Bagno zwyczajne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bagno zwyczajne
Illustration Ledum palustre0.jpg
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad astrowych
Rząd wrzosowce
Rodzina wrzosowate
Rodzaj różanecznik
Gatunek bagno zwyczajne
Nazwa systematyczna
Rhododendron tomentosum Harmaja
Ann. Bot. Fenn. 27:204. 1990
Synonimy
  • Ledum palustre L.,
  • Ledum tomentosum Stokes,
  • Rhododendron palustre (L.) Kron & Judd,
  • Rhododendron tomentosum subsp. tomentosum[2]
"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons

Bagno zwyczajne (Rhododendron tomentosum Harmaja, syn. Ledum palustre L. 1753), zwany inaczej bagnem pospolitym, bagniakiem, dzikim rozmarynem, rozmarynem leśnym – gatunek rośliny z rodziny wrzosowatych. Według starszych ujęć taksonomicznych gatunek ten, wraz z kilkoma innymi, był wydzielony do drobnego rodzaju bagno Ledum, później włączony został do rodzaju różanecznik Rhododendron[2].

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Występuje w stanie dzikim w środkowej i północnej Europie oraz w północno-wschodniej Azji[2]. Osiąga w Polsce południową granicę zasięgu[3]. W Polsce jest rozpowszechniony na całym niżu, z wyjątkiem Kujaw i Wielkopolski gdzie jest rzadki[4]. W górach jest rzadki. W Karpatach najliczniej występuje na torfowiskach Kotliny Orawsko-Nowotarskiej, poza tym w Tatrach na kilku stanowiskach (Toporowy Staw Wyżni, na Ornaku poniżej Iwaniackiej Przełęczy, Molkówka, Kondrackie Rówienki)[4]. W Karpatach stwierdzono też jego występowanie na pojedynczych stanowiskach w Wyskówce poniżej Brzezin, na Hurchocim Wierchu, w Paśmie Lubania (Tokarnia), na polanie Cioski, na Pogórzu Dynowskim, Pogórzu Wiśnickim i w Bieszczadach Zachodnich (torfowisko w Wołosatym, Tarnawie, Dźwiniaczu, Litmirz)[4].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Wyprostowany, zimozielony krzew, wysokości 1–1,5 m, o gęsto, rudawo owłosionych młodych pędach[5][6], z czasem nagich o brązowej korze[3]. Gałązki wzniesione[7] lub podnoszące się[3].
Liście
Ulistnienie skrętoległe[7]. Liście są skórzaste, wąskoeliptyczne lub lancetowate, długości do 5 cm i szerokości do 2-5 mm[7], krótkoogonkowe. Blaszka liściowa z wierzchu jest ciemnozielona i połyskująca, od spodu pokryta rudawym kutnerem, brzegiem podwinięta[5][6].
Kwiaty
Obupłciowe, promieniste, pięciokrotne, białe, zebrane na końcach ubiegłorocznych pędów w główkowate baldachy[5]. Wyrastają na ogruczolonych szypułkach o długości do 2,5 cm i są szeroko otwarte. Mają 5-działkowy kielich, 5 białych, odwrotnie jajowatych, niezrośniętych płatków korony o długości 5-8 mm i 10 pręcików dłuższych od płatków[5][7]. Pręciki z długimi nitkami i pylnikami bez rożków. Słupek prosty, o szyjce długiej, ale krótszej od pręcików[3].
Owoc
Torebka długości 4-5 mm, po dojrzeniu zwieszająca się ku dołowi, pękająca od strony szypułki pięcioma klapami. Nasiona liczne, drobne, spiralnie skręcone[5][7][3].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój roślin rosnących w borze bagiennym

Krzew o pąkach zimujących ponad ziemią, zaliczany do nanofanerofitów i chamefitów. Kwitnie w maju i czerwcu[6]. Kwiaty zapylane są przez owady[8]. Populacja liczy zazwyczaj do kilkuset osobników i miejscowo może formować łan[7]. Liście pozostają na roślinie przez kilka sezonów. Jest krzewem krótkowiecznym, dożywa do 30 lat[9].

Cała roślina wydziela silny zapach i jest trująca. Liście i pędy zawierają olejek eteryczny o silnym, charakterystycznym zapachu, porażający układ nerwowy i działający odurzająco[6] – może powodować zawroty i bóle głowy[8]. Ze względu na zawartość szkodliwych związków na poziomie 0,3-2% (m.in. ledol, palustrol, arbutyna, garbniki) spożycie u człowieka wywołuje podrażnienie żołądka i układu pokarmowego, może prowadzić do uszkodzenia nerek oraz paraliżu systemu nerwowego. Odurzająca woń kwiatów jest trująca dla niektórych owadów, także miód z nich zebrany[9].

Liczba chromosomów 2n = 52[4].

Roślina występuje na terenach podmokłych, zacienionych i zakwaszonych (mokre lasy sosnowe, torfowiska wysokie, bory bagienne). Rośnie razem z modrzewnicą, wrzosem, żurawiną i wrzoścem bagiennym[9]. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla Ass. Vaccinio-uliginosi-Pinetum i gatunek wyróżniający dla Ass. Ledo-Spaghetum[10].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Gatunek został opisany przez Karola Linneusza w 1753 r. jako Ledum palustre, czyli przedstawiciel rodzaju bagno Ledum. W 1990 r. fiński systematyk Harri Tapani Harmaja zaliczył ten gatunek do rodzaju różanecznik Rhododendron pod nazwą Rhododendron tomentosum, jednak w literaturze bywa jeszcze opisywany jako Ledum palustre[9][2][11].

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Roślina objęta jest w Polsce ochroną od 1995 roku, w latach 1995–2004 ochroną częściową[12], następnie w latach 2004–2014 ochroną ścisłą[13]. Od 2014 roku ponownie podlega ochronie częściowej[14]. Występuje licznie w niektórych parkach narodowych, np. w parku Białowieskim, Bieszczadzkim, Poleskim, Tatrzańskim i Słowińskim oraz w rezerwatach przyrody, np. Bór na Czerwonem czy Dury[7].

Zagrożeniem dla gatunku jest eksploatacja torfu i osuszanie torfowisk, na których występuje, a także masowy zbiór jego gałązek, które są sprzedawane jako środek przeciwko molom[5][7].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Roślina użytkowa

Roślina używana jest jako środek przeciw molom[5][6].

Roślina lecznicza

Niegdyś była stosowana jako roślina lecznicza[5][6]. Już Karol Linneusz w 1775 r. opisywał lecznicze właściwości bagna. Surowcem zielarskim były przede wszystkim młode pędy i liście[9]. W medycynie ludowej bagno zwyczajne znane jest jako środek stosowany zewnętrznie o działaniu łagodzącym w zapaleniu stawów, bólach pleców i reumatyzmie[8] i do płukania jamy ustnej w bólach zębów, a także wewnętrznie przeciw astmie i krztuścowi. W homeopatii ziele oraz liście bagna stosuje się jako środek drażniący skórę i przeciwgośćcowy[9].

Roślina ozdobna

Spotykana w uprawie jako krzew ozdobny, chociaż bardzo rzadko ze względu na specyficzne wymagania. Gatunek jest mrozoodporny – toleruje temperatury do -29 °C. Wymaga gleb kwaśnych, próchnicznych i wilgotnych oraz stanowisk słonecznych do półcienistych. W ogrodzie nadaje się na wrzosowiska i do grup różaneczników. Łatwiejsze w uprawie jest bagno grenlandzkie Rhododendron groenlandicum (Oeder) Kron & Judd [9].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-03-13].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-09-01].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Stanisław Kłosowski, Grzegorz Kłosowski: Rośliny wodne i bagienne. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2007, s. 286, seria: Flora Polski. ISBN 978-83-7073-248-6.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 Włodzimierz Seneta, Jakub Dolatowski: Dendrologia. Warszawa: PWN, 2011, s. 426. ISBN 978-83-01-15369-4.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski: Słownik botaniczny. Wyd. II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 50. ISBN 83-214-1305-6.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006, s. 51. ISBN 978-83-7073-444-2.
  8. 8,0 8,1 8,2 Leszek Trząski: Rośliny chronione w Polsce. Agnieszka i Włodek Bilińscy (red.). Videograf II, 2006, s. 6. ISBN 9788371833885.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 Ogród Botaniczny Uniwersytetu Wrocławskiego: Rhododendron tomentosum (Stokes) Harmaja (1990) var. tomentosum - bagno zwyczajne. [dostęp 2014-05-12].
  10. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  11. New taxa, names, and combinations by Harri Harmaja - an annotated list. [dostęp 2014-05-12].
  12. Rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 6 kwietnia 1995 r. w sprawie wprowadzenia ochrony gatunkowej roślin (Dz. U. z 1995 r. Nr 41, poz. 214).
  13. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących roślin objętych ochroną (Dz. U. z 2004 r. Nr 168, poz. 1764).
  14. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz. U. z 2014 r. Nr 0, poz. 1409).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.
  2. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.