Epoka Taishō

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Japonia
Herb Japonii

To jest artykuł z cyklu:
Historia Japonii

Wikiprojekt · Portal · Kategoria

Epoka Taishō (jap. 大正時代 Taishō-jidai?, "era wielkiej sprawiedliwości") – okres w historii Japonii trwający od 30 lipca 1912 do 25 grudnia 1926, przypadający na panowanie cesarza Yoshihito. Centrum władzy politycznej przesunęło się od dawnej oligarchicznej grupy "starszych mężów stanu" (元老 genrō) w kierunku parlamentu (国会) i partii demokratycznych, między innymi z powodu słabego zdrowia nowego cesarza. Z tego powodu era jest uważana za czas ruchów liberalnych w Japonii, znanych jako "demokracja okresu Taishō". Okres ten wyraźnie odróżnia się od poprzedzającego go chaotycznego okresu Meiji i następującego po nim okresu Shōwa, charakteryzującego się tendencjami militarystycznymi.


Dziedzictwo Meiji[edytuj | edytuj kod]

30 lipca 1912 zmarł cesarz Meiji (明治天皇 Meiji Tennō) i tron objął książę Yoshihito (嘉仁), rozpoczynając okres Taishō. Koniec ery Meiji odznaczał się ogromnymi inwestycjami rządowymi i programami obronnymi w kraju i zagranicą, niemal wyczerpaną zdolnością kredytową i brakiem wymiany handlowej pozwalającej spłacić długi.

Wpływy kultury zachodniej zapoczątkowane w erze Meiji były kontynuowane. Kobayashi Kiyochika (小林清親, 1847–1915), nie przerywając prac nad ukiyo-e (浮世絵), zaadaptował zachodni styl malarski. Okakura Kakuzo (岡倉覚三 lub 岡倉天心 Okakura Tenshin, 1862–1913) utrzymał zainteresowanie tradycyjnym malarstwem japońskim. Mori Ōgai (森鴎外, 1862–1922) i Natsume Sōseki (夏目漱石, 1867–1916) studiowali na Zachodzie i wprowadzili nowocześniejsze spojrzenia na życie.

Wydarzenia, które nastąpiły po restauracji Meiji w 1868, oznaczały nie tylko spełnienie wielu krajowych i zagranicznych celów politycznych i ekonomicznych (przy jednoczesnym uniknięciu przez Japonię kolonizacji, co spotkało inne azjatyckie narody), ale również nowy ferment intelektualny, powiązany z rosnącym na całym świecie zainteresowaniem socjalizmem i rozwojem proletariatu miejskiego. Ideały wczesnych ruchów lewicowych obejmowały przyznanie czynnego prawa wyborczego wszystkim mężczyznom, dobrobyt społeczny, prawa pracownicze i pokojowy protest. Restrykcje rządowe wymierzone w ruchy lewicowe doprowadziły jednakże do radykalizacji działań, co z kolei wzmocniło restrykcje. Rezultatem było rozwiązanie Japońskiej Partii Socjalistycznej (日本社会党 Nihon Shakaitō) zaledwie rok po jej powstaniu w 1906 i ogólna porażka ruchu socjalistycznego.

Początek okresu Taishō naznaczył kryzys polityczny, który przerwał prowadzoną do tego momentu politykę kompromisu. Gdy Saionji Kinmochi (西園寺公望) próbował ograniczyć budżet na cele wojskowe, minister armii złożył rezygnację, pociągając za sobą rząd partii Seiyūkai (立憲政友会 Rikken-Seiyūkai, "Konstytucyjne Stowarzyszenie Przyjaciół Polityki"). Gdy zarówno Yamagata Aritomo (山県 有朋) jak i Saionji odmówili ponownego objęcia urzędu, genrō nie byli w stanie znaleźć rozwiązania. Publiczne oburzenie z powodu manipulacji rządu przez wojskowych oraz powołanie po raz trzeci na stanowisko premiera Katsury Tarō (桂 太郎) doprowadziło do wzmożonych żądań zakończenia polityki genrō. Siły konserwatywne stworzyły w 1913 własną partię, mimo sprzeciwu "starej gwardii". Pod koniec 1914 Rikken Dōshikai (立憲同志会, "Konstytucyjne Stowarzyszenie Jednomyślnych") odebrała Seiyūkai większość w parlamencie.

12 lutego 1913 Yamamoto Gonbee (山本 権兵衛, 1852–1933) zastąpił Katsurę na stanowisku premiera. W kwietniu 1914 Yamamoto ustąpił na rzecz Shigenobu Ōkumy (大隈重信).

I wojna światowa i hegemonia w Chinach[edytuj | edytuj kod]

23 sierpnia 1914 Japonia wypowiedziała wojnę Niemcom, korzystając z ich zaangażowania w I wojnę światową w Europie i dążąc do powiększenia swojej strefy wpływów w Chinach. Japonia szybko zajęła kontrolowane przez Niemców terytoria w chińskiej prowincji Shandong oraz Mariany, Karoliny i Wyspy Marshalla na Pacyfiku. 7 listopada Jiaozhou poddało się Japonii.

Dążąc do umocnienia swojej pozycji na kontynencie i wykorzystując nieobecność mocarstw zachodnich, 18 stycznia 1915 Japonia wystosowała wobec Chin tzw. 21 żądań (jap.: 対華21ヶ条要求; ch.: 二十一条). Poza rozszerzeniem swojej kontroli nad niemieckimi posiadłościami, południową Mandżurią i wschodniej części Mongolii Wewnętrznej, Japonia domagała się także prawa do eksploatacji kopalń w centralnych Chinach, zakazu udostępniania tych terenów innym państwom oraz innych przywilejów w dziedzinach polityki, ekonomii i wojskowości. W praktyce spełnienie tych żądań uczyniłoby z Chin japoński protektorat. Ostatecznie, po przedłużających się negocjacjach i przy szerzących się w Chinach nastrojach antyjapońskich, Japonia wycofała się z ostatniej grupy żądań. Pozostałe zostały zaakceptowane przez Chiny w kilku traktatach podpisanych 25 maja 1915 w Pekinie.

Japońska hegemonia w północnych Chinach i innych częściach Azji została ułatwiona przez inne umowy międzynarodowe. W 1916 podpisano traktat z Rosją, zabezpieczający japońskie wpływy w Mandżurii i Mongolii Wewnętrznej, podczas gdy zawarty w 1917 traktat z Francją, Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi uznawał japońskie zdobycze terytorialne w Chinach i na Pacyfiku. Pożyczki Nishihary (nazwane od Nishihary Kamezo, reprezentanta Tokio w Pekinie, 北京) z 1917 i 1918, mimo iż pomogły chińskiemu rządowi, jeszcze bardziej powiększyły chiński dług wobec Japonii. W miarę zbliżania się końca wojny, Japonia w coraz większym stopniu realizowała zamówienia europejskich sojuszników na materiały wojenne, co pomagało w dywersyfikacji rodzimego przemysłu, zwiększało eksport i doprowadziło po raz pierwszy w historii do nadwyżki w wymianie międzynarodowej.

Siła Japonii w Azji wzrosła wraz z upadkiem caratu w Rosji i zamieszaniem, jakie powstało na Syberii w wyniku rewolucji październikowej w 1917. Armia japońska planowała wykorzystać okazję i okupować Syberię aż do jeziora Bajkał na zachodzie. W tym celu Japonia była zmuszona negocjować z Chinami umowę pozwalającą na transport wojsk japońskich przez terytorium chińskie. Mimo ograniczenia rozmiarów ekspedycji, by nie drażnić Stanów Zjednoczonych, ponad 70 000 japońskich żołnierzy dołączyło do znacznie skromniejszych sił Międzynarodowego Korpusu Interwencyjnego wysłanych na Syberię w 1918.

I wojna światowa pozwoliła Japonii, walczącej po stronie zwycięskich aliantów, na rozszerzenie swoich wpływów w Azji i posiadanych terytoriów na Pacyfiku. Pozornie działająca niezależnie od cywilnego rządu japońska marynarka wojenna przejęła kolonie Germanyg w Mikronezji.

9 października 1916, Terauchi Masatake (寺内正毅, 1852–1919) zmienił Shigenobu Ōkumę (大隈重信, 1838–1922) na stanowisku premiera. 2 listopada 1917 traktat Lansing-Ishii uznał japońskie interesy w Chinach i obietnicę utrzymania polityki otwartych drzwi. W lipcu 1918 rozlokowano 75.000 żołnierzy, rozpoczynając Ekspedycję Syberyjską. W sierpniu 1918 w wielu wsiach i miastach Japonii wybuchły zamieszki ryżowe.

Japonia po I wojnie światowej: Demokracja okresu Taishō[edytuj | edytuj kod]

Okres powojenny przyniósł Japonii niespotykany wcześniej rozkwit. Na konferencji pokojowej w Wersalu w 1919 Japonia wystąpiła jako jedna z wielkich światowych potęg militarnych i przemysłowych i została oficjalnie uznana jako jedna z "Wielkiej Piątki" nowego porządku międzynarodowego. Tokio otrzymało stałe miejsce w Radzie Ligi Narodów, a traktat pokojowy potwierdził przejęcie niemieckich praw do Shandongu (山東). Ten zapis doprowadził do antyjapońskich zamieszek i masowych ruchów politycznych w Chinach. Podobnie, należące wcześniej do Niemiec wyspy na Pacyfiku zostały oddane pod rządy japońskie. Japonia była też zaangażowana w powojenną interwencję Aliantów w Rosji i była ostatnim państwem, które wycofało stamtąd swoje siły (w 1925). Mimo niewielkiej roli odegranej podczas I wojny światowej (i odrzuceniu przez zachodnie państwa proponowanego w traktacie pokojowym zapisu o równości rasowej), po jej zakończeniu Japonia wyłoniła się jako jeden z głównych aktorów na międzynarodowej scenie politycznej.

Dwustronny system polityczny, który kształtował się w Japonii od początku wieku, ostatecznie dojrzał po I wojnie światowej. Ten okres jest niekiedy nazywany "Demokracją Taishō", od oficjalnego imienia rządzącego cesarza. W 1918 urząd objął pierwszy premier nie pochodzący z arystokracji. Był to Hara Takashi (原敬, 1856–1921), protegowany Saionji, posiadający znaczne wpływy w przedwojennych gabinetach Seiyūkai. Skorzystał ze swoich długoletnich relacji w rządzie, uzyskał poparcie wciąż żyjących genro i Izby Wyższej i włączył do swojego rządu Tanakę Gi'ichi (田中義一, 1864–1929), który bardziej od swoich poprzedników doceniał znaczenie dobrych stosunków między armią i administracją cywilną. Jednakże Hara musiał stawić czoła poważnym problemom: inflacji, konieczności dostosowania przemysłu do powojennych warunków, napływowi obcych idei i rodzącemu się ruchowi robotniczemu. Do tych powojennych problemów stosowano przedwojenne rozwiązania i niewiele zrobiono w kwestii reformy rządu. Hara pracował nad zapewnieniem Seiyūkai większości sprawdzonymi wcześniej metodami, takimi jak nowe prawa wyborcze i zmianę okręgów wyborczych oraz oparcie się na głównych programach publicznych finansowanych przez budżet.

Rozczarowanie społeczeństwa pogłębiało się wraz ze wzrostem długu narodowego i nowymi prawami wyborczymi, które podtrzymały minimalny próg podatkowy dla głosujących. Rozlegały się głosy za powszechnym prawem wyborczym i likwidacją starej sieci partii politycznych. W 1919 i 1920 odbyły się masowe (choć spokojne) demonstracje za powszechnym prawem wyborczym dla mężczyzn, w których brali udział studenci, profesorowie uniwersytetów i dziennikarze, wspierani przez związki zawodowe i zainspirowani różnymi koncepcjami demokratycznymi, socjalistycznymi, komunistycznymi, anarchistycznymi i innymi pochodzącymi z Zachodu szkołami filozoficznymi. W następnych wyborach większość nadal uzyskali Seiyūkai, choć wygrali nieznacznie. Powszechnie pojawiały się nowe partie, także socjalistyczne i komunistyczne.

W 1921, w samym środku tego politycznego fermentu, rozczarowany pracownik kolei zamordował Harę. Po nim rządzili bezpartyjni premierzy i gabinety koalicyjne. Obawa przed szerszym elektoratem, siłą lewicy i coraz większymi zmianami społecznymi wywołanymi wpływem zachodniej kultury masowej (zostało to zilustrowane w popularnej mandze i anime z lat 70. Haikara-san ga Tōru) doprowadziły do uchwalenia ustawy o utrzymaniu porządku publicznego (治安維持法, 1925), która zabraniała jakichkolwiek zmian w strukturze politycznej lub zniesienia własności prywatnej.

Niestabilne koalicje i podziały w Izbie Niższej (国会) doprowadziły w 1927 do połączenia Kenseikai (憲政会, "Stowarzyszenie Konstytucjonalistów") i Seiyū Hontō (政友本党 , "Prawdziwa Partia Przyjaciół Polityki") w Rikken Minseitō (立憲民政党, "Konstytucyjna Partia Rządów Demokratycznych"). Platforma Rikken Minseitō była poświęcona systemowi parlamentarnemu, demokratycznej polityce i pokojowi na świecie. Od tego momentu aż do 1932 Seiyūkai i Rikken Minseitō zmieniały się u steru rządów.

Mimo porządkowania sceny politycznej i nadziei na bardziej stabilny rząd, kryzysy ekonomiczne nękały kraj bez względu na to, która partia akurat była przy władzy. Próbowano je rozwiązywać za pomocą zaostrzania polityki fiskalnej i apeli o poparcie społeczne dla tak konserwatywnych działań jak ustawa o utrzymaniu porządku publicznego, dołączając przypomnienia o moralnym obowiązku poświęceń dla cesarza i kraju. Mimo iż światowy kryzys z końca lat 20. i wczesnych 30. miał niewielki wpływ na Japonię (w rzeczywistości japoński eksport zauważalnie wzrósł w tym okresie), niezadowolenie społeczne wzrastało, czego kulminacją był zamach na premiera z Rikken Minseitō, Hamaguchiego Osachi (浜口雄幸, 1870–1931) w 1930. (Hamaguchi przeżył atak i próbował kontynuować rządy mimo poważnych ran, został jednak zmuszony do odejścia w następnym roku. Wkrótce potem zmarł.)

Komunizm a reakcja Japonii[edytuj | edytuj kod]

Zwycięstwo Bolszewików w Rosji w 1917 i ich nadzieja na światową rewolucję doprowadziły do utworzenia Kominternu (od ros. Коммунистический Интернационал, Kommunisticzieskij Internacjonał), organizacji utworzonej w 1919 w Moskwie w celu koordynacji światowego ruchu komunistycznego. Komintern uświadamiał sobie istotną rolę Japonii w osiągnięciu sukcesu rewolucji we Wschodniej Azji i aktywnie pracował nad utworzeniem Komunistycznej Partii Japonii (日本共産党 Nihon Kyōsantō), która została ostatecznie utworzona w lipcu 1922. Manifest Komunistycznej Partii Japonii został ogłoszony w 1923. Znalazły się w nim postulaty zniesienia feudalizmu i monarchii, uznania Związku Radzieckiego i wycofania japońskich żołnierzy z Syberii, Sachalinu, Chin, Korei i Tajwanu. Władze zareagowały brutalnym zniesieniem partii. Radykałowie odpowiedzieli próbą zamachu na Księcia Regenta Hirohito. Ustawa o utrzymaniu porządku publicznego z 1925 była bezpośrednią odpowiedzią na "niebezpieczne myśli" szerzone przez komunistyczne elementy w Japonii.

Liberalizacja prawa wyborczego (普通選挙法), która także miała miejsce w 1925, była korzystna dla kandydatów komunistycznych, mimo delegalizacji tej partii. Jednak nowa ustawa o utrzymaniu porządku publicznego (治安維持法) z 1928 ograniczyła wysiłki komunistów przez delegalizację zinfiltrowanych przez nich partii. Siły policyjne w tym czasie były wszechobecne i dość drobiazgowe w próbach kontrolowania ruchu socjalistycznego. Do 1926 Japońska Partia Komunistyczna została zmuszona do zejścia do podziemia, w lecie 1929 kierownictwo partii było praktycznie zniszczone, a w 1933 partia właściwie już nie istniała.

Charakterystyczną cechą prawicowych polityków i konserwatywnej części wojskowych od czasu rewolucji Meiji był ultranacjonalizm, wnoszący duży wkład do prowojennej polityki końca XIX w. Rozczarowani byli samuraje, zakładali stowarzyszenia patriotyczne i organizacje wywiadowcze, takie jak Gen'yōsha(玄洋社, "Stowarzyszenie Czarnego Oceanu" założone w 1881) i jego późniejszy odłam, Kokuryūkai (黒竜会, "Stowarzyszenie Czarnego Smoka" lub "Stowarzyszenie Rzeki Amur", założone w 1901). Te grupy stały się aktywne w polityce wewnętrznej i zagranicznej, pomagały w tworzeniu poparcia dla wojny i popierały ultranacjonalistyczne sprawy aż do końca II wojny światowej. Po japońskich zwycięstwach nad Chinami i Rosją ultranacjonaliści skupili się na sprawach wewnętrznych i przewidywanych zagrożeniach w kraju, takich jak socjalizm i komunizm.

Polityka zagraniczna Taishō[edytuj | edytuj kod]

Japońskie interesy w powojennej polityce zagranicznej napotykały przeszkody w postaci rodzącego się w Chinach nacjonalizmu, zwycięstwa komunistów w Rosji i coraz wyraźniejszej obecności Stanów Zjednoczonych we Wschodniej Azji. Trwająca cztery lata ekspedycja syberyjska w połączeniu z dużymi wydatkami wewnętrznymi wyczerpała japońskie zyski z okresu wojny. Japonia mogła zostać dominującą siłą w Azji tylko dzięki bardziej konkurencyjnym praktykom biznesowym, wspierającym dalszy rozwój gospodarczy i modernizację przemysłu, czemu sprzyjał wzrost zaibatsu (財閥, dosłownie: "bogate kliki"). Stany Zjednoczone, od dawna źródło wielu importowanych towarów i pożyczek niezbędnych do rozwoju, w tym czasie były postrzegane jako główna przeszkoda w realizacji tego celu, ze względu na ich politykę powstrzymywania japońskiego imperializmu.

Punktem zwrotnym w dyplomacji wojskowej na skalę międzynarodową była konferencja waszyngtońska 1921–1922, której efektem była seria umów kształtujących nowy porządek w rejonie Pacyfiku. Japońskie problemy ekonomicznie praktycznie uniemożliwiające budowę okrętów na potrzeby floty wojennej oraz uświadomienie sobie konieczności konkurowania ze Stanami Zjednoczonymi raczej na polu gospodarczym niż militarnym, wyraźnie wskazywały na konieczność zmiany podejścia. Japonia zastosowała bardziej neutralny stosunek do wojny domowej w Chinach, porzuciła wysiłki rozszerzenia swojego zwierzchnictwa nad główną częścią Chin oraz dołączyła do Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Francji w zachęcaniu Chin do rozwoju.

W Traktacie Czterech Mocarstw o Posiadłościach na Półwyspie (13 grudnia 1921) Japonia, Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Francja uznały istniejące status quo na Pacyfiku, a Japonia i Wielka Brytania zgodziły się na formalne rozwiązanie ich Traktatu Sojuszniczego. Traktat o Rozbrojeniu Pięciu Mocarstw Morskich (6 lutego 1922) ustanowił międzynarodowy współczynnik tonażu okrętów liniowych (odpowiednio 5, 5, 3, 1,75 i 1,75 dla Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Japonii, Francji i Włoch) oraz ograniczył rozmiary i uzbrojenie okrętów liniowych dotychczas zbudowanych lub będących w budowie. Waszyngton i Londyn zgodziły się nie budować nowych baz wojskowych między Singapurem i Hawajami, co dało Japońskiej Marynarce Cesarskiej większą swobodę na Pacyfiku.

Celem Traktatu Dziewięciu Mocarstw (6 lutego 1922), podpisanego obok pięciu głównych mocarstw przez Belgię, Chiny, Holandię i Portugalię, było uniknięcie wojny na Pacyfiku. Sygnatariusze zgodzili się respektować niepodległość i niezależność Chin, nie ingerować w chińskie próby stworzenia stabilnego rządu, powstrzymać się przed szukaniem w Chinach specjalnych przywilejów lub zagrażaniu tam pozycji innych krajów, wspierania polityki równych szans dla handlu i przemysłu wszystkich państw w Chinach oraz do ponownego rozważenia polityki eksterytorialności i autonomii podatkowej. Japonia zgodziła się również wycofać żołnierzy z Szantungu, zrzec się tam wszystkich praw z wyjątkiem czysto ekonomicznych, i wycofać żołnierzy z Syberii.

Koniec demokracji Taishō[edytuj | edytuj kod]

Podsumowując, podczas lat dwudziestych XX wieku Japonia uczyniła duży krok w kierunku demokratycznemu systemowi rządów. Jednakże parlamentaryzm nie był dostatecznie głęboko zakorzeniony, by przetrwać bez szwanku ekonomiczne i polityczne naciski w latach 30., w czasie których wzrastało znaczenie dowódców wojskowych. To przesunięcie środka ciężkości było możliwe dzięki niejednoznaczności konstytucji Meiji, szczególnie w zakresie pozycji cesarza wobec konstytucji.

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]