Płeć

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Płeć – zespół cech o charakterze struktur i funkcji pozwalających na sklasyfikowanie organizmów na męskie i żeńskie[1].

W odniesieniu do organizmów płci męskiej stosuje się określenia samiec i mężczyzna, a w odniesieniu do organizmów płci żeńskiej: samica i kobieta, odpowiednio dla zwierząt i ludzi.

Uwarunkowanie biologiczne płci[edytuj | edytuj kod]

Mieszanie genów poprzez mejozę i połączenie gamet jest mechanizmem powszechnie występującym u eukariotów. Liczne organizmy jednokomórkowe wytwarzają gamety o tej samej wielkości. Zjawisko to nazywane jest izogamią. Większość organizmów wielokomórkowych wytwarza gamety różnej wielkości, co nazywane jest anizogamią. W tym przypadku często istnieją dwie odrębne płcie, żeńska gdy osobnik wytwarza komórki jajowe i męska, gdy osobnik wytwarza plemniki. Anizogamia wyewoluowała niezależnie u wielu linii eukariotów. Występuje u protistów oraz jest powszechna w królestwie roślin i zwierząt. Niektóre gatunki mają zarówno żeńskie, jak i męskie organy płciowe. Około 94% roślin kwiatowych to gatunki obupłciowe. U zwierząt obojnactwo jest rzadsze i występuje u około 5% gatunków. Hermafrodytyzm może mieć charakter sekwencyjny, kiedy osobnik zmienia płeć podczas życia lub jednoczesny, gdy osobnik ma w tym samym czasie organy płciowe żeńskie i męskie. Ze względu na niezależne wykształcenie płci u różnych grup systematycznych, są determinowane na wiele sposobów. Pleć może być determinowana przez środowisko (temperatura, pH, interakcje społeczne, sezonowość), genotypowo (w tym różne rodzaje chromosomowej determinacji płci), cytoplazmatycznie (przez pasożyty wewnątrzkomórkowe lub mitochondria). Możliwa jest także determinacja płci poprzez haploidalność do której dochodzi w wyniku działania promieniowania UV, braku zapłodnienia jak lub eliminacji genomu ojcowskiego. Zróżnicowanie sposobu wykształcania płci jest na tyle duże, że odmienne sposoby mogą występować u blisko spokrewnionych gatunków, a nawet u różnych populacji w obrębie tego samego gatunku [2].

Płeć w świecie roślin[edytuj | edytuj kod]

Płeć roślin jest determinowana genetycznie i określa zdolność do wytwarzania gamet męskich lub żeńskich. Możliwe jest wytwarzanie obu typów gamet przez jednego osobnika – obupłciowość. U roślin nasiennych kwiaty mogą zawierać organy męskie i żeńskie, kwiaty męskie i żeńskie mogą znajdować się na jednej roślinie (jednopienność), kwiaty męskie i żeńskie mogą występować na różnych osobnikach (dwupienność). U gatunków dwupiennych mogą występować osobniki z kwiatami obupłciowymi oraz kwiatami męskimi (androdiecja) albo kwiatami żeńskimi (ginodiecja)[1]. Istnieją także gatunki roślin trójpienne (triecja), u których występują osobniki z kwiatami obupłciowymi, kwiatami męskimi i kwiatami żeńskimi[3].

Dotychczas nie udało się sklonować genów odpowiedzialnych za determinację płci u roślin dwupiennych. Wiadomo, że płeć roślin determinowana jest genetycznie, epigenetycznie oraz fizjologicznie. U gatunku modelowego, wykorzystywanego w badaniach nad determinacją płci roślin – papai, za płeć odpowiada układ chromosomów XY. Roślina ta wykazuje trójpienność. U osobników męskich występuje chromosom Y, a u osobników obupłciowych Y(h)[4].

Płeć u zwierząt[edytuj | edytuj kod]

W wyniku powstania płci rozwinęły się nowe kierunki ewolucji organizmów, niemożliwe przy rozmnażaniu bezpłciowym.

W rozmnażaniu płciowym mogą uczestniczyć wyspecjalizowane komórki zwane gametami. U zwierząt tkankowych w wytwarzaniu gamet i umożliwianiu zapłodnienia specjalizują się określone układy narządów – narządy rozrodcze, narządy płciowe.

Zwierzęta charakteryzują się też, poza zmianami fizjologicznymi i różnicami genetycznymi, również wyraźnymi zmianami morfologicznymi (dymorfizm płciowy). Wyróżnia się wśród nich płcie: męską, żeńską.

Zazwyczaj płeć jest zależna od pojedynczego chromosomu, przy czym występują tu przeróżne kombinacje:

Determinacja płci przez haloidalność dotyczy około 20% gatunków zwierząt, w tym około 200 tys owadów należących do błonkoskrzydłych[5]. U pszczół samice rozwijają się z zapłodnionych jaj, a samce z jaj niezapłodnionych. O płci decyduje locus CSD (ang. complementary sex determiner). Samice są heterozygotyczne. Z zapłodnionych jaj homozygotycznych powstają larwy samców, są one jednak szybko zjadane przez robotnice. W ten sposób dojrzałe samce są zawsze hemizygotyczne. Zarówno robotnice, jak i królowa są samicami, a o możliwości rozmnażania decyduje rodzaj pokarmu, którym karmione są larwy[6].

Istnieją gatunki, zwłaszcza u ryb, których osobniki, w określonych warunkach mogą zmieniać płeć.

Płeć człowieka[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Cechy płciowe.
Widok kobiety i mężczyzny ukazujący różnice w budowie ciała związane z płcią

Płeć człowieka zdeterminowana jest genetycznie[7] – o wystąpieniu płci męskiej decyduje gen SRY[8].

Współcześnie do określenia płci człowieka stosuje się następujące kryteria[9]:

  1. płeć chromosomalna (genotypowa) – mężczyźni maja kariotyp 46,XY, a kobiety 46,XX (występują również kariotypy z zaburzoną konfiguracją chromosomów płci)[9]
  2. płeć gonadalna – obecność gonad (u samców jądra, u samic jajniki)[9]
  3. płeć wewnętrzna (gonadoforyczna) – pierwotne drogi prowadzące do wytworzenia gonad (u płci męskiej z przewodów Wolffa wykształcają się nasieniowody, a u płci żeńskiej z przewodów Müllera wytwarzane są jajowody, macica oraz dystalna część pochwy)
  4. płeć zewnętrzna – zewnętrzne narządy płciowe, prącie u mężczyzn i srom u kobiet[9]
  5. płeć fenotypowa (somatotypowa, biotypowa) – drugorzędne i trzeciorzędne cechy płciowe występujące u dorosłego osobnika[9]
  6. płeć hormonalna – relacja względnej ilości wydzielanych hormonów płciowych (u mężczyzn przeważają androgeny, u kobiet estrogeny)[9]
  7. płeć metaboliczna – aparat enzymatyczny charakterystyczny dla niektórych systemów metabolicznych[9]
  8. płeć socjalna (metrykalna, prawna) – mająca wyznaczać pełnienie roli męskiej lub żeńskiej, wyznaczana na podstawie zewnętrznych narządów rozrodczych po urodzeniu[9]
  9. płeć mózgowa – zróżnicowanie się mózgu w zakresie endokrynnej czynności podwzgórza i przysadki mózgowej[9]
  10. płeć psychiczna – identyfikacja z płcią męską lub żeńską, poczucie przynależności do określonej płci[9].

W sytuacji gdy wszystkie kryteria są jednoznaczne, możliwe jest dokładne stwierdzenie czy dana osoba jest kobietą czy mężczyzną. Jednak dla każdego wymienionego wyżej kryterium mogą występować transpozycje[9].

U ludzi mogą występować w sposób naturalny zaburzenia na poziomie biologicznych składowych płci – interseks. W zakresie psychicznym może występować zaburzenie identyfikacji płciowej – transseksualizm. Niektóre publikacje używają pojęcia płeć mózgu na określenie czynnika determinującego gender[10][11].

Płeć człowieka w społecznej nauce Kościoła katolickiego[edytuj | edytuj kod]

Klasyczna antropologia filozoficzna rozpoznaje, że w strukturze duchowo-cielesnej osoby ludzkiej elementem decydującym o płci, męskiej lub żeńskiej, jest ciało ludzkie – rozumiane szerzej tzn. wraz z zespołem cech psychofizycznych.

Współczesny personalizm, zwłaszcza personalizm chrześcijański, podkreśla, że płeć jest istotnym elementem decydującym o sposobie wyrażania tajemnicy osoby w relacji z drugą osobą. Umożliwia ona wzajemny dar mężczyzny i kobiety, tworzących komunię, komplementarną jedność. Mówi się o zdolności komunijnej i miłości oblubieńczej, wyrażanych poprzez płciowość, które wraz ze zmartwychwstałym ciałem, uduchowione przejdą przez granice śmierci do życia wiecznego[12]. Stąd naturalnym sposobem wyrażania się osoby poprzez jej płeć jest jednoczący mężczyznę i kobietę akt małżeński mający swe spełnienie w zrodzeniu potomstwa. Zachowania seksualne nastawione jedynie na doznania erotyczne, jak prostytucja czy masturbacja – wynikłe zazwyczaj z pobudek egoistycznych, zamknięte na relację z drugim człowiekiem, a przez to alienujące – są przez personalizm chrześcijański rozumiane są jako przeciwne naturze płci, mającej charakter komunijny – jednoczący[13].

Dusza rozumna, jako element duchowy, nie ma cech płciowych, jednak np. Augustyn z Hippony, dostrzegał w umyśle część bardziej męską i bardziej kobiecą:

Quote-alpha.png
Niektórzy nie zauważają, że mężczyzną i kobietą nie mogli się stać inaczej, jak tylko ze względu na ciało. Jeśli jednak bardziej wnikliwie rzecz rozpatrywać, to w samym umyśle – w owym życiu rozumnym (rationale vita), poprzez które człowiek stał się obrazem Bożym – można rozróżnić rzeczywistość (veritas) wiecznej kontemplacji oraz administrację spraw doczesnych. I są one prawie jak mężczyzna i kobieta: pierwsza część sprawuje pieczę, druga zaś jest posłuszna. (...) Tak więc chociaż przedstawione jest to zewnętrznie, w dwojgu ludziach różnych płci poprzez ich cielesność, to samo jednak dostrzegamy i wewnętrznie, w umyśle pojedynczego człowieka[14].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Zobacz hasło płeć w Wikisłowniku

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Jan Strzałko (red.): Słownik Terminów Biologicznych. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2006, s. 495. ISBN 83-232-1603-7.
  2. Doris Bachtrog, Judith E. Mank, Catherine L. Peichel, Mark Kirkpatrick i inni. Sex Determination: Why So Many Ways of Doing It?. „PLoS Biology”. 12 (7), s. e1001899, 2014. doi:10.1371/journal.pbio.1001899. 
  3. Trojpienność – Słownik Terminów Biologicznych PWN. [dostęp 2014-07-11].
  4. Rishi Aryal, Ray Ming. Sex determination in flowering plants: Papaya as a model system. „Plant Science”. 217-218, s. 56–62, 2014. doi:10.1016/j.plantsci.2013.10.018. 
  5. S. Cho, Z. Y. Huang, D. R. Green, D. R. Smith i inni. Evolution of the complementary sex-determination gene of honey bees: Balancing selection and trans-species polymorphisms. „Genome Research”. 16 (11), s. 1366–1375, 2006. doi:10.1101/gr.4695306. 
  6. Martin Beye, Martin Hasselmann, M.Kim Fondrk, Robert E Page i inni. The Gene csd Is the Primary Signal for Sexual Development in the Honeybee and Encodes an SR-Type Protein. „Cell”. 114 (4), s. 419–429, 2003. doi:10.1016/S0092-8674(03)00606-8. 
  7. Mała encyklopedia medycyny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 920. ISBN 83-0106177-4.
  8. P. Berta, JR. Hawkins, AH. Sinclair, A. Taylor i inni. Genetic evidence equating SRY and the testis-determining factor.. „Nature”. 348 (6300), s. 448-50, Nov 1990. doi:10.1038/348448A0. PMID 2247149. 
  9. 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 Stanisław Dulko. ABC...płci. „Kosmos. Problemy Nauk Biologicznych”. 52 (1 (258)), s. 5-10, 2003. 
  10. Anne Moir, Jessel David: Płeć Mózgu – O prawdziwej różnicy między mężczyzną a kobietą. Państwowy Instytut Wydawniczy, 2007. ISBN 83-06-03099-0.
  11. Study reveals striking differences in brain connectivity between men and women. MedicalXPress, 2013.
  12. Por. Jan Paweł II, Mężczyzną i niewiastą stworzył ich, Città del Vaticano 1986, s. 272-273 (cz. I rozdz. III-1A: Przebóstwienie): Zmartwychwstanie wskazuje na zamknięcie wymiaru historii. I oto, kiedy słyszymy: «gdy bowiem powstaną z martwych, nie będą się ani żenić, ani za mąż wychodzić» (Mk 12, 25), słowa te nie tylko jednoznacznie mówią o tym, jakiego sensu ciało ludzkie nie będzie miało w świecie przyszłym, ale pozwalają nam równocześnie wnioskować, iż ów «oblubieńczy» sens ciała w zmartwychwstaniu do życia przyszłego będzie w sposób doskonały odpowiadał zarówno temu, że człowiek jako mężczyzna/niewiasta jest osobą na obraz i podobieństwo Boga, jak też i temu, że ów obraz spełnia się w komunii osób. Będzie zatem ów oblubieńczy sens bycia ciałem realizował się jako sens doskonale osobowy i komunijny zarazem.
  13. Por. K. Wojtyła, Miłość i Odpowiedzialność, rozdział Analiza etyczna miłości: [Gdy] zaś "miłość" ma znaczenie tylko erotyczne, a nie ma znaczenia istotnego, czyli osobowego: prowadzi do zjednoczenia seksualnego, ale bez pokrycia w prawdziwym zjednoczeniu osób. Sytuacja taka ma charakter utylitarny, o wzajemnym stosunku osób stanowi realizacja tego, co mieści się w słowie "używać" (...) Nastawienie takie po obu stronach jest z gruntu przeciwne miłości, a o zjednoczeniu osób nie można wówczas mówić. Wręcz przeciwnie – wszystko jest jakby przygotowane do konfliktu obustronnych interesów, czeka tylko na wybuch. Do czasu tylko można ukryć egoizm – egoizm zmysłów czy też egoizm uczuć – w zakamarkach fikcyjnej struktury, którą z całą pozornie dobrą wiarą nazywa się "miłością". Z czasem jednak musi się okazać cała nierzetelność tej budowy. Jest to zaś jedno z największych cierpień, gdy miłość okazuje się nie tym, za co się ją uważało, ale czymś wręcz przeciwnym.
  14. Komentarz słowny do Księgi Rodzaju, III, 22,34; tłumaczenie własne. Tekst łaciński: De Genesi ad litteram (BA 48, 266; PL 34, 293): [Nonnulli] nec adtenderunt masculum et feminam nonnisi secundum corpus fieri potuisse. Licet enim subtilissime disseratur, ipsam mentem hominis in qua factus est ad imaginem Dei, quamdam scilicet rationalem vitam, distribui in aeternae contemplationis veritatem, et in rerum temporalium administrationem; atque ita fieri quasi masculum et feminam, illa parte consulente, hac obtemperante.(...) Itaque quamvis hoc in duobus hominibus diversi sexus exterius secundum corpus figuratum sit, quod etiam in una hominis interius mente intellegitur.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Tabu seksuologii – wątpliwości, trudne tematy, dylematy w seksuologii i edukacji seksualnej. Aleksandra Jodko (red nauk.). Warszawa: Wydawnictwo SWPS Academica, 2008, s. 45-46. ISBN 978-83-89281-54-8.
  • Grażyna Jarząbek-Bielecka. Znaczenie zaburzeń rozwoju płci gonadoforycznej w medycynie seksualnej. „Seksuologia Polska”. 10 (2), s. 70-75, 2012.