Płeć

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Płeć – pojęcie odnoszące się do zróżnicowania organizmów na męskie i żeńskie. Podstawowym wyznacznikiem dla istnienia płci jest prokreacja[1].

W odniesieniu do organizmów płci męskiej stosuje się określenia samiec i mężczyzna, a w odniesieniu do organizmów płci żeńskiej: samica i kobieta, odpowiednio dla zwierząt i ludzi.

Uwarunkowanie biologiczne płci[edytuj | edytuj kod]

Biologicznie, płcią męską lub żeńską określa się sposób funkcjonowania części organizmu odpowiedzialnych za prokreację[potrzebne źródło]. W przypadku zwierząt są one zwane narządami, w przypadku roślin organami rozrodczymi. Płeć przypisuje się również poszczególnym osobnikom danego gatunku, zależnie od ich roli w procesie rozmnażania i rekombinacji genów. Płeć uwarunkowana jest genetycznie lub fizjologicznie, z przewagą jednego lub drugiego z tych czynników u przedstawicieli różnych taksonów.

Istotą zjawisk płciowych jest rekombinacja genów, powiązanie procesów płciowych z rozmnażaniem występuje jedynie u eukariontów. U bakterii procesy płciowe zwane są koniugacją lub transformacją. Podobny proces, a także rozmnażanie płciowe można znaleźć u wielu protistów. U większości eukariontów procesy płciowe są częścią rozmnażania.

Płeć w świecie roślin[edytuj | edytuj kod]

U roślin zróżnicowanie płci może mieć charakter fizjologiczny lub morfo-fizjologiczny – płeć komórek nie zależy od ich genotypu; ich zróżnicowanie zaznacza się tylko na poziomie biochemii i fizjologii, lub też znajduje odbicie w ich budowie.

U roślin nasiennych komórki różnych płci mogą rozwijać się w tych samych organach – kwiatach obupłciowych. Gdy kwiaty są jednopłciowe, oba ich rodzaje mogą być wytwarzane przez tego samego osobnika (jednopienność) lub powstają na różnych roślinach (dwupienność).

Niektóre gatunki grzybów, orzęsków i śluzowców mają ich więcej, lecz rozmnażanie wymaga udziału co najwyżej dwóch różnopłciowych osobników. U takich organizmów niższych, płcie nazywane bywają typami koniugacyjnymi.

Płeć u zwierząt[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Determinacja płci.

Podczas gdy wśród roślin mówi się o koniugacji, wśród zwierząt zróżnicowanie gatunku na płcie powoduje zdolność do rozmnażania płciowego.

W wyniku powstania płci rozwinęły się nowe kierunki ewolucji organizmów, niemożliwe przy rozmnażaniu bezpłciowym.

W rozmnażaniu płciowym mogą uczestniczyć wyspecjalizowane komórki zwane gametami. U zwierząt tkankowych w wytwarzaniu gamet i umożliwianiu zapłodnienia specjalizują się określone układy narządów – narządy rozrodcze, narządy płciowe. Odpowiedniki narządów rozrodczych u roślin nazywamy organami generatywnymi. U niektórych gatunków rozdzielnopłciowość przyjmuje charakter morfo-fizjologiczny (anizogamia), u innych wyłącznie fizjologiczny (izogamia).

Zwierzęta charakteryzują się też, poza zmianami fizjologicznymi i różnicami genetycznymi, również wyraźnymi zmianami morfologicznymi (dymorfizm płciowy). Wyróżnia się wśród nich płcie: męską, żeńską, obojnaczą i obojętną.

Zazwyczaj płeć jest zależna od pojedynczego chromosomu, przy czym występują tu przeróżne kombinacje:

U błonkówek występuje następujący system płci: samce są tu haploidalne, samice zaś diploidalne.

U niektórych gatunków zwierząt rozdzielnopłciowych osobniki męskie występują tylko w niektórych pokoleniach (heterogonia), istnieją też gatunki dzieworodne (partenogeneza). Płeć obojętna występuje u tych osobników danego gatunku, które pełnią funkcje obronne i normalnie nie wytwarzają gamet. W szczególnych warunkach te osobniki mogą się zacząć rozmnażać (np. polipy). Istnieją gatunki, zwłaszcza u ryb, których pewne osobniki, w określonych warunkach mogą zmieniać płeć.

Płeć u ludzi[edytuj | edytuj kod]

Widok kobiety i mężczyzny ukazujący różnice w budowie ciała związane z płcią

Płeć ludzi zdeterminowana jest genetycznie[2] – o wystąpieniu płci męskiej decyduje gen SRY[3]. U ludzi mogą występować w sposób naturalny zaburzenia na poziomie biologicznych składowych płci – interseks. W zakresie psychicznym może występować zaburzenie identyfikacji płciowej – transseksualizm. Niektóre publikacje używają pojęcia płeć mózgu na określenie czynnika determinującego płeć psychiczną (gender)[4][5]. W literaturze naukowej głównie z zakresu biologii i medycyny, w tym seksuologii, oraz psychologii, stosowane są wyszczególnione poniżej kryteria (wyznaczniki) płci u ludzi:

Płeć ludzi w społecznej nauce Kościoła katolickiego[edytuj | edytuj kod]

Klasyczna antropologia filozoficzna rozpoznaje, że w strukturze duchowo-cielesnej osoby ludzkiej elementem decydującym o płci, męskiej lub żeńskiej, jest ciało ludzkie – rozumiane szerzej tzn. wraz z zespołem cech psychofizycznych.

Współczesny personalizm, zwłaszcza personalizm chrześcijański, podkreśla, że płeć jest istotnym elementem decydującym o sposobie wyrażania tajemnicy osoby w relacji z drugą osobą. Umożliwia ona wzajemny dar mężczyzny i kobiety, tworzących komunię, komplementarną jedność. Mówi się o zdolności komunijnej i miłości oblubieńczej, wyrażanych poprzez płciowość, które wraz ze zmartwychwstałym ciałem, uduchowione przejdą przez granice śmierci do życia wiecznego[6]. Stąd naturalnym sposobem wyrażania się osoby poprzez jej płeć jest jednoczący mężczyznę i kobietę akt małżeński mający swe spełnienie w zrodzeniu potomstwa. Zachowania seksualne nastawione jedynie na doznania erotyczne, jak prostytucja czy masturbacja – wynikłe zazwyczaj z pobudek egoistycznych, zamknięte na relację z drugim człowiekiem, a przez to alienujące – są przez personalizm chrześcijański rozumiane są jako przeciwne naturze płci, mającej charakter komunijny - jednoczący[7].

Dusza rozumna, jako element duchowy, nie ma cech płciowych, jednak np. Augustyn z Hippony, dostrzegał w umyśle część bardziej męską i bardziej kobiecą:

Quote-alpha.png
Niektórzy nie zauważają, że mężczyzną i kobietą nie mogli się stać inaczej, jak tylko ze względu na ciało. Jeśli jednak bardziej wnikliwie rzecz rozpatrywać, to w samym umyśle – w owym życiu rozumnym (rationale vita), poprzez które człowiek stał się obrazem Bożym – można rozróżnić rzeczywistość (veritas) wiecznej kontemplacji oraz administrację spraw doczesnych. I są one prawie jak mężczyzna i kobieta: pierwsza część sprawuje pieczę, druga zaś jest posłuszna. (...) Tak więc chociaż przedstawione jest to zewnętrznie, w dwojgu ludziach różnych płci poprzez ich cielesność, to samo jednak dostrzegamy i wewnętrznie, w umyśle pojedynczego człowieka[8].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło płeć w Wikisłowniku

Przypisy

  1. Sex. W: The Oxford Companion to Philosophy. Ted Honderich (red.). Oxford University Press, 1995, s. 824. ISBN 0-19-866132-0.
  2. Mała encyklopedia medycyny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 920. ISBN 83-0106177-4.
  3. P. Berta, JR. Hawkins, AH. Sinclair, A. Taylor i inni. Genetic evidence equating SRY and the testis-determining factor.. „Nature”. 348 (6300), s. 448-50, Nov 1990. doi:10.1038/348448A0. PMID 2247149. 
  4. Anne Moir, Jessel David: Płeć Mózgu – O prawdziwej różnicy między mężczyzną a kobietą. Państwowy Instytut Wydawniczy, 2007. ISBN 83-06-03099-0.
  5. Study reveals striking differences in brain connectivity between men and women. MedicalXPress, 2013.
  6. Por. Jan Paweł II, Mężczyzną i niewiastą stworzył ich, Città del Vaticano 1986, s. 272-273 (cz. I rozdz. III-1A: Przebóstwienie): Zmartwychwstanie wskazuje na zamknięcie wymiaru historii. I oto, kiedy słyszymy: «gdy bowiem powstaną z martwych, nie będą się ani żenić, ani za mąż wychodzić» (Mk 12, 25), słowa te nie tylko jednoznacznie mówią o tym, jakiego sensu ciało ludzkie nie będzie miało w świecie przyszłym, ale pozwalają nam równocześnie wnioskować, iż ów «oblubieńczy» sens ciała w zmartwychwstaniu do życia przyszłego będzie w sposób doskonały odpowiadał zarówno temu, że człowiek jako mężczyzna/niewiasta jest osobą na obraz i podobieństwo Boga, jak też i temu, że ów obraz spełnia się w komunii osób. Będzie zatem ów oblubieńczy sens bycia ciałem realizował się jako sens doskonale osobowy i komunijny zarazem.
  7. Por. K. Wojtyła, Miłość i Odpowiedzialność, rozdział Analiza etyczna miłości: [Gdy] zaś "miłość" ma znaczenie tylko erotyczne, a nie ma znaczenia istotnego, czyli osobowego: prowadzi do zjednoczenia seksualnego, ale bez pokrycia w prawdziwym zjednoczeniu osób. Sytuacja taka ma charakter utylitarny, o wzajemnym stosunku osób stanowi realizacja tego, co mieści się w słowie "używać" (...) Nastawienie takie po obu stronach jest z gruntu przeciwne miłości, a o zjednoczeniu osób nie można wówczas mówić. Wręcz przeciwnie - wszystko jest jakby przygotowane do konfliktu obustronnych interesów, czeka tylko na wybuch. Do czasu tylko można ukryć egoizm - egoizm zmysłów czy też egoizm uczuć - w zakamarkach fikcyjnej struktury, którą z całą pozornie dobrą wiarą nazywa się "miłością". Z czasem jednak musi się okazać cała nierzetelność tej budowy. Jest to zaś jedno z największych cierpień, gdy miłość okazuje się nie tym, za co się ją uważało, ale czymś wręcz przeciwnym.
  8. Komentarz słowny do Księgi Rodzaju, III, 22,34; tłumaczenie własne. Tekst łaciński: De Genesi ad litteram (BA 48, 266; PL 34, 293): [Nonnulli] nec adtenderunt masculum et feminam nonnisi secundum corpus fieri potuisse. Licet enim subtilissime disseratur, ipsam mentem hominis in qua factus est ad imaginem Dei, quamdam scilicet rationalem vitam, distribui in aeternae contemplationis veritatem, et in rerum temporalium administrationem; atque ita fieri quasi masculum et feminam, illa parte consulente, hac obtemperante.(...) Itaque quamvis hoc in duobus hominibus diversi sexus exterius secundum corpus figuratum sit, quod etiam in una hominis interius mente intellegitur.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]