reprezentacyjnym gmachom zapewniono nocną iluminację świetlną. W okresie rządów Starzyńskiego nastąpiło również upowszechnienie świetlnych reklam handlowych. W 1935 roku zainicjował akcję „Warszawa w kwiatach i zieleni”, której celem było zachęcenie mieszkańców do dekorowania roślinnością domów i kamienic. Z myślą o poprawie stanu higienicznego miasta doprowadził do rozbudowy sieci publicznych toalet.

Starzyński przywiązywał dużą wagę do kształtowania pozytywnego wizerunku siebie i Zarządu Miejskiego. Wykorzystywał w tym celu m.in. urzędowy „Dziennik Zarządu Miejskiego m.st. Warszawy”. Poddał ścisłej kontroli politykę informacyjną samorządu, dbał o dobre relacje z prasą. Dla swoich planów starał się pozyskać poparcie artystów i ludzi kultury; jego gorącymi zwolennikami stali się m.in. Jan Lechoń i Juliusz Kaden-Bandrowski. Już w listopadzie 1934 roku, aby poprawić jakość obsługi interesantów i tym samym polepszyć wizerunek urzędu, przy sekretariacie Zarządu Miejskiego powołał Referat Zażaleń. Starał się także budować wizerunek osoby otwartej na dialog z mieszkańcami, uczestnicząc w licznych spotkaniach z przedstawicielami związków zawodowych, zrzeszeń kupieckich, organizacji kombatanckich oraz organizacji dzielnicowych i osiedlowych, zrzeszonych w Związku Stowarzyszeń Przyjaciół Wielkiej Warszawy. W ramach działań mających na celu częściową decentralizację zarządzania stolicą, stworzył w grudniu 1935 roku instytucję delegatów prezydenta miasta. Powołano ich czterech (dla Śródmieścia, Warszawy-Północ, Warszawy-Południe i Pragi). Ich zadaniem było z jednej strony informowanie społeczności lokalnych o zamierzeniach i posunięciach Zarządu Miejskiego, a z drugiej – pośredniczenie w przekazywaniu próśb i postulatów ludności. Promował także koncepcję utworzenia Rad Dzielnicowych, które ostatecznie powołano do życia na mocy ustawy o samorządzie gminy m.st. Warszawy z 1938 roku. Celem promocji swoich osiągnięć i planów otworzył 13 października 1938 roku wystawę w Muzeum Narodowym pod tytułem „Warszawa wczoraj, dziś, jutro”. Do wybuchu II wojny światowej zdwiedziło ją około miliona osób.

Jednocześnie podejmował wysiłki, by wzmocnić ogólnopaństwowy i lokalny patriotyzm. W okresie jego prezydentury powstało najwięcej spośród pomników odsłoniętych w Warszawie w okresie międzywojennym. Między innymi, zlecił Ludwice Nitschowej wyrzeźbienie Pomnika Syreny, który stanął na Wybrzeżu Kościuszkowskim. Z jego inicjatywy w 1936 roku utworzono Muzeum Dawnej Warszawy (jako oddział Muzeum Narodowego). W okresie jego rządów ustalono także jednolity wzór Syreny w miejskim herbie oraz przyjęto czerwoną i złotą barwę warszawskiej flagi. Starzyński napisał wstęp do albumu Piękno Warszawy, zawierającego 41 zdjęć autorstwa Tadeusza Przypkowskiego. Kazimierzowi Konarskiemu zlecił napisanie wielotomowej monografii historii Warszawy; doprowadził ponadto do wydania w 1937 roku jednotomowej syntezy dziejów stolicy autorstwa Adama Moraczewskiego (Warszawa. Zarys dziejów). Z jego inicjatywy wydano również inne książki i albumy poświęcone historii i folklorowi Warszawy. Od 1936 roku były one razem z literaturą o tematyce patriotycznej masowo rozdawane kolejnym rocznikom absolwentów warszawskich szkół. Promocji Warszawy i propagowaniu wiedzy o niej służyły wydawane przez stołeczny ratusz periodyki – dwutygodnik „Stolica” i miesięcznik „Kronika Warszawy”.

We wrześniu 1938 roku do Warszawy włączono Annopol, Żerań, Służew i północny Ursynów. W rezultacie stolica powiększyła się o 1680 ha, a jej ludność – o około 15 tys. osób.

Plany rozwoju stolicy

Starzyński promował ambitne plany rozwoju urbanistycznego stolicy. Już w pierwszych miesiącach urzędowania ogłosił konkursy architektoniczno-urbanistyczne na projekt zagospodarowania okolic pl. Piłsudskiego, a także na projekt nowej dzielnicy reprezentacyjnej. W maju 1935 roku podjęto decyzję, aby nadać jej imię marsz. Józefa Piłsudskiego. Pierwotnie zakładano, że dzielnica reprezentacyjna zostanie wzniesiona na Polu Mokotowskim, lecz kolejne projekty przewidywały jej powiększenie o znaczne tereny Rakowca i Wyględowa. Jej centralny punkt stanowić miała Świątynia Opatrzności Bożej. Przygotowania do realizacji jej projektu, autorstwa Bohdana Pniewskiego, rozpoczęto w 1939 roku.

W 1935 roku Starzyński stanął na czele komitetu honorowego wystawy „Warszawa przyszłości”, której celem było zaprezentowanie kompleksowej wizji rozwoju stolicy. Wystawę otwarto 28 marca 1936 roku w obecności prezydenta Ignacego Mościckiego i premiera Zyndrama-Kościałkowskiego. Odwiedziło ją łącznie 115 tys. osób. Przyczyniła się ona do powstania legendy Starzyńskiego – urbanistycznego wizjonera.

W czerwcu 1936 roku, niedługo po zamknięciu wystawy, jako pierwszy prezydent miasta w Polsce doprowadził do wyodrębnienia w ramach struktur Zarządu Miejskiego samodzielnego wydziału planowania. Na jego czele postawił Stanisława Różańskiego. Do wybuchu II wojny światowej pracownicy wydziału opracowali szczegółowe plany urbanistyczne dla ponad połowy obszaru miasta (6,5 tys. ha). W 1937 roku przygotowany przez nich projekt planu ogólnego rozwoju urbanistycznego Warszawy został nagrodzony dyplomem na wystawie światowej w Paryżu.

Stefan Starzyński z członkami jury konkursu na most Piłsudskiego u wylotu ul. Karowej (1937)

W grudniu 1937 roku przyjęto „Czteroletni Plan Inwestycyjny m.st. Warszawy”. Wcześniej w tym samym roku rozstrzygnięto konkurs na projekt mostu Piłsudskiego (na przedłużeniu ul. Karowej). Planowano jednocześnie budowę tunelu, który miał biec pod pl. Piłsudskiego i Ogrodem Saskim, łącząc nowy most z ul. Marszałkowską. Samą Marszałkowską zamierzano docelowo przedłużyć do ul. Leszno. Planowano również jej odciążenie poprzez zbudowanie nowej trasy Północ–Południe (od ul. Chałubińskiego do pl. Mirowskiego). Aleje Jerozolimskie zamierzano przedłużyć w kierunku zachodnim. Budowę trasy Północ–Południe planowano również na Pradze; miała ona połączyć odcinki ulic 11 Listopada, Czynszowej, Bliskiej i Międzynarodowej w jeden ciąg, który prowadziłby do planowanego nowego lotniska na Gocławiu.

W czerwcu 1937 roku Starzyński zadeklarował gotowość Warszawy do pełnienia roli gospodarza Igrzysk Olimpijskich w 1956 roku. Z myślą o tej inicjatywie opracowano plany parku sportowego na Siekierkach. W 1938 roku Starzyński utworzył Miejskie Biuro Wystawowe, którego celem było przygotowanie zaplanowanej na 1944 rok Powszechnej Wystawy Krajowej. Miała się ona odbyć dla uczczenia 25-lecia odzyskania przez Polskę niepodległości. Obiekty wystawowe zamierzano wznieść na prawym brzegu Wisły – między Al. Zieleniecką, Wałem Miedzeszyńskim i linią kolei średnicowej, jednocześnie przyłączając do terenów wystawowych Park Skaryszewski i jego okolice. W związku z wystawą planowano wznieść monumentalny gmach Muzeum Przemysłu i Techniki, a na Gocławiu zbudować nowe lotnisko cywilne. Jednocześnie reprezentacyjny charakter planowano nadać osi Alei Jerozolimskich, Alei 3 Maja, Mostu Poniatowskiego i Alei Waszyngtona, rozciągającej się od nowego Dworca Głównego po planowane tereny wystawowe.

W 1938 roku wznowiono zatrzymane przez wielki kryzys prace planistyczne nad budową metra. Docelowo miało ono liczyć 46 km, w tym ponad 30 km w tunelu, przy czym inwestycja miała zostać zrealizowana w ciągu 35 lat. Rozpoczęto budowę Dworca Głównego oraz Centralnego Dworca Pocztowego. Starzyński promował rozwój Warszawy „frontem do Wisły”; w tym celu planowano m.in. rozbudowę Powiśla, a dokładnie rejonów poniżej skarpy warszawskiej.

Plany urbanistyczne obejmowały nie tyko samą Warszawę, lecz również jej przedpola o łącznej powierzchni 28 tys. ha. W ramach rozwoju aglomeracji warszawskiej planowano wzniesienie nowych dzielnic przemysłowych na Żeraniu, Annopolu, Grochowie i Koziej Górce. Na Annopolu planowano także wznieść kompleks targowisk zwierzęcych, ubojni, chłodni i magazynów. Na Żeraniu powstać miała nowa elektrociepłownia.

Większości inwestycji zaplanowanych przez Starzyńskiego i jego podwładnych nie udało się zrealizować ze względu na brak funduszy i wybuch II wojny światowej.

Aktywność publiczna i polityczna

Prezes Związku Miast Polskich Stefan Starzyński (piąty z lewej) z delegacją związku na spotkaniu z premierem Felicjanem Sławojem Składkowskim (1937)

Pierwsza strona broszury Władysława Studnickiego Mianowany, niepowołany administrator p. Stefan Starzyński (1937)

Stefan Starzyński (pierwszy z prawej) podczas obchodów drugiej rocznicy ogłoszenia deklaracji ideowej Obozu Zjednoczenia Narodowego w Warszawie (1939)

Biogram Stefana Starzyńskiego w publikacji poświęconej posłom i senatorom V kadencji

W listopadzie 1934 roku Starzyński został prezesem Związku Miast Polskich. Funkcję tę sprawował do wybuchu II wojny światowej. Od 1936 roku był zastępcą przewodniczącego Głównej Komisji Rewizyjnej Związku Legionistów Polskich.

Po śmierci Józefa Piłsudskiego rozpoczął się proces dekompozycji obozu sanacyjnego. Starzyński związał się wówczas z frakcją skupioną wokół Edwarda Rydza-Śmigłego. Na początku 1937 roku włączył się aktywnie w proces tworzenia struktur Obozu Zjednoczenia Narodowego (OZN), stając na czele jego „sektora miejskiego”. W ciągu pięciu miesięcy doprowadził do utworzenia oddziałów OZN w 160 miastach. 30 maja 1937 roku na pl. Teatralnym oficjalnie zainaugurował działalność okręgu OZN Warszawa Centralna. Po zlikwidowaniu podziału na sektory „wiejski” i „miejski”, wszedł w skład prezydium Rady OZN. Mimo sukcesów w pracy organizacyjnej, jego realny wpływ na kształtowanie programu OZN był jednak niewielki. Jan Hoppe, który namówił Starzyńskiego do włączenia się w prace OZN, lecz wkrótce sam rozczarował się do nowej organizacji, twierdził wręcz, że prezydent „dusił się w roli figuranta”.

6 czerwca 1937 roku Starzyński zorganizował w Warszawie uroczystości upamiętniające 20. rocznicę utworzenia Armii Polskiej we Francji. Odbyła się wtedy m.in. demonstracja na cześć ambasadora Francji. Opozycja antysanacyjna zinterpretowała te wydarzenia jako oznakę dezaprobaty Starzyńskiego dla polityki zagranicznej realizowanej przez ministra Józefa Becka.

Niemniej działalność Starzyńskiego na stanowisku komisarycznego prezydenta Warszawy spotykała się także z krytyką opozycji. Zarzucano mu rozrzutność, która miała się przejawiać w zbyt dużych wydatkach na cele promocyjne i reprezentacyjne, a także w organizowaniu licznych podróży zagranicznych. W kwietniu 1937 roku działacz Stronnictwa Narodowego Kazimierz Józef Kowalski publicznie poddał Starzyńskiego krytyce na nadzwyczajnym zjeździe Związku Miast Polskich, a następnie wydał broszurę pod tytułem Kręte drogi gospodarki Starzyńskiego, w której zarzucał mu niegospodarność i przeprowadzanie politycznych czystek w ratuszu. Z kolei w czerwcu tego samego roku Władysław Studnicki wydał broszurę pod tytułem Mianowany, niepowołany administrator p. Starzyński, w której zarzucał komisarycznemu prezydentowi m.in. niekompetencję, żądzę władzy, niegospodarność oraz przeprowadzanie motywowanych politycznie czystek kadrowych. Wykorzystując treść książki Stefana Ołpińskiego Polipy, przypomniał także zarzuty korupcyjne związane ze sprawą kartelu drożdżowego. W odpowiedzi Starzyński wytoczył autorowi proces o zniesławienie. Wyrokiem z 9 grudnia 1937 roku Sąd Okręgowy w Warszawie uznał Studnickiego winnym zniesławienia, skazując go na karę trzech miesięcy aresztu i 500 złotych grzywny.

Marian Marek Drozdowski podaje, że w 1937 roku minister przemysłu i handlu Eugeniusz Kwiatkowski zaproponował Starzyńskiemu objęcie stanowiska wojewody sandomierskiego („wojewody COP”). Miał on jednak odmówić ze względu na stan zdrowia żony i chęć kontynuowania projektów, które zapoczątkował w Warszawie.

W wyniku przeprowadzonych 13 listopada 1938 roku wyborów do izby wyższej parlamentu Starzyński uzyskał mandat senatora. Był członkiem senackich komisji: administracyjno-samorządowej, gospodarczej i skarbowej.

Ustawami z 31 marca 1936 roku i 30 czerwca 1937 roku władze sanacyjne dwukrotnie przedłużyły istnienie tymczasowych organów ustrojowych m.st. Warszawy. 16 sierpnia 1938 roku, po wielu kontrowersjach, Sejm przyjął ustawę o samorządzie gminy m.st. Warszawy, co otworzyło drogę do rozpisania pierwszych od 1927 roku wyborów do warszawskiej Rady Miejskiej. 25 października 1938 roku, jeszcze przed zakończeniem kampanii wyborczej do parlamentu, Starzyński powołał do życia Narodowo-Gospodarczy Komitet Samorządowy (NGKS). Był to blok wyborczy – oficjalnie ponadpartyjny, działający pod auspicjami OZN, zrzeszający organizacje i środowiska popierające dotychczasową politykę komisarycznego prezydenta (przede wszystkim o profilu piłsudczykowskim i katolickim). Nieoficjalnego poparcia NGKS udzielił metropolita warszawski kard. Aleksander Kakowski. Starzyński był twarzą i spiritus movens kampanii wyborczej NGKS do warszawskiej Rady Miejskiej. Na jej rzecz wykorzystywał wszelkie środki dostępne urzędującemu prezydentowi miasta. W miesiącach poprzedzających wybory dokonano uroczystego otwarcia wielu sztandarowych inwestycji, w tym nowego gmachu Muzeum Narodowego, Domu Turystycznego i pawilonu Biblioteki Publicznej m.st. Warszawy, a także otwarto wystawę „Warszawa wczoraj, dziś, jutro”. NGKS głosił m.in. program modernizacji przedmieść, budowy zdrowych i tanich mieszkań robotniczych, rozwoju budownictwa szkolnego, budowy nowoczesnych ulic i racjonalizacji opieki społecznej. Jednocześnie, aby przeciągnąć na swoją stronę zwolenników endecji, NGKS nie stronił w swej kampanii od wątków antysemickich, postulując m.in. „radykalne zmniejszenie stanu posiadania Żydów” w życiu gospodarczym Warszawy.

Paulina Starzyńska, druga żona Stefana Starzyńskiego, krótko przed śmiercią (1939)

Wybory do warszawskiej Rady Miejskiej zostały przeprowadzone 18 grudnia 1938 roku. Na listę NGKS zagłosowało około 100 tys. wyborców (32,8%), dzięki czemu komitet zdobył 39 mandatów i stworzył największy klub w Radzie Miejskiej. Była to w dużej mierze zasługa popularności Starzyńskiego; w tym samym czasie w wyborach do rad miejskich w Krakowie, Poznaniu i Łodzi komitety popierane przez OZN odnotowały mniej lub bardziej dotkliwe porażki. Niemniej NGKS, choć potroił wynik BBWR z poprzednich wyborów samorządowych, nie zdobył większości w Radzie Miejskiej. W tej sytuacji Starzyński podjął poufne negocjacje z radnymi PPS. Socjaliści sugerowali gotowość poparcia kandydatury Starzyńskiego na stanowisko prezydenta Warszawy w zamian za spełnienie części ich postulatów budżetowych oraz stanowisko wiceprezydenta dla Bolesława Dratwy. Starzyński był skłonny przyjąć te warunki, czemu jednak sprzeciwiło się kierownictwo obozu sanacyjnego. Również w PPS idea zawiązania koalicji z NGKS napotkała wielu przeciwników, których głównym rzecznikiem był Adam Próchnik. Ostatecznie 29 marca 1939 roku nowo wybrana 100-osobowa Rada Miejska przeprowadziła głosowanie w sprawie wyboru prezydenta. Starzyński uzyskał 40 głosów, podczas gdy kandydata lewicy Tomasza Arciszewskiego poparło 42 radnych. Radni endecji i ONR odmówili udziału w głosowaniu w związku ze zmianą przez Ministra Spraw Wewnętrznych zasad wyboru prezydenta (zgodnie z nowymi zasadami kandydatów mogły zgłaszać wyłącznie kluby liczące co najmniej 20 radnych). Z powodu nieuzyskania wymaganej większości przez żadnego z kandydatów, premier Felicjan Sławoj Składkowski powołał Starzyńskiego na stanowisko tymczasowego prezydenta miasta.

Ze starszeństwem z 19 marca 1939 i 6. lokatą w korpusie oficerów rezerwy piechoty Starzyński został mianowany na stopień majora.

W 1938 roku Starzyński powrócił na łono Kościoła rzymskokatolickiego. 11 października tego samego roku wraz z żoną wzięli ślub kościelny, co było możliwe, gdyż jego pierwszą żonę uważano w tym czasie za zmarłą. 29 maja 1939 roku Paulina Starzyńska zmarła na chorobę nowotworową. Prezydent głęboko przeżył jej śmierć. 27 lipca 1939 roku spisał testament, w którym posiadane dzieła sztuki i dokumenty zapisał na rzecz Muzeum Narodowego i Archiwum Miejskiego.

II wojna światowa

Obrona Warszawy

W pierwszej połowie 1939 roku, w związku z pogarszającą się sytuacją międzynarodową, Starzyński zaczął przygotowywać Warszawę na wypadek wojny. W budżecie na rok 1939/1940 uruchomiono specjalne kredyty na inwestycje i zakup sprzętu dla biernej Obrony Przeciwlotniczej (OPL), w tym na przygotowanie schronów i zastępczych ujęć wody. W czerwcu utworzono Miejskie Zakłady Aprowizacyjne, które przystąpiły do gromadzenia zapasów żywności i opału. Ponadto w Elektrowni Warszawskiej i Gazowni Miejskiej przygotowano rezerwy paliwa, a właścicielom nieruchomości nakazano zaopatrzyć się w środki gaśnicze i sanitarne oraz broszury instruktażowe. Wiceprezydent Julian Kulski przystąpił do organizowania aparatu biernej OPL. 24 sierpnia, na wieść, iż marsz. Edward Rydz-Śmigły ogłosił stan czujności w urzędach wojskowych i cywilnych oraz mobilizację alarmową w nadgranicznych okręgach, Starzyński zainicjował społeczną akcję kopania szczelin przeciwlotniczych. W ciągu następnych kilku dni do pracy zgłosiło się ochotniczo kilkadziesiąt tysięcy Warszawiaków. 27 sierpnia odwołał z urlopów pracowników miejskich instytucji, a cztery dni później wprowadził ostre pogotowie we wszystkich podległych mu służbach miejskich. Jako że był majorem rezerwy WP, po ogłoszeniu mobilizacji zaczął pełnić służbę w mundurze.

1 września Niemcy rozpoczęły zbrojną agresję przeciwko Polsce. Starzyński osobiście lustrował zniszczenia spowodowane pierwszymi nalotami na Warszawę. Już w pierwszym dniu wojny zarządził utworzenie Brygad Pogotowia Budowlanego, które miały wspierać bierną OPL oraz służby miejskie, niosąc natychmiastową pomoc ofiarom bombardowań i zajmując się usuwaniem ich skutków. Na jego apel wielu emerytów oraz wiele kobiet zgłosiło się do pracy w urzędach i przedsiębiorstwach miejskich, których personel został zdekompletowany na skutek mobilizacji. 2 września polecił przygotować punkty etapowe dla napływających do Warszawy uchodźców wojennych. Wsparł działania na rzecz powołania samopomocy społecznej, których efektem było utworzenie Stołecznego Komitetu Samopomocy Społecznej (SKSS). 4 września zarządził powołanie Straży Obywatelskiej. Jednocześnie z niepokojem odnotowywał chaos, który szybko ogarniał administrację rządową.

Zgodnie z przydziałem mobilizacyjnym Starzyński winien był się zgłosić do 8 Pułku Artylerii Ciężkiej w Toruniu, jednakże wieczorem 6 września gen. Kazimierz Sosnkowski miał go zwolnić z tego obowiązku, uznając, że będzie bardziej potrzebny w stolicy. Według Tadeusza Przypkowskiego władze sanacyjne rozważały mianowanie Starzyńskiego wiceministrem propagandy, jednakże nie potwierdzają tego inne źródła.

Tymczasem 5–7 września Warszawę opuściły władze wojskowe i cywilne, w tym premier Felicjan Sławoj Składkowski, członkowie Rady Ministrów wraz z podległym im aparatem urzędniczym oraz Naczelny Wódz marsz. Edward Śmigły-Rydz. Wyjechał również komisarz rządu na m.st. Warszawę Władysław Jaroszewicz. Niespodziewana, pośpieszna i chaotyczna ewakuacja wywarła negatywny wpływ na morale ludności i poważnie zakłóciła przygotowania do obrony. Chaos i paniczne nastroje zostały pogłębione na skutek masowego exodusu ludności cywilnej, spowodowanego nieprzemyślanym radiowym apelem szefa propagandy Sztabu Naczelnego Wodza ppłk. Romana Umiastowskiego, wygłoszonym wieczorem 6 września.

Według najbardziej rozpowszechnionej wersji wydarzeń, Starzyński nigdy nie brał pod uwagę możliwości opuszczenia stolicy. Miał odmówić wykonania rozkazu premiera Sławoja Składkowskiego, nakazującego mu ewakuację. Jaroszewiczowi, który namawiał go do wyjazdu, miał natomiast oświadczyć:

Powiedz, Wołodia, swemu premierowi, że jeżeli nie troszczył się o los mój i los miasta w chwili, gdy je opuszczał, niech teraz troskę o to pozostawi mnie. Powiedz mu też, że ja dezerterem nie będę.

Jak wskazuje jednak Grzegorz Piątek, zachowane świadectwa i dokumenty nie dają jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, jakie były w tym czasie zamiary władz wobec Starzyńskiego, ani jakie rozterki przeżywał sam komisaryczny prezydent. Jan Stanisław Gebethner, który rozmawiał ze Starzyńskim rankiem 6 września, twierdził, że prezydent oświadczył mu, że „jako wojskowy i urzędnik państwowy w razie rozkazu ewakuacji opuści miasto”. Z powojennych wspomnień premiera Sławoja Składkowskiego wynika natomiast, że wieczorem tego samego dnia Starzyński zakomunikował mu, iż otrzymał rozkaz pozostania w stolicy (nie wskazując, z którego ośrodka władzy ten rozkaz wyszedł). Piątek przypuszcza, że Starzyński został zwolniony z obowiązku ewakuacji przez władze wojskowe, być może przez gen. Kazimierza Sosnkowskiego, który 6 września przeprowadzał inspekcję Dowództwa Obrony Warszawy.

W nocy z 6 na 7 września Starzyński zwołał naradę w ratuszu, podczas której oświadczył szefom instytucji miejskich i ich zastępcom, że aparat samorządowy pozostanie w mieście z zadaniem utrzymania jego normalnego funkcjonowania. Pozostawił jednocześnie podwładnym swobodę decyzji, gdyby chcieli opuścić miasto; z możliwości tej skorzystał jedynie dyrektor komunikacji miejskiej Michał Butkiewicz. Zorientowawszy się, że pośpieszna ewakuacja wytworzyła w Warszawie „próżnię władzy”, postanowił, mimo braku formalnych uprawnień, przejąć pełnię władzy cywilnej. Podjął jednocześnie energiczne działania, by opanować chaos i panikę. Przystąpił do organizowania zastępczego aparatu administracji publicznej. Od pozostających jeszcze w mieście urzędników państwowych zażądał pozostania na stanowiskach i kontynuowania pracy. 7 września wygłosił przemówienie radiowe, w którym wzywał mieszkańców, by zachowali czujność oraz wstępowali w szeregi Straży Obywatelskiej, biernej OPL, agend SKSS i Miejskich Ośrodków Zdrowia i Opieki Społecznej. Wezwał też do ograniczenia spożycia, a właścicieli sklepów i pracowników spółdzielni spożywców do zapewnienia ich normalnego funkcjonowania.

Proklamacja Stefana Starzyńskiego jako Komisarza Cywilnego przy Dowództwie Obrony Warszawy, 8 września 1939

Podczas konferencji, która odbyła się rankiem 8 września, gen. Walerian Czuma powołał Starzyńskiego do pełnienia funkcji Komisarza Cywilnego przy Dowództwie Obrony Warszawy. Starzyński stał się w ten sposób zwierzchnikiem wszystkich władz cywilnych w Warszawie (samorządowych i administracji państwowej), a także organizacji samoobrony i porządku publicznego, które były zaangażowane w szeroko rozumianą obronę stolicy. W Zarządzie Miejskim jego dotychczasowe obowiązki, niezwiązane ze sprawami obrony, przejął wiceprezydent Jan Pohoski. Niemal natychmiast po otrzymaniu nominacji Starzyński wygłosił przemówienie radiowe, w którym zwrócił się z apelem do mieszkańców o opanowanie, spokój, podjęcie wytężonej pracy oraz wsparcie Straży Obywatelskiej i służb OPL. W osobnym apelu zapowiedział ponadto, że Warszawa będzie broniona, rozkazując pracownikom urzędów i służb miejskich, by pozostali na swych stanowiskach, a tym którzy opuścili miasto – by powrócili w ciągu 12 godzin.

Zarządzenie Stefana Starzyńskiego z 11 września 1939 o utworzeniu Batalionów Pracy

Starzyński stał się wkrótce „niekwestionowanym duchowym przywódcą obrony Warszawy” i symbolem jej oporu wobec niemieckiego najazdu. Swoją postawą przyczynił się do masowego włączenia się ludności cywilnej w obronę stolicy oraz opanowania paniki i żywiołowej ewakuacji. Zajmował się w zasadzie wszystkimi niewojskowymi aspektami obrony miasta. W zastępstwie zdezorganizowanych w trakcie ewakuacji urzędów powołał nowy aparat administracyjny. Zorganizował i rozbudowywał sieć cywilną obrony Warszawy, obejmującą zarówno instytucje państwowe i samorządowe, jak i organizacje społeczne. Codziennie przeprowadzał inspekcje w najbardziej zagrożonych lub w najbardziej zniszczonych rejonach miasta. Lustrował sklepy, restauracje i ruch uliczny. Regularnie konferował z różnymi formacjami Dowództwa Obrony Warszawy i Armii „Warszawa”, przygotowywał też dla nich szczegółowe raporty na temat sytuacji w mieście. Z jego inicjatywy rozpoczęto 11 września werbunek w szeregi Batalionów Pracy, które miały się zajmować m.in. naprawą uszkodzonej sieci tramwajowej, uprzątaniem zwłok ludzkich i zwierzęcych, budową barykad i minowaniem. 12 września zaapelował, by przeszkoleni wojskowo mężczyźni zgłosili się do czynnej służby. Jeszcze tego samego dnia pod Pałacem Mostowskich zebrało się kilka tysięcy ochotników. Spośród nich wybrano ośmiuset, którzy stali się zalążkiem dwóch ochotniczych Batalionów Obrony Warszawy (tzw. batalionów Starzyńskiego). Polecił roztoczyć specjalną opiekę nad Julienem Bryanem, ostatnim zagranicznym korespondentem, który pozostał w oblężonym mieście. 23 września mianował Adama Czerniakowa komisarycznym prezesem Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie. Bezskutecznie starał się nakłonić dowódcę Armii „Warszawa”, gen. Juliusza Rómmla, do podjęcia działań ofensywnych celem wsparcia walczących nad Bzurą armii „Poznań” i „Pomorze”.

Jak wynika z zapisków szefa propagandy przy Dowództwie Obrony Warszawy ppłk. Wacława Lipińskiego, wieczorem 17 września – na wieść o rozpoczęciu agresji ZSRR na Polskę i ewakuacji rządu do Rumunii – gen. Rómmel podjął próbę utworzenia nowego rządu pod swoim kierownictwem, mającego „prowadzić wojnę z tylko jednym przeciwnikiem” (tj. Niemcami), a ZSRR traktować jako sojusznika. Starzyński i Lipiński mieli wyrazić stanowczy sprzeciw, argumentując, że kluczowe jest zachowanie ciągłości władzy państwowej, a utworzenie nowego rządu skomplikuje międzynarodowe położenie Polski. Ostatecznie po burzliwej dyskusji pomysł utworzenia rządu upadł, a w zamian postanowiono powołać Komitet Obywatelski przy dowódcy Armii „Warszawa”, który miał dzielić z Rómmlem „część odpowiedzialności politycznej”. Na czele komitetu stanął Rómmel, który wyznaczył Starzyńskiego na swojego zastępcę.

7 września, po przerwie spowodowanej paniką ewakuacyjną, wznowiła nadawanie radiostacja „Warszawa II”. Od tego momentu codziennie, a niekiedy nawet dwa razy dziennie, Starzyński wygłaszał przemówienia radiowe. Informował o sytuacji w mieście, dziękował mieszkańcom za ich poświęcenia, wzywał do wytrwałości, spokoju i wytężonej pracy, starając się jednocześnie natchnąć słuchaczy optymizmem i wiarą w zwycięstwo. Ponadto gwałtownie potępiał niemieckie ataki na cele cywilne, wzywał Międzynarodowy Czerwony Krzyż do reakcji, a zachodnich sojuszników – do przyjścia Polsce z realną pomocą. Jego przemówienia miały bardzo pozytywny wpływ na morale mieszkańców i stały się „jednym z najcharakterystyczniejszych elementów życia oblężonej stolicy”. Sygnał radiowy docierał poza Warszawę, na skutek czego wielu Polaków zaczęło postrzegać Starzyńskiego jako ostatniego z sanacyjnych przywódców, który pozostał na posterunku. Był również odbierany poza granicami Polski, dzięki czemu prezydent Warszawy stał się osobą rozpoznawalną na arenie międzynarodowej. Ostatnie radiowe wystąpienie Starzyńskiego wyemitowano 23 września. Wygłosił wtedy słynne słowa:

Chciałem, by Warszawa była wielka. Wierzyłem, że wielką będzie. Ja i moi współpracownicy kreśliliśmy plany, robiliśmy szkice wielkiej Warszawy przyszłości. I Warszawa jest wielka. Prędzej to nastąpiło, niż przypuszczano. Nie za lat pięćdziesiąt, nie za lat sto, lecz dziś widzę wielką Warszawę […] I choć tam, gdzie miały być wspaniałe sierocińce, gruzy leżą, choć tam, gdzie miały być parki, dziś są barykady, gęsto trupami pokryte, choć płoną nasze biblioteki, choć palą się szpitale – nie za lat pięćdziesiąt, nie za lat sto, lecz dziś Warszawa, broniąca honoru Polski jest u szczytu swej wielkości i sławy.

Stefan Starzyński (czwarty z lewej) przed podpisaniem aktu kapitulacji Warszawy, 28 września 1939

Obwieszczenie Stefana Starzyńskiego z 29 września 1939 roku o miejscach bezpłatnego wydawania zupy z niemieckich kuchni polowych

24 września gen. Juliusz Rómmel odznaczył go Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari.

Następnego dnia Warszawa padła ofiarą szczególnie niszczącego nalotu Luftwaffe („lany poniedziałek”). Zginęło od 5 do 10 tys. osób, a nawet do 35 tys. zostało rannych. Wśród zabitych był jeden z zastępców Starzyńskiego, Jan Około-Kułak. Funkcjonowanie miasta zostało sparaliżowane. Starzyński był świadom dramatyzmu sytuacji, niemniej deklarował gotowość kontynuowania walki, o ile władze wojskowe uznają, że jest to uzasadnione. Ostatecznie 26 września gen. Rómmel podjął decyzję o rozpoczęciu rokowań w sprawie kapitulacji Warszawy.

Starzyński miał możliwość ewakuacji samolotem odlatującym na Litwę, jednakże postanowił pozostać w Warszawie. Kilku świadków, którzy rozmawiali z nim w tych dniach, sugerowało, że nie wykluczał samobójstwa. Z pewnością poważnie rozważał przejście do konspiracji lub ucieczkę na Zachód. Do włączenia się w walkę podziemną miał go 27 września namawiać komendant tworzącej się Służby Zwycięstwu Polski (SZP) gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz. Miał on zaoferować prezydentowi pomoc w upozorowaniu śmierci i przyjęciu nowej tożsamości. Ostatecznie Starzyński – m.in. za namową komendanta Straży Obywatelskiej, Janusza Regulskiego, oraz ppłk. Wacława Lipińskiego – postanowił pozostać na stanowisku. Lipiński przekonywał prezydenta, że przejście do konspiracji mogłoby zostać negatywnie odebrane przez opinię publiczną i stanowiłoby zmarnowanie kapitału moralnego, który zgromadził w dniach oblężenia. Przy tym zarówno Lipiński, jak i konsultowany w tej sprawie Leon Nowodworski byli przekonani, że Starzyńskiemu, który stał się postacią rozpoznawalną nawet na arenie międzynarodowej, nie grożą poważniejsze represje ze strony Niemców.

Początkowo Starzyński nie zamierzał osobiście uczestniczyć w negocjacjach kapitulacyjnych. Ostatecznie wziął w nich jednak udział, omawiając kwestie związane z planowanym przejęciem miasta przez administrację niemiecką (28 września). Do zmiany zdania skłonił go gen. Tadeusz Kutrzeba, który argumentował:

Ten burmistrz, który prowadził swoje miasto przez cały czas walki, ten burmistrz, który okazał się bohaterem i żołnierzem, nie może być nieobecny gdy miasto jego przechodzi pod obcą władzę.

Po południu 28 września, po powrocie z rokowań kapitulacyjnych, Starzyński zwołał naradę w ratuszu, podczas której w imieniu gen. Rómmla udekorował odznaczeniami państwowymi osoby najbardziej zasłużone dla cywilnej obrony Warszawy, w tym trzech pracowników Polskiego Radia. Tego dnia wydał także odezwę do mieszkańców stolicy, w której informował, że w związku z ustaniem jego roli jako Komisarza Cywilnego przy Dowództwie Obrony Warszawy powraca do pełnienia obowiązków prezydenta miasta. Ponadto podziękował ludności za zaufanie i poświęcenia, jednocześnie wzywając ją do pracy przy odbudowie i unormowaniu życia w Warszawie. Wydał jednocześnie szczegółowe zarządzenie dotyczące wykonania układu kapitulacyjnego. Był również jednym z sygnatariuszy odezwy wydanej tego dnia przez Komitet Obywatelskiej, w której wyzywano ludność do zachowania porządku publicznego.

Starzyński zdawał sobie sprawę, że antyniemieckie przemówienia, które wygłaszał w dniach oblężenia, mogą ściągnąć na niego zemstę nazistów. Z relacji Jana Starczewskiego wynika, że liczył się nawet z możliwością aresztowania podczas rokowań kapitulacyjnych. Niemniej nie wpłynęło to na jego ostateczną decyzję o pozostaniu w Warszawie.

Działalność w okupowanej Warszawie

Obwieszczenie Stefana Starzyńskiego z 5 października 1939 informujące o wyznaczeniu 12 zakładników

1 października Wehrmacht zakończył proces obsadzania Warszawy. Tego dnia Starzyński dokonał także reorganizacji Zarządu Miejskiego. 2 października odbyło się wspólne posiedzenie Zarządu Miejskiego i dowództwa niemieckiej 10 Dywizji Piechoty, które było poświęcone ponownemu uruchomieniu miejskiej infrastruktury. Jego atmosfera była rzeczowa, co wzbudziło w Starzyńskim nadzieję, że będzie mógł nadal, choć w warunkach okupacyjnych, działać na rzecz Warszawy i jej mieszkańców. Prawdopodobnie następnego dnia szef zarządu cywilnego przy niemieckiej 8 Armii Harry von Craushaar oraz komisarz Rzeszy na m.st. Warszawę Helmut Otto potwierdzili w rozmowie ze Starzyńskim, że będzie on mógł nadal sprawować stanowisko komisarycznego prezydenta.

5 października 1939 roku Niemcy zorganizowali w Warszawie defiladę zwycięstwa, w której wziął udział Adolf Hitler. Na czas pobytu w mieście wodza III Rzeszy, Starzyński wraz z dwunastoma wybranymi przed kapitulacją zakładnikami został zamknięty pod strażą w Sali Malinowej ratusza. Tomasz Szarota nie wyklucza, że to jego interwencja – wynikająca z obaw przed masowymi represjami wobec ludności cywilnej – mogła spowodować, że nie doszedł do skutku zamach na życie Hitlera, który przygotowała Służba Zwycięstwu Polski.

W ciągu niespełna czterotygodniowego urzędowania pod okupacją niemiecką Starzyński zajmował się sprawami związanymi z odgruzowywaniem Warszawy, ponownym uruchomieniem elektrowni, wodociągów i sieci tramwajowej, a przede wszystkim – wyżywieniem głodującej ludności. Za pośrednictwem Stolicy Apostolskiej starał się uzyskać zagraniczną pomoc dla Warszawy i jej mieszkańców. Wszystkie oficjalne dokumenty podpisywane w tym czasie przez Starzyńskiego musiały mieć kontrasygnatę komisarza Otto i jego zastępcy Oskara Rudolfa Dengla. Ponieważ Starzyński nie znał języka niemieckiego, jako tłumacz stale towarzyszył mu Stanisław Lorentz.

Włączył się w proces tworzenia Polskiego Państwa Podziemnego. Dla gen. Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza oraz jego najbliższych współpracowników polecił przygotować fałszywe dowody osobiste, fałszywe wpisy do ksiąg ewidencyjnych oraz zaświadczenia o zatrudnieniu w instytucjach miejskich. Na jego polecenie jeszcze przed kapitulacją zabezpieczono na potrzeby konspiracji blisko 500 blankietów dowodów osobistych. Przekazał także na potrzeby SZP znaczną kwotę pieniędzy z miejskich funduszy, być może około 350 tys. złotych. Usiłował także interweniować w sprawie osób represjonowanych. Dzięki jego zabiegom udało się doprowadzić do uwolnienia wielu spośród 354 nauczycieli i duchownych katolickich, którzy 8 października 1939 roku zostali „prewencyjnie” aresztowani przez Einsatzgruppe IV.

Tymczasem władze niemieckie traktowały Starzyńskiego z narastającą wrogością. W meldunku Einsatzgruppe IV z 10 października 1939 roku określono go mianem przywódcy „aktywistów polskiego ruchu oporu”. Odnosząc się natomiast do przeprowadzonych w Warszawie „prewencyjnych” aresztowań, stwierdzono, że „inteligencja polska pod przewodnictwem swojego zbrodniczego dowódcy Starzyńskiego uznaje zatrzymanie za metodę bolszewicką i żałuje zatrzymanych”. Harry von Craushaar oskarżał Starzyńskiego o organizowanie ludności cywilnej Warszawy do aktywnej walki z Wehrmachtem i stwarzanie „stałego niebezpieczeństwa” na zapleczu wojsk niemieckich. Na polecenie Dengla zaczęto gromadzić dowody na rzekome nadużycia popełnione przez Starzyńskiego. W procesie ich zbierania uczestniczył prawdopodobnie Stefan Ołpiński – ten sam, który w 1932 roku kierował wymierzoną w Starzyńskiego kampanią prasową.

W tym samym czasie silna krytyka pod adresem Starzyńskiego płynęła z polskich mediów emigracyjnych, zdominowanych przez politycznych przeciwników sanacji. Polskie Radio we Francji nadawało hasła: „Nie chcemy Starzyńskiego!”. Również część mieszkańców Warszawy, zwłaszcza wywodzących się z najuboższych warstw, krytycznie oceniała jego postawę we wrześniu, zarzucając mu przeciąganie walki i tym samym zwielokrotnienie ofiar i zniszczeń. O ile jednak Starzyński faktycznie był zwolennikiem kontynuowania walki, o tyle decyzje w tej sprawie podejmowało dowództwo wojskowe.

Starzyński liczył się z możliwością aresztowania. Niemniej nadal odrzucał sugestie przyjaciół, którzy namawiali go do ucieczki i przejścia do konspiracji. 13 października Niemcy niespodziewanie zażądali, aby przekazał wszystkie ulotki i odezwy, które ukazały się w Warszawie od dnia wybuchu wojny. Dwa dni później wezwano go siedziby Gestapo w Al. Szucha, skąd jednak po dwugodzinnym oczekiwaniu odesłano go bez wyjaśnienia. 19 października wspólnie z komisarzem Otto wystosował obwieszczenie, w którym obaj wzywali mieszkańców Warszawy posiadających krewnych lub znajomych na wsi, aby opuścili miasto na czas zimy. Był to ostatni dokument noszący podpis Starzyńskiego jako prezydenta Warszawy.

Aresztowanie i śmierć

Ustalone fakty

27 października 1939 roku Starzyński jak zwykle pracował w gmachu ratusza. Przed południem przyjął w swoim gabinecie Lecha Niemojewskiego, który w imieniu środowiska warszawskich architektów zaoferował pomoc przy szacowaniu strat i planowaniu odbudowy stolicy. Niedługo po zakończeniu rozmowy do gabinetu wkroczyło dwóch oficerów SS, którzy polecili Starzyńskiemu udać się z nimi na spotkanie, mające rzekomo trwać krótko. Będący świadkiem tej sceny Stanisław Lorentz zadeklarował gotowość towarzyszenia prezydentowi w charakterze tłumacza, jednak Niemcy odmówili, twierdząc, że przyjechali wyłącznie po Starzyńskiego. Pod eskortą Niemców prezydent udał się do samochodu, który odjechał sprzed gmachu ratusza.

Dzień wcześniej do Warszawy przybył Reichsführer-SS Heinrich Himmler. Tomasz Szarota przypuszcza, że to on rozkazał miejscowym władzom policyjnym aresztować Starzyńskiego. Historyk ten wiąże również aresztowanie Starzyńskiego z ogłoszoną 26 października proklamacją Generalnego Gubernatorstwa oraz z wydanym tego samego dnia rozporządzeniem o jego podziale administracyjnym, które degradowało Warszawę do rangi stolicy dystryktu.

Starzyński zapewne został najpierw zawieziony do siedziby Gestapo w Al. Szucha. Z zeznań byłego tłumacza Ernsta Komarka wynika, że przesłuchiwał go SS-Hauptsturmführer Erich Preckel. Przesłuchania miały przebiegać w spokojnej atmosferze, bez użycia przemocy czy podnoszenia głosu. Relacje innych świadków, których Gestapo jesienią 1939 roku indagowało w sprawie Starzyńskiego, wskazują, że kwestią, która szczególnie interesowała niemieckich funkcjonariuszy, były przemówienia radiowe prezydenta z okresu oblężenia Warszawy. Poszukiwali również informacji, które mogłyby go skompromitować, na przykład związanych ze sprawą kartelu drożdżowego. Zdaniem Szaroty pewne przesłanki wskazują, że Niemcy mogli rozważać wytoczenie Starzyńskiemu jawnego procesu.

Prawdopodobnie Starzyński był początkowo przetrzymywany w więzieniu mokotowskim przy ul. Rakowieckiej. Miejsce jego uwięzienia miała ustalić Michalina Wojciechowska – strażniczka więzienna, a zarazem współpracowniczka SZP. Po kilku dniach, być może 30 października, prezydent został przeniesiony do Aresztu Centralnego przy ul. Daniłowiczowskiej. Umieszczono go w celi na piątym piętrze, na której drzwiach zamiast nazwiska umieszczono literę „N”. Przy celi postawiono niemiecką wartę. Po pewnym czasie Starzyński został ponownie przeniesiony, tym razem na Pawiak, gdzie przetrzymywano go w całkowitej izolacji na oddziale kobiecym (tzw. Serbii). Z celi wypuszczano go jedynie na czas pracy przy odśnieżaniu terenu więzienia. W więziennej kancelarii ponownie zgłoszono go jako więźnia „NN”, a w pobliżu jego celi ustawiono niemiecką wartę.

Dzięki pomocy podkomisarza Olecha Szumskiego i innych polskich pracowników aresztu przy ul. Daniłowiczowskiej Starzyński zdołał stosunkowo szybko nawiązać kontakt ze światem zewnętrznym. Za pośrednictwem Szumskiego przekazał Lorentzowi gryps, w którym m.in. wskazywał nazwiska osób, o które pytało go Gestapo, prosząc jednocześnie, by je ostrzec. Po przeniesieniu na Pawiak opiekę nad nim roztoczyła podkomisarz służby więziennej Irena Wirszyłło. 9 grudnia jego szwagierki, Halina i Maria, uzyskały prawo przekazywania mu paczek żywnościowych. W przemycanych z Pawiaka grypsach Starzyński informował, że czuje się dobrze i z optymizmem patrzy w przyszłość.

W międzyczasie współpracownicy Starzyńskiego, w tym jego zastępca Julian Kulski oraz Stanisław Lorentz, podejmowali zabiegi u władz okupacyjnych, aby doprowadzić do jego zwolnienia. Zakończyły się one niepowodzeniem. Podobne zabiegi miał podjąć Helmut Otto, co stało się przyczyną jego szybkiego odwołania z Warszawy.

Jednocześnie SZP planowała odbić Starzyńskiego. Rozkaz w tej sprawie miał wydać gen. Tokarzewski-Karaszewicz, obiecując temu, kto przeprowadzi udaną akcję, Order Virtuti Militari. Dla prezydenta przygotowano ubrania i fałszywe dokumenty. Nieustalonego dnia jesienią 1939 roku troje współpracowników Podziemia, wśród nich wspomniana Irena Wirszyłło, miało upić niemieckich strażników i otworzyć celę, w której przetrzymywano prezydenta. Starzyński miał jednak odmówić ucieczki. Nie wierzył bowiem, „by w jego przypadku Niemcy posunęli się do ostateczności”, a zarazem obawiał się, że w odwecie za jego ucieczkę okupanci zastosują represje wobec funkcjonariuszy polskiej straży więziennej. Wiele szczegółów tego wydarzenia pozostaje jednak niejasnych. Emil Kumor twierdził, że akcję podjęto podczas pobytu Starzyńskiego w areszcie przy ul. Daniłowiczowskiej, podczas gdy z relacji Zofii Jastrzębskiej-Wądołowskiej wynika, że przeprowadzono ją na Pawiaku. Szarota nie wyklucza, że SZP dwukrotnie usiłowała uwolnić prezydenta.

23 grudnia 1939 roku szwagierka prezydenta Maria Starzyńska udała się na Pawiak z obiadem dla więźnia. Odesłano ją jednak z informacją, że Starzyński nie przebywa już w więzieniu, gdyż tego poranka został wywieziony w nieznanym kierunku. Kobieta natychmiast udała się do siedziby Gestapo w Al. Szucha, skąd jednak odesłano ją z poleceniem, by stawiła się ponownie jeszcze tego samego dnia o godzinie 15:00. Gdy jednak drugi raz pojawiła się na Szucha, niemiecki funkcjonariusz poinformował ją ordynarnymi słowy, iż Starzyński rzekomo został kilka dni wcześniej zwolniony z Pawiaka z obowiązkiem meldowania się, jednakże nie dotrzymał zobowiązania i uciekł. Gestapowiec zaprzeczył jednocześnie informacjom przekazanym przez funkcjonariuszy z Pawiaka o wywiezieniu prezydenta w nieznane miejsce. Zagroził ponadto aresztowaniem całej rodziny Starzyńskich – jako rzekomych pomocników uciekiniera.

28 lutego 1940 roku obradujący w Angers Komitet Ministrów dla Spraw Kraju zwrócił się do ministra spraw zagranicznych o podjęcie zabiegów za pośrednictwem państw neutralnych w celu doprowadzenia do uwolnienia Starzyńskiego. Działania w tej sprawie podejmowali m.in. ambasador przy Stolicy Apostolskiej Kazimierz Papée, oraz ambasador w Rzymie Bolesław Wieniawa-Długoszowski. W porozumieniu ze stroną francuską oferowano wymianę Starzyńskiego za ważnego niemieckiego jeńca wojennego lub internowaną osobę cywilną. Zabiegi te nie przyniosły jednak żadnych rezultatów. Gdy 20 września 1940 roku BBC opublikowało wiadomość o rzekomym zamordowaniu Starzyńskiego w KL Dachau, ambasador Papée ponownie zwrócił się do dyplomacji watykańskiej z prośbą o zainteresowanie się jego losem. Nuncjusz papieski w Berlinie Cesare Orsenigo otrzymał jednak z Auswärtiges Amt odpowiedź, że Starzyński zbiegł po swoim rzekomym zwolnieniu z Pawiaka, a miejsce jego pobytu nie jest znane władzom niemieckim.

Nie ma wątpliwości, że Starzyński został zamordowany przez Niemców, jednak jego ciała nie odnaleziono, a data, miejsce i okoliczności zbrodni nie zostały jednoznacznie ustalone.

Powojenne śledztwa

Na prośbę bratanicy Starzyńskiego, Krystyny, Sąd Grodzki w Warszawie wydał 18 marca 1948 roku postanowienie o uznaniu go za zmarłego. W akcie zgonu jako miejsce i datę śmierci Starzyńskiego wskazano: Dachau, 17 października 1943 roku.

Śledztwo w sprawie okoliczności śmierci Starzyńskiego zostało wszczęte w 1969 roku przez Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce (GKBZH). Prowadziła je sędzia Lidia Kwiatkowska. 18 grudnia 1972 roku zostało ono zawieszone bez rozstrzygnięcia.

W lipcu 2005 roku śledztwo zostało wznowione przez pion śledczy Instytutu Pamięci Narodowej. Prowadziła je prokurator Małgorzata Kuźniar-Plota. Śledztwo zostało zakończone 8 września 2014 roku. W podsumowaniu jego wyników przyjęto, że Stefan Starzyński został rozstrzelany przez Gestapo, w okresie pomiędzy 21 a 23 grudnia 1939 roku w Warszawie lub jej okolicach. Sprawcami zabójstwa mieli być: SS-Oberscharführer Hermann Schimmann, SS-Hauptscharführer Weber i SS-Unterscharführer Perlbach. Za kluczowy dowód śledczy IPN uznali zeznania byłego tłumacza warszawskiego Gestapo, Ernsta Komarka, który oświadczył, że wspomniani trzej funkcjonariusze w rozmowie z nim przyznali się do zastrzelenia Starzyńskiego – rzekomo „przy próbie ucieczki”. Zwłoki prezydenta miały zostać pogrzebane w bliżej niezidentyfikowanym podwarszawskim lesie. Przybliżoną datę egzekucji określono natomiast na podstawie zeznań byłej kancelistki z Pawiaka, Janiny Krzeczkowskiej, która podała, że tuż przed świętami Bożego Narodzenia 1939 roku otrzymała od Niemców polecenie sprowadzenia Starzyńskiego i wydania mu depozytu. Nie ustalono, kto wydał rozkaz dokonania zbrodni.

Hipotezy dotyczące okoliczności śmierci Starzyńskiego

W czasie wojny w polskich źródłach konspiracyjnych i dyplomatycznych oraz w prasie emigracyjnej i anglosaskiej kilkukrotnie pojawiały się niezweryfikowane informacje o zamordowaniu Starzyńskiego w obozie koncentracyjnym KL Dachau. W jednym z raportów Podziemia znalazła się także informacja o jego rozstrzelaniu w ogrodach sejmowych.

Śmierć prezydenta niektórzy historycy przypisują Einsatzgruppe IV – grupie operacyjnej SD i Sicherheitspolizei pod dowództwem SS-Brigadeführera Lothara Beutela, która 1 października 1939 roku wkroczyła do Warszawy.

Podczas przesłuchania przed przedstawicielem Polskiej Misji Wojskowej w Berlinie, które odbyło się w październiku 1945 roku w Ludwigsburgu, były gubernator dystryktu warszawskiego Ludwig Fischer zeznał, powołując się na informacje uzyskane od poległego w 1942 roku SS-Gruppenführera Paula Modera, że kilka miesięcy po swoim aresztowaniu Starzyński został wywieziony i rozstrzelany w nieznanym miejscu. Z kolei Ludwig Leist podczas jednej z rozmów, które przeprowadził w polskim więzieniu z funkcjonariuszem Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego Tadeuszem Walichowskim, miał stwierdzić, że powodem aresztowania Starzyńskiego były podejrzenia Gestapo, iż jest on zaangażowany w działalność konspiracyjną. Leist twierdził ponadto, powołując się na słowa niewskazanego z nazwiska funkcjonariusza SS, iż Starzyński został zamordowany w Berlinie kilka tygodni po swoim aresztowaniu – po tym, jak odmówił wejścia w skład marionetkowego rządu, którego powołanie w okupowanej Polsce mieli rozważać naziści.

Według niektórych świadków Starzyński został zamordowany w masowej egzekucji w Lesie Natolińskim w listopadzie 1939 roku. Według innej wersji zginął pod koniec grudnia tego samego roku w jednej z egzekucji w ogrodach sejmowych. Maria Wardzyńska przypuszczała, że rozstrzelano go w grudniu 1939 roku w Palmirach. Brakuje jednak dowodów na potwierdzenie tych hipotez; w szczególności w żadnym z tych miejsc egzekucji nie odnaleziono szczątków prezydenta.

Według innej hipotezy Starzyński został zamordowany 19 marca 1944 roku w kopalni soli potasu w Baalberge, przy której znajdował się obóz pracy, którego więźniowie pracowali na rzecz koncernu BMW (według innej wersji – dla „Lipskiego Ogólnego Przedsiębiorstwa Transportu”). Świadkowie mieli twierdzić, że Starzyńskiego zmuszono, by stanął na desce ustawionej na kozłach, trzymając dwa wiadra pełne wody. Miał tam stać tak długo, aż zemdlał i zmarł. Według innej wersji prezydent miał umrzeć w 1944 roku w tamtejszym szpitalu obozowym. GKBZH badała tę wersję, nie znalazła jednak świadków i dokumentów na jej potwierdzenie. O tym, że jest mało wiarygodna świadczyć może m.in. fakt, że obóz pracy w Baalberge powstał dopiero w sierpniu 1944 roku.

Inne hipotezy, których jednak również nie potwierdziły żadne dokumenty, sugerowały, że Starzyńskiego zamordowano w fabryce zbrojeniowej w Wittenberge, w obozach koncentracyjnych Sachsenhausen, Flossenbürg lub Mittelbau-Dora, albo w berlińskim więzieniu Spandau.

Przy okazji prac nad filmem dokumentalnym Stefan Starzyński – śledztwo umorzono własne dochodzenie na temat okoliczności śmierci prezydenta podjął historyk Tomasz Szarota. Swoje ustalenia przedstawił m.in. w wywiadach i artykułach prasowych, odczytach oraz w opublikowanej w 2020 roku książce Tajemnica śmierci Stefana Starzyńskiego. Szarota uznaje zeznania Ernsta Komarka za niewystarczająco wiarygodne. Przypomniał, że już w 1946 roku prywatne śledztwo – nie odnotowane zarówno przez biografów Starzyńskiego, jak i śledczych GKBZH i IPN – przeprowadził dziennikarz Stanisław Sachnowski (posługujący się pseudonimem „Jacek Wołowski”). Na łamach „Życia Warszawy” Sachnowski opublikował wtedy trzy artykuły poświęcone okolicznościom aresztowania i śmierci Starzyńskiego. Od obozowego kucharza Jana Mazurka uzyskał informację, że pod koniec 1940 roku prezydent Warszawy został osadzony w KL Dachau, a następnie w specjalnym „bunkrze” w podobozie Allach, położonym w odległości około trzech kilometrów od obozu głównego. Starzyński miał być stamtąd trzykrotnie zabierany do Berlina (w połowie 1942 oraz w lutym i październiku 1943). Świadkami jego pobytu w „bunkrze” mieli być także dwaj inni więźniowie: Józef Grudo oraz br. Józef Zapłata, którzy roznosili posiłki więźniom osadzonym na Allachu. Od tego ostatniego Mazurek miał się dowiedzieć, że Starzyński odmówił podpisania odezwy wzywającej Polaków do walki z ZSRR u boku niemieckiego Wehrmachtu. W konsekwencji 15 października 1943 roku przywieziono go ponownie do „bunkra”, po czym przez kilka dni nieustannie nadawano przez megafon jego przemówienia z września 1939 roku. 17 października Starzyński miał zostać wyprowadzony z „bunkra” i rozstrzelany. O uwięzieniu i zamordowaniu Starzyńskiego w podobozie Allach w październiku 1943 roku mieli także poinformować Sachnowskiego inni świadkowie: Antoni Olszewski i Stefan Kozicki. Z kolei w 1972 roku były więzień tego obozu Józef Nadrzycki zeznał, że w maju–czerwcu 1941 roku dwukrotnie widział się z prezydentem Warszawy, którego osadzono w „bunkrze”. Nadrzycki miał z nim rozmawiać, a nawet odebrać od niego gryps przeznaczony dla mjr. Leona Kniaziołuckiego. Na terenie KL Dachau Starzyńskiego mieli również wiedzieć dwaj inni więźniowie: Ryszard Wiśniewski i Stefan Wawrowski. Ten drugi relacjonował, że prezydent był przetrzymywany najpierw w więzieniu na terenie obozu głównego, a następnie „w bunkrze pod Monachium”, w którym został zamordowany. Znane są także relacje polskich więźniów, którzy na początku 1943 roku mieli widzieć Starzyńskiego na terenie berlińskich więzień przy Alexanderplatz i Alt-Moabit – mniej więcej w tym samym czasie, gdy według Mazurka czasowo wywieziono go z Dachau. Szarota przypuszcza, że zamordowanie Starzyńskiego mogło mieć związek z niemiecką akcją „Nacht und Nebel”.

Zdaniem Szaroty wiele przemawia za prawdziwością hipotezy o uwięzieniu i zamordowaniu Starzyńskiego w Dachau. Przyznaje jednak, że brak jakichkolwiek wzmianek na ten temat w dokumentach niemieckich uniemożliwia jednoznaczne rozstrzygnięcie tej kwestii. Szarota nie wyklucza, że odpowiedź na pytanie o losy Starzyńskiego może kryć się w dokumentach warszawskiego Gestapo, które zostały częściowo przejęte przez Sowietów i mogą się obecnie znajdować w archiwach rosyjskich. Wskazuje ponadto, iż w dokumentacji miejsca pamięci w Dachau brakuje jakichkolwiek wzmianek o „bunkrze” dla więźniów specjalnego przeznaczenia, który miałby się znajdować w podobozie Allach. Nie jest też jasne, w jaki sposób Jan Mazurek uzyskał informacje o dacie przywiezienia Starzyńskiego do KL Dachau oraz o dokładnym dniu jego egzekucji. Z kolei prokurator IPN odrzuciła hipotezę o śmierci Starzyńskiego w Dachau, wskazując, iż faktu jego pobytu nie odnotowano w dokumentach obozowych i nie była ona znana większości więźniów, w tym kronikarzowi historii obozu Tomaszowi Musiołowi, choć w takich samych okolicznościach więziony był w Sachsenhausen gen. Stefan Rowecki.

Światopogląd

W młodości Starzyński otarł się o ruch socjalistyczny. W jego publicystyce z lat młodzieńczych pojawiały się nawet wątki antyklerykalne. W późniejszym okresie wręcz ostentacyjnie odcinał się jednak od wszelkich doktryn i ideologii, ceniąc sobie działanie i pragmatyzm. W ocenie Grzegorza Piątka.

On [Starzyński] po prostu działał, a jego poglądy nigdy nie układały się w logiczną, łatwą do zdefiniowania całość.

Także Kazimierz Świtalski podkreślał zadaniowość Starzyńskiego, mówiąc:

Starzyńskiego, jak się postawi na szynach, to będzie jechał naprzód. W pewnym momencie trzeba go przestawić na inne szyny i znowu będzie jechał i jechał.

Starzyński był zwolennikiem umiarkowanego etatyzmu, aczkolwiek terminu tego – świadom jego negatywnych konotacji w ówczesnej Polsce – używał ostrożnie. Wbrew stawianym mu niekiedy zarzutom nie opowiadał się za upaństwowieniem lub etatyzowaniem gospodarki, głosił natomiast konieczność udziału państwa w tych dziedzinach, w których indywidualne starania nie mogły przynieść rezultatu. Według Aleksandra Ivánki głosił „rację prowadzenia działalności przedsiębiorczej przez państwo, stając równocześnie na gruncie własności prywatnej jako państwowej formy tworzenia dochodu narodowego”. Starzyński podkreślał przy tym konieczność dostosowania wszelkich doktryn ekonomicznych do polskich uwarunkowań. Była to – wedle słów Piotra Janusa – „swoista próba znalezienia nowej polskiej drogi pomiędzy teoriami ekonomicznymi, wynikająca i czerpiąca z polskich doświadczeń”.

Głosił prymat interesu społecznego nad prywatnym. Był przekonany, iż zadaniem państwa jest stymulowanie rozwoju gospodarczego poprzez centralne inwestycje, tanie kredyty, silną walutę i proprzemysłową politykę celną. Opowiadał się m.in. za wprowadzeniem elementów planowania gospodarczego, interwencjonizmem państwowym, upaństwowieniem kluczowych przedsiębiorstw przemysłowych i ochroną monopoli państwowych. Zwalczał tezę o niegospodarności państwa. Z myślą o utrzymaniu spójności społecznej stanowczo egzekwował progresywny podatek spadkowy.

Z drugiej strony, w odniesieniu do polityki budżetowej i monetarnej Starzyński bliższy był poglądom ekonomii neoklasycznej. Jako wiceminister skarbu kładł nacisk na utrzymanie dyscypliny budżetowej, sprzeciwiając się m.in. podnoszeniu płac i świadczeń socjalnych. Jako komisaryczny prezydent Warszawy sprzeciwiał się budowie mieszkań komunalnych, stojąc na stanowisku, że rolą Zarządu Miejskiego jest jedynie stworzenie odpowiednich warunków dla prywatnych inwestycji. Z tego powodu za jego rządów stołeczny ratusz blisko współpracował z Towarzystwem Osiedli Robotniczych (TOR), kierując miejskie inwestycje na tereny, na których operował TOR, oraz przekazując do jego dyspozycji grunty pod zabudowę mieszkaniową.

Jako wiceminister skarbu ograniczał finansowanie dla władz lokalnych. Jednak gdy został komisarycznym prezydentem Warszawy i prezesem Związku Miast Polskich zaczął domagać się od rządu większej pomocy finansowej dla samorządu.

Był zdeklarowanym zwolennikiem Józefa Piłsudskiego, aczkolwiek prawdopodobnie nigdy nie miał sposobności osobistego z nim spotkania. Mimo iż osobiście miewał krytyczny stosunek do najbardziej kontrowersyjnych i bezprawnych posunięć obozu sanacyjnego, takich jak proces brzeski, pacyfikacja Małopolski Wschodniej czy zaginięcie gen. Włodzimierza Zagórskiego, nie zdobył się nigdy na publiczny odruch sprzeciwu.

Upamiętnienie

Pomnik Stefana Starzyńskiego przy pl. Bankowym w Warszawie

Pomnik Stefana Starzyńskiego w Warszawie w Ogrodzie Saskim (w tej lokalizacji do 2008 roku)

Pomnik-pylon w al. Niepodległości, naprzeciwko willi przy ul. Dąbrowskiego 72, w której mieszkał Stefan Starzyński

Symboliczny grób w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Powązkowskim

Pomnik „Prezydentów Wielkiej Warszawy”

Tablica upamiętniająca Stefana Starzyńskiego przy wejściu do gmachu „A” Szkoły Głównej Handlowej przy ul. Rakowieckiej 24

Tablica pamiątkowa na fasadzie pałacu Jabłonowskich

Epitafium w bazylice archikatedralnej św. Jana Chrzciciela

Stefana Starzyńskiego upamiętniono w Warszawie za pomocą następujących pomników i tablic:

• 1 grudnia 1946 roku na budynku radiostacji w forcie Mokotów umieszczono tablicę pamiątkową z inskrypcją o treści: „Radiostacja imienia Stefana Starzyńskiego, bohaterskiego prezydenta m.st. Warszawy w dniach heroicznych zmagań z najeźdźcą hitlerowskim we wrześniu 1939 roku”.
• 27 października 1957 roku w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Powązkowskim odsłonięto symboliczny grób Stefana Starzyńskiego, którego dominującym elementem jest krzyż dłuta Bohdana Pniewskiego (grób 77/78).
• 19 października 1978 roku przy wejściu do gmachu „A” Szkoły Głównej Handlowej przy ul. Rakowieckiej 24 odsłonięto tablicę dłuta Edwarda Gorola, upamiętniającą fakt, iż Stefan Starzyński był w latach 1931–1939 wykładowcą tej uczelni.
• 16 stycznia 1981 roku w Ogrodzie Saskim odsłonięto pomnik Stefana Starzyńskiego dłuta Ludwiki Nitschowej. W 2008 roku został on przeniesiony na ul. Saską – przed siedzibę Szkoły Podstawowej 143 im. Stefana Starzyńskiego.
• 1 marca 1981 roku w bazylice archikatedralnej św. Jana Chrzciciela w obecności kard. Stefana Wyszyńskiego odsłonięto epitafium dłuta Tadeusza Łodziany poświęcone Stefanowi Starzyńskiemu.
• 10 listopada 1993 roku przy pl. Bankowym, naprzeciwko Pałacu Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu – obecnej siedziby prezydenta m.st. Warszawy, odsłonięto Pomnik Stefana Starzyńskiego dłuta Andrzeja Renesa.
• 23 września 1999 roku na frontonie odtworzonego Pałacu Jabłonowskich przy ul. Senatorskiej 18 (przedwojennego ratusza) odsłonięto tablicę upamiętniającą Stefana Starzyńskiego.
• we wrześniu 2004 roku na chodniku Al. Niepodległości róg ul. Dąbrowskiego odsłonięto pomnik (w kształcie pylonu) ku czci Stefana Starzyńskiego. Znajduje się on vis-à-vis willi przy ul. Dąbrowskiego 72 (dawniej ul. Szustra), w której mieszkał prezydent.
• 9 października 2021 roku na tyłach ogrodów Zamku Królewskiego odsłonięto pomnik upamiętniający „Prezydentów Wielkiej Warszawy”: Stefana Starzyńskiego i Juliana Kulskiego.

Inne upamiętnienia:

• imię Stefana Starzyńskiego noszą ulica i rondo w warszawskiej dzielnicy Praga-Północ.
• imię Stefana Starzyńskiego nosi Las Kabacki.
• imię majora Stefana Starzyńskiego nosi 10 Warszawski Pułk Samochodowy.
• imię Stefana Starzyńskiego noszą warszawskie szkoły: od 17 stycznia 1965 Szkoła Podstawowa nr 46 przy ul. Wałbrzyskiej 5 (klasy edukacji wczesnoszkolnej) i ul. Podbipięty 2 (pozostałe klasy), od roku 1948 Szkoła Podstawowa nr 143 (od roku szkolnego 1963/64) przy Al. Stanów Zjednoczonych 27, Szkoła Podstawowa nr 389 przy ul. Smoczej 19 oraz Zespół Szkół nr 40 przy ul. Objazdowej 3. Jego imię nosi także od 17 października 1970 Szkoła Podstawowa nr 2 przy ul. Tadeusza Kościuszki 21 w Nasielsku. Od 5 do 6 maja 1994 w Pułtusku odbywał się I Zlot Szkół noszących imię Stefana Starzyńskiego, podczas którego została podpisana Federacja Szkół imienia Stefana Starzyńskiego.
• imię Stefana Starzyńskiego nosi piętnasta promocja Krajowej Szkoły Administracji Publicznej.
• oddziałem Muzeum Powstania Warszawskiego jest Instytut Stefana Starzyńskiego.
• w Łowiczu imieniem Stefana Starzyńskiego nazwano osiedle mieszkaniowe i ulicę. 19 sierpnia 2003 roku na ścianie domu przy ul. Zduńskiej 34, w którym w latach 1896–1907 mieszkał wraz z rodziną, umieszczono tablicę pamiątkową.
• w latach 1981–1993 imię Stefana Starzyńskiego nosił kontenerowiec eksploatowany przez Polskie Linie Oceaniczne.
• wizerunek Stefana Starzyńskiego znajduje się na rewersie złotej monety kolekcjonerskiej o nominale 200 złotych wyemitowanej przez Narodowy Bank Polski w 2009 w celu upamiętnienia wydarzeń z września 1939 roku.

W 1979 roku, dzięki inicjatywie dziennikarza Jerzego Szotkowskiego, wydawcy programu telewizyjnego „Świadkowie”, oraz historyka Macieja J. Kwiatkowskiego, udało się odnaleźć nagrania 15 przemówień radiowych Starzyńskiego z września 1939 roku lub ich fragmentów.

20 sierpnia 1999 roku Stefan Starzyński został pośmiertnie uhonorowany przez Radę m.st. Warszawy tytułem Honorowego Obywatela m.st. Warszawy.

W plebiscycie zorganizowanym przez redakcję „Gazety Wyborczej”, „Radio Kolor” i Warszawski Ośrodek Telewizyjny w 2002 roku Stefan Starzyński został wybrany na „Warszawiaka Stulecia”.

Uchwałą Rady m.st. Warszawy rok 2004 ogłoszono „Rokiem Pamięci Stefana Starzyńskiego”. Również rok 2023, w którym przypadała 130. rocznica urodzin prezydenta, został ogłoszony przez Radę m.st. Warszawy „rokiem Stefana Starzyńskiego”.

Odniesienia w kulturze

Fakt, iż w wieku zaledwie 33 lat Starzyński objął stanowisko dyrektora departamentu w Ministerstwie Skarbu złośliwie skomentowali Julian Tuwim, Marian Hemar i Jan Lechoń w Szopce politycznej z 1931 roku. Odniesienia do jego osoby pojawiały się także w poezji i reportażach społecznych z lat 1935–1938. Ich autorzy często krytykowali go z pozycji lewicowych, kładąc nacisk na społeczne kontrasty i patologie, które występowały w międzywojennej Warszawie. Przykładem takiego utworu jest dedykowany Starzyńskiemu wiersz Muzyka nad Powiślem autorstwa Kazimiery Iłłakowiczówny.

Inspiracją dla twórców kultury stała się jednak przede wszystkim jego postawa podczas obrony Warszawy. Do zbudowania literackiej legendy Starzyńskiego przyczynił się zwłaszcza Jan Lechoń. Poświęcił mu wiersz pt. Pieśń o Stefanie Starzyńskim, napisany na emigracji w Brazylii w 1940 roku. Do postaci prezydenta Warszawy nawiązał także w wierszu Legenda.

Starzyńskiemu poświęcony jest wiersz Jana Janiczka pt. Ratusz, napisany w ramach cyklu Warszawa wrześniowa i wydany w warunkach konspiracyjnych w 1941 roku. Nawiązania do Stefana Starzyńskiego i jego postawy we wrześniu 1939 roku znajdują się także w innych utworach napisanych i opublikowanych w okresie okupacji: w wierszu Warszawa! autorstwa Ryszarda Kiersnowskiego, będącym elementem wydanej w 1942 roku antologii Duch wolny w pieśni. Poezja Polski dzisiejszej, oraz w wierszu Panie pułkowniku Kiliński autorstwa Jerzego Jurandota. Kiersnowski poświęcił także Starzyńskiemu wiersz pt. Do Prezydenta Miasta Warszawy, wydany w 1944 roku w chicagowskim „Dzienniku Związkowym”, oraz wiersz Starzyński, opublikowany już po wojnie w londyńskim piśmie „Polska Walcząca”.

Nawiązania do postaci prezydenta i jego działalności we wrześniu 1939 roku znajdują się także w utworach autorów emigracyjnych: w poemacie Popiół i wiatr autorstwa Antoniego Słonimskiego oraz w wierszu Barbakan warszawski autorstwa Kazimierza Wierzyńskiego. Prawdopodobnie nawiązywał do niego Stanisław Baliński w wierszu Poranek warszawski. Postać-legenda Starzyńskiego pojawia się aluzyjnie również w wierszach Tadeusza Gajcego (Wczorajszemu, Rapsod o Warszawie), Jerzego Zagórskiego (Psalm) i Jerzego Brauna (Ballada o Warszawie).

Z kolei spośród poetów publikujących w latach powojennych do Stefana Starzyńskiego nawiązywali m.in. Hanna Mortkowicz-Olczakowa (wiersz XXVIII w zbiorze Jesień niezapomniana), Zygmunt Michałowski (w wierszach z cyklu O wrześniu ów! Wrzesień 1939 r. w Warszawie) i Michał Choromański (wiersze Na placu Teatralnym pod Ratuszem tłum narasta, On).

Nawiązania do postaci Starzyńskiego pojawiają się w powieściach Kazimierza Brandysa Miasto niepokonane (1946), Kazimierza Konarskiego Krzywe Koło (1946), Elżbiety Szemplińskiej-Sobolewskiej Warszawa w ogniu (1946), Eli Wachnowskiej-Thun Alarm dla miasta Warszawy trwa (1946), Jacka Wołowskiego (Stanisława Sachnowskiego) Tak było (1962), Józefa Hena Opór (1967), Zofii Lorentz Wrześniowa ballada (1977) oraz w opowiadaniu Lesława Bartelskiego Warszawa niezwyciężona. Jest on również pierwszoplanową postacią powieści Agnieszki Lis Bratowa prezydenta z 2024 roku.

Stefan Starzyński jest główną postacią filmu biograficznego ...Gdziekolwiek jesteś panie prezydencie... z 1978 roku (reż. Andrzej Trzos-Rastawiecki). W jego postać wcielił się Tadeusz Łomnicki.

Postaci Stefana Starzyńskiego są poświęcone filmy dokumentalne Chciałem, by Warszawa była wieka (reż. Lucyna Smolińska i Mieczysław Sroka, 1971), Prezydent Starzyński (reż. Edmund Zbigniew Szaniawski, 1993) oraz Stefan Starzyński – śledztwo umorzono (reż. Hanna Etemadi, 2018).

Stefana Starzyńskiego w ostatnich dniach oblężenia Warszawy ukazuje Portret Prezydenta Starzyńskiego pędzla Moniki Piwowarskiej. Obraz, namalowany w 1964 roku, znajduje się w zbiorach Muzeum Niepodległości w Warszawie.

Łukasz Rostkowski, znany pod pseudonimem L.U.C., zamieścił na swojej płycie 39/89 – Zrozumieć Polskę z 2009 roku utwór „Tribute To Stefan Starzyński”.

Publikacje

Okładka książki Stefana Starzyńskiego Myśl państwowa w życiu gospodarczem (1928)

• Zagadnienie narodowościowe w Rosji Sowieckiej (1924)
• Jak jest naprawdę dzisiaj w Rosji (1924)
• Program rządu pracy w Polsce (1926)
• Stan gospodarczy Związku Sowieckiego (1926)
• Rok 1926 w życiu gospodarczym Polski (1927)
• Rola państwa w życiu gospodarczym (1927)
• Litwa – zarys stosunków gospodarczych (1928)
• Myśl państwowa w życiu gospodarczym (1928)
• Stan finansowy Polski w 1927 r. (1928)
• Zagadnienia gospodarcze Polski współczesnej (1928)
• Na froncie gospodarczym (1928)
• Położenie klasy robotniczej po przewrocie majowym (1929)
• Życie gospodarcze a ustrój państwa (1930)
• Światowy kryzys gospodarczy, obecna sytuacja Polski i plan B.B.W.R. (1931)
• Pięć lat na froncie gospodarczym (1931)

Ordery i odznaczenia

• Order Orła Białego (pośmiertnie, 28 marca 2010)
• Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari (24 września 1939)
• Order Krzyża Grunwaldu I klasy (pośmiertnie, 6 września 1946)
• Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (10 listopada 1933)
• Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (10 listopada 1928)
• Krzyż Niepodległości Polski Podziemnej z Mieczami (pośmiertnie, 12 sierpnia 1954)
• Krzyż Niepodległości (6 czerwca 1931)
• Krzyż Walecznych nr 9660 (trzykrotnie, 1921)
• Złoty Krzyż Zasługi (11 listopada 1937)
• Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921
• Złoty Wawrzyn Akademicki (7 listopada 1936)
• Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości
• Odznaka „Za wierną służbę”
• Krzyż Wielki Orderu Leopolda II (Belgia)
• Wielki Oficer Orderu Korony Włoch (Włochy)
• Order Krzyża Orła II klasy (Estonia, 1935)

Bibliografia

• Stanisław Ciepłowski: Wpisane w kamień i spiż. Inskrypcje pamiątkowe w Warszawie XVIII–XX w. Warszawa: Argraf, 2004. ISBN 83-912463-4-5.
• Marian Marek Drozdowski: Alarm dla Warszawy. Ludność cywilna w obronie stolicy we wrześniu 1939 r. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1975.
• Marian Marek Drozdowski, Hanna Szwankowska (opr.): Pieśń o Stefanie Starzyńskim i jego Warszawie: wybór tekstów literackich. Warszawa: Obywatelski Komitet Budowy Pomnika Stefana Starzyńskiego, Typografika, 1993. OCLC 749740302.
• Marian Marek Drozdowski: Starzyński. Legionista, polityk gospodarczy, prezydent Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Iskry, 2006. ISBN 978-83-244-0017-1.
• Marian Marek Drozdowski: Warszawa w latach 1914–1939. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990. ISBN 83-01-08690-4.
• Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa w latach 1939–1945. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984. ISBN 83-01-04207-9.
• Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2019-09-07].
• Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994. ISBN 83-01-08836-2.
• Czesław Grzelak (red.): Warszawa we wrześniu 1939 roku. Obrona i życie codzienne. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Rytm”, 2004. ISBN 83-7399-060-7.
• Aleksander Ivánka: Wspomnienia skarbowca 1927–1945. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1964.
• Piotr Janus: W nurcie polskiego etatyzmu. Stefan Starzyński i Pierwsza Brygada Gospodarcza 1926–1932 [e-book/pdf]. Kraków: Wydawnictwo Avalon, 2009. ISBN 978-83-7730-992-6.
• Jakub Jastrzębski: Komunikacja miejska Starzyńskiego – dokonania i plany. W: Ryszard Mączewski, Adrian Sobieszczański, Jakub Jastrzębski, Grzegorz Mika, Grzegorz Nowik: Z Warszawy do legendy. Stefan Starzyński i budowa nowoczesnej stolicy 1934–1939. Warszawa: Muzeum Powstania Warszawskiego, 2025. ISBN 978-83-7729815-2.
• Dariusz Kaliński: Twierdza Warszawa. Pierwsza wielka bitwa miejska II wojny światowej [e-book/epub]. Kraków: Znak Horyzont, 2022. ISBN 978-83-240-8785-3.
• Krzysztof Komorowski (red.): Warszawa walczy 1939–1945. Leksykon. Warszawa: Fundacja Warszawa Walczy 1939–1945 i Bellona SA, 2014. ISBN 978-83-1113474-4.
• Tadeusz Kur: Sprawiedliwość pobłażliwa. Proces kata Warszawy Ludwiga Hahna w Hamburgu. Warszawa: wydawnictwo MON, 1975.
• Stanisław Łoza: Czy wiesz kto to jest?. Wyd. II popr. Warszawa: Główna Księgarnia Wojskowa, 1938.
• Piotr Maroński: Autobusy i tramwaje łączą Warszawę. Rozwój komunikacji miejskiej za prezydentury Stefana Starzyńskiego. W: Beata Michalec, Tadeusz Skoczek (red.): Dziś widzę wielką Warszawę. Warszawa: Wydawnictwo Muzeum Niepodległości, 2023. ISBN 978-83-67398-23-7.
• Ryszard Mączewski: Warszawa między wojnami. Łódź: Księży Młyn, 2009. ISBN 978-83-61253-51-8.
• Beata Michalec: Początki współczesnego samorządu warszawskiego w idei Stefana Starzyńskiego oraz ostatnie demokratyczne wybory do samorządu Warszawy w II RP. W: Beata Michalec, Tadeusz Skoczek (red.): Dziś widzę wielką Warszawę. Warszawa: Wydawnictwo Muzeum Niepodległości, 2023. ISBN 978-83-67398-23-7.
• Grzegorz Mika: Działalność urbanistyczna Stefana Starzyńskiego. W: Ryszard Mączewski, Adrian Sobieszczański, Jakub Jastrzębski, Grzegorz Mika, Grzegorz Nowik: Z Warszawy do legendy. Stefan Starzyński i budowa nowoczesnej stolicy 1934–1939. Warszawa: Muzeum Powstania Warszawskiego, 2025. ISBN 978-83-7729815-2.
• Karol Mórawski: Kalendarium obrony Warszawy we wrześniu 1939. Warszawa: Fundacja „Polonia Restituta” i Muzeum Niepodległości, 2009. ISBN 978-83-87516-96-3. OCLC 751193150.
• Grzegorz Nowik: Stefan Starzyński – komisarz cywilny Dowództwa Obrony Warszawy. W: Ryszard Mączewski, Adrian Sobieszczański, Jakub Jastrzębski, Grzegorz Mika, Grzegorz Nowik: Z Warszawy do legendy. Stefan Starzyński i budowa nowoczesnej stolicy 1934–1939. Warszawa: Muzeum Powstania Warszawskiego, 2025. ISBN 978-83-7729815-2.
• Danuta Patkaniowska. Legenda literacka Stefana Starzyńskiego. „Biuletyn Polonistyczny”. 33/34 (118–119), 1990. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN. ISSN 2543-8328. 
• Grzegorz Piątek: Starzyński. Prezydent z pomnika. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B., 2024. ISBN 978-83-8319-544-5.
• Małgorzata Karolina Piekarska: „Portret Stefana Starzyńskiego” pędzla Moniki Piwowarskiej w zbiorach Muzeum Niepodległości. W: Beata Michalec, Tadeusz Skoczek (red.): Dziś widzę wielką Warszawę. Warszawa: Wydawnictwo Muzeum Niepodległości, 2023. ISBN 978-83-67398-23-7.
• Maciej Piekarski, Ewa Kulpińska: Restytucja iluzoryczna utraconych dzieł architektonicznych międzywojennej Warszawy. W: Beata Michalec, Tadeusz Skoczek (red.): Dziś widzę wielką Warszawę. Warszawa: Wydawnictwo Muzeum Niepodległości, 2023. ISBN 978-83-67398-23-7.
• Aldona Podolska-Meducka: Szkoła Główna Handlowa 1933–1939. W: Wojciech Morawski (red.): Historia Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie 1906–2006. Warszawa: Szkoła Główna Handlowa w Warszawie – Oficyna Wydawnicza, 2006. ISBN 978-83-7378-249-5.
• Zbigniew Puchalski, Tadeusz Wawrzyński: Krzyż i Medal Niepodległości. Warszawa: Bellona, 1994. ISBN 83-11-08344-4. OCLC 830099329.
• Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923.
• Rocznik Oficerski Rezerw 1934. Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, 1934.
• Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935–1939. Kraków: Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, 2004. ISBN 978-83-7188-691-1.
• Adrian Sobieszczański: Droga do ratusza. W: Ryszard Mączewski, Adrian Sobieszczański, Jakub Jastrzębski, Grzegorz Mika, Grzegorz Nowik: Z Warszawy do legendy. Stefan Starzyński i budowa nowoczesnej stolicy 1934–1939. Warszawa: Muzeum Powstania Warszawskiego, 2025. ISBN 978-83-7729815-2.
• Stefan Starzyński. [w:] Kolekcja Generałów i Osobistości; I.480.579 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2026-01-15].
• Tomasz Szarota: Tajemnica śmierci Stefana Starzyńskiego. Warszawa: Bellona, 2020. ISBN 978-83-11-15753-8.
• Grzegorz Szulczewski. Stefan Starzyński. Polityka gospodarcza w świetle etosu niepodległościowego: niezależna gospodarka, silne państwo i rządy pracy. „Nierówności Społeczne a Wzrost Gospodarczy”. 57, 2019. ISSN 1898-5084. 
• Maria Wardzyńska: Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2009. ISBN 978-83-7629-063-8.
• Józef Kazimierz Wroniszewski: Barykada września. Obrona Warszawy w 1939 roku. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1984. ISBN 83-11-07012-1.
• Lech Wyszczelski: Warszawa 1939. W: Tadeusz Jurga, Wojciech Włodarkiewicz, Lech Wyszczelski: Bitwy polskiego września: Bzura, Lwów, Warszawa. Warszawa: Bellona, 2015. ISBN 978-83-11-13968-8.
• Stefan Zabierowski. Legenda Stefana Starzyńskiego. „Przegląd Humanistyczny”. 57, 2013. Warszawa: Uniwersytet Warszawski. ISSN 2657-599X. 
• Anna Zechenter. „Człowiek w ognistym deszczu”. Stefan Starzyński (1893–1939). „Biuletyn IPN”. 12 (229), 2024-12. 
• Związek Legionistów Polskich: 1936–1938 r. Sprawozdanie Komendy Naczelnej Związku Legionistów Polskich. Warszawa: 1938.

Linki zewnętrzne

• Stefan Starzyński, Myśl państwowa w życiu gospodarczym
• Publikacje Stefana Starzyńskiego w bibliotece Polona